Federico García Lorca’nın “Uyurgezer Gönül Serüveni”nin Dylan Thomas’ın “Ölümün Hiçbir Hükmü Olmayacak”lı ve W.B. Yeats’in “Kedi ve Ay”lı Okuması

“Nerede yeşille kuşanılır,
Değişir, değişir orası sonuna kadar:
korkunç bir güzellik doğar.”[1]

Öykü Didem Aydın*

Makalemi, Volodin lakâplı dostumun iflâh olmaz ‘Passion’una ve “Büyük Beyaz”ına adıyorum.

I. Önce Şiir

Uyurgezer Gönül Serüveni

Kedi ve Ay

Ve Ölümün Hiçbir Hükmü Olmayacak

II. Sonra Giriş

Şiir, bir imge sanatıdır, bir görüntü sanatıdır. Ece Ayhan’dan hatırlarız ve pek çok şairden. İmge, şairin, özgün bir görüntüyü dile aktarışı ve o aktarımın şiir okuyucusunun ya da dinleyicisinin hayalinde canlanışı ise peki, şair aynı zamanda bir ressam mıdır?

Şiirde resimden farklı çok şey var ama kimi şiirlerin imgeleri, gerçek-üstü tablolar gibidir: –“çikolata yiyen trenler”, “bir düdüğün kırmızısı” (Edip Cansever); “sokaktan yatağa uzanan otomobiller”, “Afrikası uzun bir gece” (Cemal Süreya); “bulutların çıkını”, “telgraf direklerinde gemi leşleri” (Oktay Rıfat)[5]; “Tek başına yol tüküren bir garip yolcu it” (Attila İlhan)-. Aslına bakılırsa bu görüntülerin pekâla resimleri de yapılabilir.

Kurgu’da “Edebiyat ve Görsellik/Edebiyat ve Görsel Sanatlar İlişkisi” dosyası için kaleme aldığım bu yazıda resim, karikatür, plastik sanatlar, fotoğraf ve benzeri sanatlar ile edebiyat arasındaki etkileşimler ve yazma süreçlerine görsel sanatların katkısı üzerinde düşünürken, bunu, tutkuyla bağlı olduğum şairlerden Federico García Lorca’nın[6] Türkçeye kazandırdığım Uyurgezer Gönül Serüveni’ni tahlil ederek ve o tahlil içinde az da olsa Dylan Thomas ve W.B. Yeats’den çevirdiğim şiirlerden de bahsederek yapabilirim diye hissettim. Şiirin müziğini dinleyebildiğimiz kadar imgelerini de ‘görebildiğimize’, hatta bunları bir tablonun karşısında uzun-uzun dururcasına ‘seyredebildiğimize’ inanıyorum. Bazı şiirler fotoğrafsı keskinlikler taşıyorlar, bazıları resimli öykücükler, bazıları dize-dize, dörtlü-dörtlük, o kadar devingen kareler barındırıyorlar ki içlerinde, bizi düşsel bir sinema filmine davet eder gibiler; şairin, kurguda kastî açtığı gedikler ve montajdan kaçınması onları büsbütün bir kurmacaya tamamlamamızı zorlaştırsa da pek çok şiirde resimli-öyküye benzer çok şey var.

García Lorca’nın Uyurgezer Gönül Serüveni de öyle. Bu baladın içeriği üzerindeki tartışmalar hâlâ sürse de, o, kanımca düşsel bir resimli öykü. Aynı özellik, W.B. Yeats’in Kedi ve Ay’ında da bulunuyor. Dylan Thomas’ın Ölümün Hiçbir Hükmü Olmayacak’ı o kadar öyküsel değil ama görüntüleri ve ‘kareleri’ en az Lorca’nın ve Yeats’in şiirleri kadar güçlü. Uyurgezer Gönül Serüveni’nde dramatik özellik, son derece özgün bir biçimde dikkati çekiyor. Hatta şiirin içinde diyaloglar da var. Kedi ve Ay’da drama yok ama bir durum-öyküsü var; Ölümün Hiçbir Hükmü Olmayacak ise, içinden binlerce öykü çıkarmak üzere bize sunulmuş bir görüntü pınarı gibi akıyor.

III. Sonra Yeşil

Federico García Lorca’nın “Romance Sonámbulo”sunu (Uyurgezer Gönül Serüveni’ni) Türkçeye kazandırmak  üzere yeniden okuduğum günden bir süre öncesinde Dylan Thomas’ın  “And the Death Shall Have No Dominion”unu (Ve Ölümün Hiçbir Hükmü Olmayacak’ını)[7] ve W.B. Yeats’in “The Cat and Moon”unu (Kedi ve Ay’ını)[8] çevirmiştim.  Neden özellikle bazı şiirleri çevirmek için dayanılmaz bir arzu duyduğumu kendime sorduğumda bunların önemli bir kısmının bazı ortak yönleri olduğunu gördüm. Neden her beğendiğim şiiri çevirmeye meyyal olmuyordum da bazı şiirleri çevirmeye daha çok meyyal oluyordum ve beni büyüleyen bu şiirlerin ortak yönleri var mıydı? Varsa, bu ortak yönler nelerdi? Bu sorulara vereceğim yanıtların, kendi yaratıcı seçimlerimi daha iyi tanıyabilmenin ötesinde bir yararı olabilir miydi?

Bu sorulara yanıt arayışı içinde rastladığım bir makale, soruların olası yanıtına ilişkin bir işaret verecekti bana: Robert G. Havard’ın, 1972 yılında “The Modern Language Review” adlı dergide yayınlanmış “The Symbolic Ambivalence of Green in García Lorca and Dylan Thomas” (“García Lorca Şiirinde ‘Yeşil’in Sembolik Müphemliği”) adlı bir makalesi.[9] Havard, her iki şairin müzikallik ve dramatik-şairlik özelliğinden, karşıt imgeleri bir öykü kurgusu içinde parçalı da olsa birbirlerine bağlama tavırlarından ve özellikle karşıtlıkların beraberliğini ve hayatın trajik müphemliğini simgeleyen ‘yeşil’ rengi seçtiklerinden bahsediyordu[10]; ‘genç’ içindeki ‘yaşlı’dan, ‘yaşlı içindeki genç’ten, ‘aşk’ içinde ‘yitirmek’, ‘yitirme’ içinde ‘aşk’tan ve ‘trajik ihtiras’tan. Dylan Thomas’tan çevirdiğim şiir açısından bu müphemlik, ölümle hayatın birbirine karışmasına yol açıyor ve hayat, ay yüzünden bize insan bakan ölülere de uzanıyordu. Yazar, örneğin Dylan Thomas’ın bunu şöyle anlattığını vurgulamıştır:

“Ben bir imge yaratırım-yaratmak doğru kelime olmasa da; belki de bir imgenin içimde heyecansal olarak doğmasına izin verir, sonra onu, sahibi olduğum entelektüel ve eleştirel kuvvetlere uygularım-; bir imgenin diğerini doğurmasını sağlarım, ikinci imgenin birincisiyle çelişmesini sağlarım, üçüncü imgenin, ilk ikisinden doğmasını sağlarım, dördüncü bir imge daha doğururum, ve hepsini, kendi biçimsel sınırlarım içinde, ihtilâfa düşürürüm. Her imge, kendi içinde, kendi yok oluşunun tohumunu taşır, ve anladığım kadarıyla, benim diyalektik yöntemim, kendisi de aynı zamanda hem yıkıcı hem yapıcı olan merkezî bir tohumdan doğan imgelerin sürekli bir yeniden yapılması ve yıkılmasıdır…”[11]

İşte o “yeşil”; -‘yeşil’in her iki şairin yaratıcılık süreçleri açısından taşıdığı anlam ve önem düşünüldüğünde-, çelişme ilkesinin son derece özellikli bir sembolü olma işlevi anlamına ermektedir çünkü her iki şairde de birbirleriyle çelişen değerler iç içe girmiş  ve “yeşil” de kelimenin tam duygu yükü içinde çekişmenin ve çelişmenin en yoğun yaşandığı bir hâlin simgesi olmuştur.

Öte yandan her iki şairin şiirinde de renklerin kullanımının çok yaygın olduğu belirtilmiştir. Salt renkler değil aynı rengin çeşitli tonları da kullanılmıştır. Beyaz, kırmızı, altın rengi ve siyah, tüm temel renkler bu şairlerin şiirlerinde episodik imgelerin oluşmasına yardımcı çarpıcı simgeler olarak yer almışlardır.

W.B. Yeats’in Kedi ve Ay’ındaki Minnaloushe’un (‘Minnoş’un) yeşilliklerden süzülmesi (aslında şair ‘through the grass’ ifadesini kullanmıştır ama nasılsa ‘grass’ da yeşil değil midir?) ve Thomas (d.1914 – ö.1953)  ile Lorca’dan (d. 1898 – ö. 1936) eski olmasına karşın onların arasına yerleştirdiğim W.B. Yeats’in (d. 1865 – ö. 1935) tablosu da işin içine girince her üç şiirde de hakikaten ortak bazı yönler olduğunu keşfetmiştim.

Bir kere her üç şiirde de ‘aşağısı’ ve ‘yukarısı’ vardı. Bu, Lorca’da balkon korkulukları ile ona tırmananın yeri arasındaki yükseklik farkı idi. Bir de at üstünde olmaklık, dağlar ve dağlardan aşağılar, aydan bir buz sarkıtı, çingene kızını su ‘üstünde’ tutuyordu. Thomas’ta kabirlerden ay yüzüne uzanan bir bağlantı var gibiydi. Veyahut yıldızlar, kabirlerin ayakuçlarına kadar inmişti. W.B.Yeats, kedilerin gözbebeklerinin ayın evreleriyle uyumlu şekillenmesinde görmüştü ‘yukarısını’. Yaşamın yeşilliklerinden süzülen kedinin gözü, tabiatın buzsu amansızlığını da yansıtıyordu.  Böylece aşağısı yukarısı bağlamı içinde her üç şiirde ay hep vardı. Şair, nordik mitolojinin Ratatoskr/sincabı gibi aşağısı ile yukarısı arasındaki ‘haberleşmeyi’ yürütüyordu. Her üç şiirde hayat ve ölüm vardı ve karşı karşıya konulmuş iki ayna gibi olan bu ikili, özellikle Lorca’da gerçek-üstü olmasına rağmen dramatik özelliğini koruyan bir ‘öykü’ ile ‘resmedilmişti’. Resim? Görsellik? Renkler? Yeşil? Her üç şiirde yeşil vardı. Thomas’taki yeşil, onun bazı diğer şiirlerindeki kadar açık değilse de ortada ‘yeşil’ bir hâl vardı. Yeşilin temsil ettiği tüm o müphemlik vardı.

Sorumun yanıtına yaklaşmış mıydım? Çünkü ben de yazınımda ve ‘’Edebiyat ve Hukuk’’ta[12], insanın edebî ve bedî hakikati ile sosyal hayatının mer’i hakikatı arasındaki rekabet tanelerinden zenginleştireceğim başka türlü bir maden arayışına girmemiş miydim? Yeşil, kırmızı ve siyah, bizde hukukun renkleriydi. Yeşil her iki tarafa da kulak verilmesini gerektiren ama bir türlü ulaşılamayan adalet duygusunu, aslında içinde trajik bir konumu barındıran sürekli bir ‘arayış’ı temsil ediyordu. “En yüksek alevinde sönen aşk”, “bulunduğu mecrada kaybolan yol”, “serap”, “devrim çocuklarını yer”, hepsinin kapısı ‘yeşil’e çıkıyordu. Bu çelişme kendi benliğimde de vardı. Romanımda da, başka yazdıklarımda da, çevirdiklerimde de. Üstelik Dylan Thomas ve García Lorca çizgisi bir tarafa, Dylan Thomas’ı W.B.Yeats’e de bağlayan biçim, teknik, deyiş ve temalar vardı.[13] Bu düşünce çizgisini uzatmayacağım ama bu üç şairi bana bağlayan bir yönü bulmakla büyük bir keşif yaptığım inancına kapılmıştım. Benim rengim de yeşildi, aslında herkes yeşildir, o yüzden çok seviyordum onları ve o yüzden hipnoz etkisi altında kalmışçasına ‘denileni yapma’ saptantısına gark olmuş ve şiirleri çevirmiştim. Her biri birer gece boyunca.

Her üç şiirin gerçeküstü düşselliği, belirli bir aldatılmışlık, aldanış, aldatış, göründüğünden farklı oluş, farklı bir kalıba giriş hâllerini de anlatıyordu sanki. Zamanın, hayatın, mekânın, aşkın müphemliği bir aldanma hâli miydi? Dylan Thomas’ın  kolaylıkla aldatılabilen bir kimseyi anlatan- “green person” ifadesini başka şiirlerinde kullandığı bilinir. Yeşil, tabiatın doğurganlığına, hayatın başlangıcına, gençliğe ve enerjiye bağlandığı kadar aynı tabiatın, içinde barındırdığı unsurların yok olabilirliğine, ölümlülüğüne de dayanır ve insanın hayatlılığını ve ölümlülüğünü bir arada ifade ederek insanın trajik konumuna işaret eder: Bu düşünce çizgisinden bizim kültürümüze de bir yol var mıdır? Çünkü hayat yalandır veyahut uzun ince ve iki kapılı bir yoldur! Yunus Emre, Karacaoğlan ve Pir Sultan…

“Zaman beni yeşil  ve ölmeye çıkardı

Oysa denizcesine şarkılar söyledim zincirlerimde.” [14]

Daha doğrusu:

“Zaman beni çırak çıkardı ve ölmeye

Oysa deniz gibi, şarkılar söyledim zincirlerimde.”

IV. Sanatların Sınırlarına Dair

Aslında bir sanatın diğerine katkıda bulunması, sanata dair bilgi kuramı açısından paradoksal bir sıkıntı da barındırır içinde: Bir sanat, diğeri gibi olmaktan kaçınmalı, kaçınmak ne kelime, bir sanat başka bir sanat’a rastladığında mümkünse eline bir değnek alıp bir sınır çizmeli ve diğerine ‘burası benim alanım, canını seviyorsan adımını atma’ demeli! Sanatın her dalı, sadece bilim ve felsefe olmadıkları için değil başka bir sanat olmadıkları için de ‘işte o’ sanattırlar. Buna rağmen sanatın da artık daha çok bilim, daha çok felsefe ve daha çok diğer sanatları aynı bünyede barındıran karışık-yaratılardan oluşmaya başladığı yolundaki gözlemimize de haksızlık etmeyelim. Yine de temel sanatlar, her biri sanki estetik hakikat tanrıçasının ayrı ayrı çocuklarıdır ve kendilerini annelerine beğendirmek için, onu, estetik hakikatin, diğerlerinin bulduğundan daha iyi bir parçasını bulduklarına inandırmaya çalışırlar. Bunun minik bir mitolojisini yapalım, benzerleri bir yerlerde bulunacaktır: Müzik bir zamanlar bu konuda kendini çok şanslı sayarmış, diyelim. Resim de. Şiir de. Heykel de, ama tiyatro burnu büyük bir tavırla üçüne de ‘hepinizin gösteremediği daha geniş bir hakikat parçasını ben gösterebilirim der dururmuş’. Ta ki sinema sanatı ortaya çıkana kadar. Öykü, fotoğraf sanatı çıkmadan önce insan dilinin tüm o ihtişamı içinde ortaya koyduğu gerçekçi-tabiat-tasvirleriyle övünür dururdu belki, hele roman, bir dizi öykünün tasvir ettiği tabiatı başka bir düzleme taşıdığını düşünüyordu. Ama fotoğraf, her ikisine de bu işi mümkünse artık gerçekçi betimlemeler kullanmadan yapmalarının gerekeceğini çünkü nesnelerin nasıl ise öyle olduklarını en iyi kendisinin gösterebileceğini iddia etmiş gibidir.

Yeni bir sanat formu ortaya çıktıktan sonra diğerlerinin yönelimini hep merak etmişimdir. Yukarıdaki örnek gibi. Öykücülük ve romancılık; fotoğraf ve sinema sanatı çıktıktan sonra nasıl evrilmiştir mesela? Dünyayı olduğu gibi, objektif anlatma iddiasını bırakıp öznel yargıların evreninin derinliklerine mi salmışlardır kendilerini? (Öte yandan fotoğrafın bile ‘objektif’ olduğunu kim söyledi?) Veyahut maddeciliği bırakıp idealizmin kucağına mı atmışlardır kendilerini? Gövdeyi, ruhun kafesi saymaya, onu, edebî ruhtan sıyırıp çekmeye ve insanın bilinç akışlarını, manevi dünyasını keşfetmeye mi çıkmışlardır? Ne yöne evrilmiş olurlarsa olsunlar değiştikleri kesin. Klasik doğacı romanlarda, sayfalar süren doğa betimlemelerini bugün o kadar bulamamız acaba salt şehirleşmiş olmaktan değil de dünyamızın gitgide görsel sanatlarla çevrili bir hâle geldiğini gören edebiyatın, kendini artık başka türlü anlatmasından mı kaynaklanmaktadır? Sorunun yanıtı ne olursa olsun her durumda bir sanat, keşiflerini kendisinden önce veya sonra gelen diğerlerinin keşifleri ile sınırlandırır. Ama sanatları bir ‘sınırlar ve ayrılıklar coğrafyası’ olarak da görmemek gerekir belki. Gövde imgesi, bize sanatların evrensel niteliğinin, insan gövdesinin estetik kullanımlarından da anlaşılabileceğini hatırlatır.

Sanatı sevmek insan gövdesini sevmektir diyorum. Gövdemize şöyle bir baktığımızda, tüm sanatlarımızı orada görebiliriz. Konuşabiliyor isek şarkı ve şiir söyleriz; dokunabiliyor ve görebiliyor isek yazabiliriz; yazabiliyor isek çizebilir, çizebiliyor isek resim, tutabiliyor isek heykel yaparız; bacaklarımızla, kalçamızla, ellerimizle, kollarımızla, başımızla dans eder; tüm gövdemizle pandomim ve rol yapabiliriz. İnsan bedeni ve ruhu, sanatın kaynağıdır. O bedeni hapsederek veya kalıplara sıkıştırarak sanatı susturacağına inanan kuvvetler yok mu?

Bir sanatın başka sanatla sınırlanmışlığı, onun özünü bulmasını sağlar. Sanırım, görsel sanatların edebiyata bugün sağladığı en önemli katkı, ondan başka bir şey yapmalarıdır!

Ama sanatlar birbirini besler de. Aksini iddia etmek, bizatihi sanatların ‘gövde’mizin bir parçası olduğunu görmezden gelmek demektir.

İşte 1898-1936 yılları arasındaki kısa hayatına o gövdenin tüm görkemini taşımayı bilmiş bir şair Federico García Lorca ve sadece bir şair değil aynı zamanda bir tiyatrocu, dramaturg, müzisyen ve ressam. Ozan, besteci, yazar, ressam, yönetmen ve oyuncu Lorca’nın kısacık ama dolu-dolu gövdeli yaşamından geriye kalan çok sayıda şiir kitabı ve daha da çok sayıda tiyatro yapıtı ve bir nesir kitabı bulunuyor.[15]

V. Uyurgezer Gönül Serüveni’nde İmge ve Görsellik

Lorca’nın Uyurgezer Gönül Serüveni, şairin, 1928 yılında yazdığı ve içinde ‘gece’, ‘ölüm’, ‘gökyüzü’, ‘ay’ vb. imgeler senfonisinin bulunduğu çingene hayatına dair İspanyol romans’ı olan Romancero Gitano’sunda bulunuyor. Orada bıçaklar, örsler, yüzükler, çingene hayatını ve mücadelesini; rüzgâr, erotizmi; yeşil, müphemi; ayna, evi ve evcimen hayatı; akarsu, hareketi; durgun su, engellenmiş tutkuyu; at, insanı ölüme götüren gemlenemez ihtirası; ay, tabiatın insan hayatına çaktığı bir işaret fişeğini, siyah, ölmüşlüğü, beyaz, masumiyeti simgeler sanki. Onun şiirinin sesi, müzik ile sınır anlaşmazlığına düşüyorsa özü olan imge de resim sanatı ile doğrudan bir ilişki içindedir.  Lorca’nın Uyurgezer Gönül Serüveni de işte öyle bir müzik ve imgeler küçük-evreni.

Lorca’nın görselliğinin şairin köklerinden kaynaklandığı söylenebilir. Granada yakınlarındaki bir köyde bir çiftçi çocuğu olarak doğan García, Endülüs’ün ve tüm Güney İspanya’nın egzotik sanatına, folkloruna ve destanlarına ilgi göstermiş, şairin renk ve güzellik sevgisi çok erken yaşlarda gelişmiştir.[16] Leticia S.Taylor, bölgenin insanlarının kendine özgülüklerinin ve karşıt özellikleri bünyelerinde barındırmalarının belki de o coğrafyanın kendi içindeki çelişkilerinden kaynaklandığını söylemiştir:

“Aşağı ovalar boyunca bir ışık huzmesi ve hayat; yukarıda Sierra Nevada Dağları’nın ebedî karları”.[17]

O coğrafya duyulara ve ruha hitap etmiş, hayatı ve ölümü aynı anda çağrıştırmıştır. Taylor, García’nın çocukken neredeyse çıplak olarak ovalarda ve dağların eteklerinde koştuğundan bahsettiğini de ekler. Şiirleri, tabiatın rengindedir. Çiftçilerden, boğa güreşçilerinden ve çingenelerden hareketli ve kıvrak aksanını ve özünde insana ve insan doğasına inanca dayalı felsefesinin önemli bir kısmını almış; İkinci Dünya Savaşı sonrasının Madrid’inde çalışan sınıflara ilgi geliştirmiş ama 1930’ların bunalım ve ayrımcılık dönemi Amerika’sında yaşadıkları onu, kendi ülkesindeki çingenelerin kaderine karşı hissettiği türden bir keder ve umutsuzlukla doldurmuştur. Lorca, toplumun fenalığına karşı eylemlilik hâli içine giren bir şair değildir ama zayıflarla, acı çekenlerle ve dezavantajlı kesimlerle birlikte ağlayan  ve bir insancıl olarak mükemmelliği arayan, zaman zaman gerçeküstü düşler gören modern, romantik ve ütopyacı bir şairdir. Onun sosyal adalet hayali, Taylor’a göre Shelley, Byron ve Keats’in beslendiği kaynaklardan beslenir.[18]

Lorca’nın şiirinde tekrar tekrar ortaya çıkan esaslı temalar ‘ölüm’, ‘ay’ ve ‘at’tır. Buna ‘yeşil’i de katabiliriz.[19] Ölüm, Lorca’nın şiirinde güzel bir kadın gibidir ve ateşine tam ulaşıldığı anda akkorlaşarak sonsuza tek yok olan bir aşkın trajedisidir.[20] Ve bu tema, ‘ay’ ve ‘at’ ile de buluşur. Çingene ruhu onu, ‘kan’, ‘acı’, ‘bıçak’ üzerinden kader fikrine ve o fikrin keskin ama koyu renklerine ulaştırır.[21] İnsanın insana kulluğu ve zalimliğinden duyduğu elem, kendi ölümünün şiddet ve askerler elinden olacağını öngörecek kadar duyarlı kılmıştır onu. “Romance de la Guardia Civil”[22] işte bu öngörünün şiiridir. Ve kanımca aşağıda çevirdiğim Uyurgezer Gönül Serüveni de Lorca’nın şiirindeki episodik-parçalılık adını vereceğim bir görüntünün devamıdır. Lorca’da şiir ve şiir içindeki kıtalar, sanki bir dramın montaj öncesindeki kareleridir ve birbirleriyle bağlantıları, ancak onun ‘büyük resmi’ni düşününce ortaya çıkar. O resim, başlangıcından sonuna Lorca yaşamı ve o yaşamın parlak şiiridir.

1936 yılında İspanya İç Savaşı’nın patlak vermesinden kısa bir süre sonra, faşist askerler bir gece baskıyla, büyük şairi almışlar, açık tarlalara sürmüşler ve doğduğu yerde, tabiatın tüm o müphem renklerini içine sindirdiği, o renklerden bir  senfoni yaratarak ideal dünyayı aradığı yerde büyük şairi katletmişlerdir.

Uyurgezer Gönül Serüveni, çok çeşitli biçimlerde yorumlanmaya uygun ve yorumlanmış, zor bir şiirdir. Şiirin zorluğunun bir dizi nedeni var: Öncelikle şiirin nihai mânâsı, ‘yeşil’in muğlak sembolizminin çözülmesine bağlı gibi görünüyor. Ayrıca anlatı çizgisi ve hattı parçalı olduğu için -bir anlamda dramatik kurguda kasti açılmış gedikler bulunduğu için- mânâyı keşfetmek zorlaşıyor. Şüphesiz her şiirde bir mânâ bulmak zorunluluğumuz yoktur; şiir mânâ değil bir hâli de içerebilir veya bir dizi başka şeyi ama bu şiirin dramatik kurgusu bizi, zorunlu olarak mânâ araştırmasına itiyor.

Lorca’nın bu şiiriyle ilgili olarak düşünceleri de belli değildir. Şairin bir aşk şiiri ya da şarkısı anlamındaki balad formunu, dramatizasyona giden yolda bir aracı olarak kullandığının hatırlanması gerektiği belirtilmiştir.[23] Ama şairin hem erken şiirlerinin hem de daha sonraki trajedilerinin perspektiflerinde pek de önemli bir fark olmadığı da bilinmektedir. Lorca, aşk temasıyla yoğun bir biçimde meşgul olmuş; bu ilgi, özellikle erotizm, düş kırıklığı ve yasak aşk çizgisi üzerinde ilerlemiş ve şairin her zaman ‘anormal aşığın trajedisi’ duygusu üzerinden yürüdüğü vurgulanmıştır. Onun eşcinsel eğilimlerini de bu çerçevede vurgulamakta yarar var.

Uyurgezer Gönül Serüveni de buna paralel bir temayı işlemektedir, işlemektedir ama şiirin anlaşılması bakımından bazı sorunlar vardır ve bunlar ancak şiirin sembollerinin incelikli bir tahlili ile ortaya konabilir. Şiirin kurgusunda, daha doğru bir ifade ile, kurmaca öyküsünde bir dizi olay var gibi görünmekte ancak bunların birbirine nasıl bağlanacağı belli olmamaktadır. Şair, bize bir dizi ‘kare’ ve ‘diyaloglar’ sunmuştur ama karelerin birbirleriyle bağlantısını, diyaloglardaki kişilerin kim olduklarını saklamıştır.

En başta birinin yeşil ama hem de nasıl yeşil istendiğini görüyoruz. Bu aşamada her şey yeşildir. Şiirde üç kişi olduğunu görüyoruz. Biri genç bir adam, diğeri onun “kadim dostum” olarak nitelediği bir yaşlı adam ve genç bir çingene kızı. İki adamdan birinin genç, diğerinin yaşlı olduğunu birincisinin ikincisine “Compadre” olarak hitap etmesinden anlıyoruz. Bugünün gündelik İspanyolca’sında ‘ahbap’, ‘babalık’ anlamına gelen bu ifade, zamanında ve işte bu şiirde ‘yaşça büyük, kadim dost’ anlamına geliyor. Bir de en son planda, ortaya sarhoş jandarmalar, daha doğru bir ifadeyle sivil muhafızlar[24] çıkıyor ve sahne kapanıyor. İspanyol İç Savaşı’ndan oldukça önce yazılan bu şiirin, nerede ise bu savaşın, şairin hayatı bakımından ifade ettiği yıkıma dair karabasansal bir iç-görünün ifadesi olduğunu da söylemek mümkün.

Şiirin kurmacasının kare-kare ama kesik-kare-kare şeklinde olduğunu ve parçalı, gedikli bir hâlde bize sunulduğunu görüyoruz. Bunun yanında, şiirin kronolojik bir düz çizgisi de yok, snapshot’larla (enstantanelerle) ileriye ve geriye sarmaya benzer bir akışı var. Tüm bu özellikler, şiire düşsel nitelik kazandırıyor. Yani şiir, ‘bir düş’ten manzaralar gibi. Zaten adı da Uyurgezer Gönül Serüveni. Uyurgezerlik, gerçeklikle düşsellik arasında bir yerlerde yürümek demek olarak da anlaşılabileceğinden, biz de şiirin kurmacasında gerçek ile düşsellik arasındaki gölge topraklarda yürüyoruz ama düşsellik aslında gerçekliğin zıddı olmak zorunda değil, o nedenle “düşsel ile düşsel olmayan arasındaki gölge topraklarda yürüyoruz” demek daha doğru. Düşsellik niteliği akla, psişikliği de getiriyor şüphesiz. Biz, şiirde üç, hatta dört kişi ve çeşitli olaylar yaşıyor olabiliriz ama bu olaylar, belirli bir kimsenin, büyük bir olasılıkla şairin öz-psişik hâlinden doğuyor gibi. Uyurken alter egosuyla gezen şair!

Elimizdeki ilk resim, genç bir kızın balkon korkuluğunda düş görmesine dair. “O korkulukta düşlüyor.” Gölge içinde yeşil saçlı ve yeşil tenli biri bu. Daha sonra bir gece manzarası içinde tabiata ait unsurların dışavurumcu bir biçimde çizilmesi var. Genç kızın birini beklediği ortada. Fakat burada görüntü kayboluyor ve ortaya iki adam çıkıyor. Adamlardan genç olanı; dağlardan, Cabra’nın geçitlerinden geçerken yaralanıp kanayarak kaçan biri ve diğer adamın bulunduğu eve gelip sığınma istemiş gibi bir hâli var. Tehlikeli hayatını ve bu hayatın tehlikeli unsurlarını; ‘caballo’, ‘montura’, ‘cuchillo’sunu (atını, semerini ve bıçağını) yaşlı adamın daha evcimen, daha oturaklı eşyası ile değişmek istiyor:

“Kadim dostum, değişmek istiyorum ben
atımı sizin evinizle,
semerimi sizin aynanızla,
bıçağımı sizin örtünüzle.
Kadim dostum, kanayarak gelirim ben
Cabra’nın geçitlerinden.”

Ama yaşlı adam bu değişime razı değil çünkü evinin artık kendisinin olmadığını söylüyor.

Bu iki adamın kimler olabileceği üzerinde kafa yormuş, önce baba-oğul kadar yakın iki dost olarak düşünmüş ancak kurmacanın tamamına iyiden iyiye eğilip de  bunun bir uyurgezer serüven, düşsel bir gönül serüveni olduğunu görünce ortada iki ayrı kişinin değil, bir tek kişinin gençliği ve yaşlılığı olduğunu sezmiştim. Düşlerimizde bazen birkaç kişi görürüz ve uyandığımızda çevremize o birkaç kişiden söz ederiz, başkalarıymış gibi. Oysa elimizde yeterli psikanalitik araçlar olsa, o birkaç kişinin çoğu zaman bizden başkası olmadığının ayrımına varabiliriz. Örneğin düşümüzde küçük bir çocuğu kurtarmaya çalışıyoruzdur. O çocuk biz olamaz mıyız? İşte Lorca’nın  bu şiirinde de benliğin, düşsellik kesitleriyle parçalandığı bir tablo karşısındayız diye sezmiştim. Sezmiştim ama bu sezgime düşünsel bir destek bulmam gerekiyordu. İşte o destek de sezgilerimde o kadar da yanılmamış olabileceğim konusunda cesaret veren Havard’ın bahsi geçen makalesi oldu.

Sonra genç adam yaşlı adama, hiç olmazsa korkuluklara -kızın bulunduğu o balkonun korkuluklarına- çıkmasına izin verip vermeyeceğini soruyor ve iki adam oraya birlikte çıkıyorlar. Erkek erotizminin en önemli simgelerinden biri, bir balkonun altında beklemek veya oraya tırmanmaya çalışmak olsa gerek. Bunun edebiyattaki sayısız örneklerini saymaya gerek var mı? Ama vardıklarında kızın artık orada olmadığını anlıyor genç adam. Yaşlısı ise kızın onu çok kereler beklediğine yanıyor. Artık bir çingene kızı olarak nitelenen bu yeşil kız imgesi buzdan bir sarkıtla su üstünde tutuluyor. Aslına bakılırsa ilk dizeden bu yana da bu kızın çoktan gitmiş olduğu bilinmekte. Yani şiir, olanın bitenin zaten bilindiği bir aşamada yazılmaya başlamış. “O, korkulukta düşlüyor, yeşil ten, saçları yeşil, soğuk gümüş gözlerle” ifadesi bunun kanıtı gibi. En sonunda sarhoş jandarmalar, muhtemelen genç adamı bulmak üzerek gelen sivil muhafızlar, kapıyı yumrukluyor. Sonunda da o birini ‘yeşil hem de ne çok yeşil arzulamak’ duygusu yineleniyor.

Şüphesiz burada tam bir kurmaca ve biçimsel anlamda bir kurmaca söz konusu değil ama kurmaca, imgelerin snapshot’lar olarak bize sunulmasından çıkıyor. Bu parçalılık, şiirin anlaşılmasını zorlaştırıyor demiştim; gerçekten de zorlaştırmış olduğu, kimilerinin, yaşlı adamın çingene kızının babası olduğunu veya kızın kocası olduğunu ve genç kızla genç adamın ilişkisini öğrenince onu yaralamış olduğunu düşündürmeye itmiş[25]; şiirin düşselliğinin, şairin kendi psişik yapısındaki bir bölünmeye işaret eden bir dizi imgelerde somutlaştığı pek akla gelmemiş. Gerçekten, bu iki adamın ayrı ayrı değil tek bir kişi, bir ikili-kişilik olduğu açıklaması bana daha sağlam geliyor. Ortada şizofrenik bir parçalanmış benlikten ziyade, benliğin; -benlik altı ve üstünde, yani bilinç, bilinç altı ve bilinç üstünde; id, ego ve süper ego çizgilerinde yürüyen bir alter ego (ikinci benlik) ile eşzamanlı ve eş-görüntülü olarak bir arada bulunduğunu düşünüyorum. İşte geldik yine ‘aşağısı’ ve yukarısı’ imgesine! Her iki adamın birbirlerine ayrılmaz olarak yakın olduğu, konuşmalarının birbirlerinden ayrılmasının zor olduğu, benzer acı ve keder hisleriyle dolu oldukları ve korkuluklara beraber tırmandıkları ortada çünkü. Gencin kanayan yaraları, daha çok psişik yaralar gibi ve tavrı da özellikle geleneksel hayattan, toplumsal norm ve uygulamalardan kopuk yaşayan bir ‘dışarıdaki’nin tavrı gibi. Ama o, yaşlıdan, yani isteseydi olabileceği o yaşlıdan, olası-yaşlı-hâlinden bir şeyler istiyor. İlk isteği, aslında aşkî bir oluşa da işaret eden simgelerini yaşlının, daha oturmuş ve güvenceli hayatının simgeleri ile değiştirmek: Atın ev ile, semerin ayna ile  bıçağın örtü ile değiştirilmesi ve bu sayede yatağında ölebilmenin sağlanması. Oysa ‘dışarıdaki’ genç, yatağında değil başka türlü ölmeye mahkûmdur. Aynı zamanda erotik motifler olan at, semer ve bıçak; gencin, ‘marjinal’-tutkulu konumunu da belirlemektedir.  Bu konum şehir hayatının klasik konvansiyonları dışında yaşayan, hem maddi hem de manevi olarak bir ‘marjinal’ olan şairin de konumudur. Bu, hayatını değiştirme yolunda trajik bir sığınma ve kabul isteğini ve acaba bunun mümkün olup olamayacağı yolundaki merakını uyurgezer şu düşle dile getiren bir ‘protest’in konumudur. Yaşlı adam bu merakı anlayışla karşılasa da gence vereceği cevap değiş-tokuşun imkânsız olduğu yolundadır çünkü

‘Pero yo ya no soy yo, / ni mi casa es ya mi casa’: “Ama şimdi, ben ben değilim, ne de evim artık benim evim”

demiştir. Ev, adamın gövdesidir ve o gövdenin maddi ve manevi denetimi üzerindeki iradesini, iflâh olmaz, şiddetli ve hiçbir biçimde ‘tedavi edilmez’ bir passion, bir ihtiras yüzünden yitirmiştir.

Fakat genç adam kaderine razı olsa da son bir şey daha istiyor: ‘En azından’ istiyor ve bunu, içinde bulunduğu trajediyi anlamış olarak istiyor:

“–Bırak beni çıkayım, en azından,
yüksek korkuluklara.
Bırak beni çıkayım! Bırak,
yeşil korkuluklara.
içinde suyun gürüldediği
ay parmaklıklarına”…

Bunun dahi mümkün olamayacağını öğreniyor sonra ama. Çünkü arzunun nesnesi sonsuza dek gözden yitmiştir. O yeşil ve genç kız kaçıcıdır, bulanık bir görüntüdür. Tüm ihtirasına teslim olan trajik insandan o arzu nesnesi alıkonulmuştur. Artık elimizde  ‘fría plata’, ‘luna’, ‘escarcha’, ‘mar amarga’, ‘hojalata’, ‘cristal’, ‘carambano de luna’ kareleri vardır: ‘Gümüş soğuğu gözler’, ‘ay’, ‘kırağı’, ‘acı ya da amansız deniz’, ‘amansız sevgili’, ‘teneke’, ‘kristaller’, ‘aydan buz sarkıtı’ vardır. Kırılma, parçalarına ayrılma ve buzsu ölüm imgesi ve sivil muhafızlarla gelen ölüm.

Şiirin açılışında gençliği ve tazeliği anlatan kızın yeşilliğinin, aynı kızın soğuk gümüş gözleriyle çelişkisi de tüm şiirin diyalektik altyapısı gibidir ve başından beri söz konusu olan bir uyarı anlamındadır. Yeşil, bir yanılsamadır. Artık acı yeşil hâline gelmiştir. Yeşil, özellikle İspanyolca’da olgunlaşmamış, taze, acı anlamına da gelir ve bu durum aşkî bir oluş penceresinden görüldüğünde haddinden erken olduğu için gayri-meşru bir birleşme çabasını da anlatır.

“Denizin üstünde vapur”, “dağ yolunda at”, devasa tabiatın karşısında bulunan insanın o yolculuk yalnızlığının simgeleridir. Ama bu trajediden hiçbir çıkış yok mudur? Kedi ve Ay’da ve Ölümün Hiçbir Hükmü Olmayacak’ta mesela? Recep Nas’ın “minnoş” olarak şahane çevirdiği bir ‘minnaloushe’  kedi, benim “prenses” kedim ayın evrelerini gözlerine taşıyabiliyorsa ve “rüzgâr yüzündeki insanla ve batı ayında; bedenleri arındığında ve arınmış o bedenler ayrıldığında, yıldızlar olacak”sa “yanıbaşlarında ve ayak uçlarında” belki de şairin ihtirasını o kadar da korkunç görmemek gerekir. Yüksek korkululukların ötesinde ölüm beklemektedir ama onun belki de ‘hiçbir hükmü olmayacaktır’. İşte William Butler Yeats, Federico García Lorca ve Dylan Thomas’la kendi içinde yok oluşunu barındıran bir tohumdan ötekine sürüklendik ama o tohumda da kendi yok oluşu içinden varoluşun hakikatine uzanan bir bağ keşfettik.

Osman Çakmacı, Lorca’ya dair bir derlemenin yayınlanması vesilesiyle Radikal Kitap’ta yazdığı “Lorca’nın Şiir Cini” başlıklı bir yazısında[26]

“Lorca’nın hemen bütün eserleri şiirleri, tiyatro eserleri, yazıları, müzik araştırmaları derin köklerle bağlı olduğu masalsı İspanyol kültürüne köklerinden bağlı eserlerdir. Lorca’nın bu özelliği bile onu günümüz sanat ortamının dışına savuran bir özellik olarak ele alınabilir. Günümüzde …[Lorca’nın[27]] yayımlanması sadece okurlara değil, ama sanatçılara da benzer kaygıları güttükleri için çoğunlukla eskimiş değerlere bağlı kaldıkları suçlamalarına karşı dayanabilecekleri bir destek oluşturabilir. Lorca’nın efsanelere, masallara, türkülere, geleneksel biçimlere bağlı kalarak yarattığı şiiri tam da açıklanamayacak, deşifre edilemeyecek bir mistisizme sahip değil mi? Bu da kendiliğinden bu yapıtı günümüzün kabullerinin oluşturduğu dünyanın dışına atıyor. Dolayısıyla Lorca’ya ve onun gibilere tutunup bağlı kalmak bir tür direniş anlamına da geliyor, dışarı savrulanların yanında olmak anlamına da…”

diyor. Ne kadar haklı.

“Katıksız donuk ışık gökyüzünde”…şairin…“bağışlanmış kanını tedirgin eder”. Lorca, Uyurgezer Gönül Serüveni’nde kendi ölümünü öngörmüş sayılır mı? Öyle olsa da ölümün bir hükmü var mıdır ki? Ve hayatın gerçeği nedir ki? Hayata dair düş kırıklıkları, insanı bir değiş-tokuş nesnesinden ibaret kılmayı aşarak, şairin, benliğini tüm insanlık saymasına veyahut mutlak olarak tabiata katmasına varıyor. Galiba ölümden korkmak için sıradan olmaya gönül eğmek lazım.

Şiir ve görsel sanatlar ilişkisine dair bir şey yazdım mı? Bilmiyorum.  Esinin o en eski tapınağında gördüğüm ihtiraslı birkaç tablodan bahsettim. Parçalı ve kastî gedikli bir şekilde…

-Bitti-

* Romancı. Eski Sinagog Meydanı adlı romanı, İletişim Yayınları’nca 2009 yılında yayınlanmıştır. Yazarın ‘Edebiyat ve Hukuk’ adlı sitesi http://www.edebiyatvehukuk.org sitesinde ziyaret edilebilir. Yazar, saygıdeğer Hülya Soyşekerci’ye yazı çağrısı için şükranlarını sunar.

[2] Volodin de ‘yeşil’ sayılabilecek bir yazar dostum için kullandığım özel mahlas.

[3] Bu şiirde “Minnaloushe” kelimesini, Prenses olarak çevirmemim özel bir nedeni var. Şiiri şair Feride Özmat’ın kedisi ‘Prenses’e adamak istemiştim. Ancak daha doğru çeviri, çevirmen Recep Nas’ın yaptığı gibi Minnaloushe’u “Minnoş olarak çevirmektir. Recep Nas’ın çevirisi http://www.edebiyatvehukuk.org/kedi-ve-ay-the-cat-and-the-moon-%E2%80%93-william-butler-yeats-ii-recep-nas-cevirisi.html adresinde okunabilir.

[4] Aynı şiir, Bülent Ecevit, Talat Halman, Şehnaz Tahir, Ülkü Tamer ve Recep Nas tarafından da Türkçeye kazandırılmış, her farklı çevirmen/şair metne kendi özgün nefesini üflemiştir. Recep Nas ile bu çeviri üzerindeki yazışmalar iç. bkz. http://www.edebiyatvehukuk.org/bir-ceviri-seruveni-dylan-thomas%E2%80%99in-%E2%80%9Cand-death-shall-have-no-dominion%E2%80%9D-siiri-recep-nas-%E2%80%93-oyku-didem-aydin-yazismalari.html

[5] Bu örnekler Hulusi Gerçel’in Ece Ayhan’ın Şiir Sanatı Üstüne Düşünceleri adlı yazısından alınmıştır: http://www.izedebiyat.com/yazi.asp?id=10375

[6] Dilimizde Federico García Lorca iç. bkz. Federico García Lorca, Hazırlayanlar: Yıldız Ersoy Canbolat, Selahattin Özpalabıyıklar, Yapı Kredi Yayınları, 2007.

[7] http://www.edebiyatvehukuk.org/bir-ceviri-seruveni-dylan-thomas%E2%80%99in-%E2%80%9Cand-death-shall-have-no-dominion%E2%80%9D-siiri-recep-nas-%E2%80%93-oyku-didem-aydin-yazismalari.html

[8] http://www.edebiyatvehukuk.org/kedi-ve-ay-the-cat-and-the-moon-william-butler-yeats.html

[9] Robert G. Havard, The Symbolic Ambivalence of Green in García Lorca and Dylan Thomas, in: The Modern Language Review, Vol. 67, No. 4 (Oct., 1972), S. 810-819.

[10] Robert G. Havard, a.g.e., S. 811-812.

[11] Nakleden: Robert G. Havard, a.g.e., S. 812.

[12] <http://edebiyatvehukuk.org>

[13] New Perspectives on Robert Graves, Patrick J. Quinn (Ed.), London: Associated University Pres, S. 190.

[14] Dylan Thomas’ın “Fern Hill” adlı şiirinden: “Time held me green and dying though I sang in my chains like the sea”.

[15] Şairin özyaşam öyküsüne dair bkz. basılı kaynakları da içeren http://www.anafilya.org/go.php?go=7d693f0270b21

[16] Stephen Walsh, Review: Richard Meale’s ‘Homage to Garcia Lorca, in: Tempo, New Series, No. 75 (Winter, 1965-1966), pp. 17-20, Cambridge University Press, S. 18.

[17] Leticia S. Taylor, Federico García Lorca, in: Hispania, Vol. 33, No. 1, Doyle Number (Feb., 1950), S. 33-36, S. 33.

[18] Leticia S. Taylor, Federico García Lorca, in: Hispania, Vol. 33, No. 1, Doyle Number (Feb., 1950), S. 33-36, S. 34.

[19] Robert G. Havard, The Symbolic Ambivalence of Green in García Lorca and Dylan Thomas, in: The Modern Language Review, Vol. 67, No. 4 (Oct., 1972), S. 810-819.

[20] Alfredod e la Guardia, Garcia Lorca, Persona y Creacion, Buenos Aires, Editorial Schapire, 1944, S. 42.

[21] Tüm bu temaları, Lorca şiirinde tek-tek tanıtlamak, yazımızın kapsamını aşar. Şairin pek çok şiirinde bunların izlerinin sürülebileceğini belirtmekle yetiniyoruz.

[22]“İspanyol Sivil Muhafızı Baladı”nın çevirisi iç. bkz. Ulaş Başar Gezgin: http://ispanyoldiliedebiyati.blogspot.com/2008/08/federico-garca-lorcadan-bir-iir-ve.html

[23] Havard, a.g.e., S: 815.

[24] Şairin bu şiirle de ilgi kurulabilecek “İspanyol Sivil Muhafızı Baladı”nın çevirisi iç. bkz. Ulaş Başar Gezgin: http://ispanyoldiliedebiyati.blogspot.com/2008/08/federico-garca-lorcadan-bir-iir-ve.html

[25] Rupert Allen, An Analysis of Narrative and Symbol in Lorca’s “Romance sonambulo”, in: Hispanic Review, 36 (I968), 338-52), Nakleden Havard, a.g.e, S. 817.

[26] http://www.radikal.com.tr/ek_haber.php?ek=ktp&haberno=6774

[27] Benim ifadem.

UYURGEZER GÖNÜL SERÜVENİ/ Federico García Lorca (Volodin İçin Çeviren: Öykü Didem Aydın)

”Gloria Giner
ve Fernando de los Rios’a…

Yeşil, nasıl da yeşil istiyorum seni.
Yeşil rüzgâr. Yeşil dallar.
Denizin üstünde vapur
ve dağ yolunda at.
düşen gölgeyle beline
O, korkulukta düşlüyor,
yeşil ten, saçları yeşil,
soğuk gümüş gözlerle.

Yeşil, nasıl da yeşil istiyorum seni.
Çingene ayının altında,
herşey Ona bakıyor
ama O göremiyor.

Yeşil, nasıl da yeşil istiyorum seni.
Büyük kırağı yıldızlar
gölge balığıyla gelirler
şafağa yol açan.
İncir ağacı rüzgârını ovuşturur
zımpara kâğıdıyla dallarının,
ve dağ, sinsi kedi,
diken-diken eder kırılgan liflerini.
Fakat kim gelecek? Ve nereden?
O hâla korkulukta
yeşil ten, saçları yeşil,
düş görüyor amansız denizde.

–Kadim dostum, değişmek istiyorum ben
atımı Onun eviyle,
semerimi Onun aynasıyla,
bıçağımı Onun örtüsüyle.
Kadim dostum, kanayarak gelirim ben
Cabra’nın geçitlerinden.

–Mümkün olsaydı eğer, oğlum,
El verirdim sana ben bu değiş tokuşta.
Ama şimdi ben, ben değilim,
Ne de evim artık benim evim.

–Kadim dostum, ölmek istiyorum
doğru dürüst, yatağımda,
demirden olsun, mümkünse eğer,
ince-şambriden battaniyeli.
Aldığım yarayı görmez misin sen benim
bağrımdan gırtlağıma kadar?
–Senin beyaz gömleğin büyüttü
susamış koyu-kahverengi gülleri.
Kanın sızar ve gözden yiter
kuşağının etrafında.
Ama şimdi, ben ben değilim,
Ne de evim artık benim evim.
–Bırak beni çıkayım, en azından,
yüksek korkuluklara.
Bırak beni çıkayım! Bırak,
yeşil korkuluklara.
içinde suyun gürüldediği
ay parmaklıklarına.

Şimdi tırmanır iki kadim dost,
yüksek korkuluklara.
Kandan iz bırakarak.
İz bırakarak gözyaşlarından.
Teneke çan sarmaşıklar
titrek çatılar üstünde.
Bin kristalli tefler
gün ağarırken vurdular.

Yeşil, nasıl da yeşil istiyorum seni.
yeşil rüzgâr, yeşil dallar.
İki kadim dost tırmandı.
Sert rüzgâr ağızlarında
garip bir tad bıraktı
safra, nane ve reyhan.
Kadim dostum, nerede O—söyle bana—
nerede o amansız sevgilin senin?
Kaç kere bekledi o seni!
Kaç kere bekleyecekti,
Serin yüz, siyah saç,
bu yeşil korkulukta!

Sarnıcın ağzında
sallanıyordu çingene kızı,
yeşil ten, saçları yeşil,
soğuk gümüş gözlerle.
Aydan bir buz sarkıtı
Tutar onu su üstünde.
Gece mahrem oldu
küçücük bir meydan gibi.
Sarhoş jandarmalar
yumrukluyorlardı kapıyı.

Yeşil, nasıl da yeşil istiyorum seni.
Yeşil rüzgâr. Yeşil dallar.
Denizin üstünde vapur
ve dağ yolunda at.”

Federico García Lorca’nın ”ROMANCE SONÁMBULO” şiirinin
İspanyolca aslından İngilizce, Almanca ve İtalyanca çevirileri ile karşılaştırmalı çeviren:

Öykü Didem Aydın

Şiirin orijinali ve çeşitli dillerden çevirileri:

ROMANCE SONÁMBULO
Federico García Lorca

A Gloria Giner
e a Fernando de los Rios

Verde que te quiero verde.
Verde viento. Verdes ramas.
El barco sobre la mar
y el caballo en la montaña.
Con la sombra en la cintura
ella sueña en sus baranda,
verde carne, pelo verde,
con ojos de fría plata.
Verde que te quiero verde.
Bajo la luna gitana,
las cosas la están mirando
y ella no puede mirarlas.

Verde que te quiero verde.
Grandes estrellas de escarcha,
vienen con el pez de sombra
que abre el camino del alba.
La higuera frota su viento
con la lija de sus ramas,
y el monte, gato garduño,
eriza sus pitas agrias.
¿Pero quién vendrá? ¿Y por dónde…?
Ella sigue en su baranda,
verde carne, pelo verde,
soñando en la mar amarga.

Compadre, quiero cambiar
mi caballo por su casa,
mi montura por su espejo,
mi cuchillo por su manta.
Compadre, vengo sangrando,
desde los puertos de Cabra.
Si yo pudiera, mocito,
este trato se cerraba.
Pero yo ya no soy yo,
Ni mi casa es ya mi casa.
Compadre, quiero morir
decentemente en mi cama.
De acero, si puede ser,
con las sábanas de holanda.
¿No ves la herida que tengo
desde el pecho a la garganta?
Trescientas rosas morenas
lleva tu pechera blanca.
Tu sangre rezuma y huele
alrededor de tu faja.
Pero yo ya no soy yo.
Ni mi casa es ya mi casa.
Dejadme subir al menos
hasta las altas barandas,
¡dejadme subir!, dejadme
hasta las verdes barandas.
Barandales de la luna
por donde retumba el agua.

Ya suben los dos compadres
hacia las altas barandas.
Dejando un rastro de sangre.
Dejando un rastro de lágrimas.
Temblaban en los tejados
farolillos de hojalata.
Mil panderos de cristal,
herían la madrugada.

Verde que te quiero verde,
verde viento, verdes ramas.
Los dos compadres subieron.
El largo viento, dejaba
en la boca un raro gusto
de hiel, de menta y de albahaca.
¡Compadre! ¿Dónde está, dime?
¿Dónde está tu niña amarga?
¡Cuántas veces te esperó!
¡Cuántas veces te esperara,
cara fresca, negro pelo,
en esta verde baranda!

Sobre el rostro del aljibe
se mecía la gitana.
Verde carne, pelo verde,
con ojos de fría plata.
Un carábano de luna
la sostiene sobre el agua.
La noche se puso íntima
como una pequeña plaza.
Guardias civiles borrachos
en la puerta golpeaban

Verde que te quiero verde.
Verde viento. Verdes ramas.
El barco sobre la mar
y el caballo en la montaña.

ROMANCE SONÁMBULO
Federico García Lorca

Green, how I want you green.
Green wind. Green branches.
The ship out on the sea
and the horse on the mountain.
With the shade around her waist
she dreams on her balcony,
green flesh, her hair green,
with eyes of cold silver.
Green, how I want you green.
Under the gypsy moon,
all things are watching her
and she cannot see them.

Green, how I want you green.
Big hoarfrost stars
come with the fish of shadow
that opens the road of dawn.
The fig tree rubs its wind
with the sandpaper of its branches,
and the forest, cunning cat,
bristles its brittle fibers.
But who will come? And from where?
She is still on her balcony
green flesh, her hair green,
dreaming in the bitter sea.

–My friend, I want to trade
my horse for her house,
my saddle for her mirror,
my knife for her blanket.
My friend, I come bleeding
from the gates of Cabra.
–If it were possible, my boy,
I’d help you fix that trade.
But now I am not I,
nor is my house now my house.
–My friend, I want to die
decently in my bed.
Of iron, if that’s possible,
with blankets of fine chambray.
Don’t you see the wound I have
from my chest up to my throat?
–Your white shirt has grown
thirsy dark brown roses.
Your blood oozes and flees a
round the corners of your sash.
But now I am not I,
nor is my house now my house.
–Let me climb up, at least,
up to the high balconies;
Let me climb up! Let me,
up to the green balconies.
Railings of the moon
through which the water rumbles.

Now the two friends climb up,
up to the high balconies.
Leaving a trail of blood.
Leaving a trail of teardrops.
Tin bell vines
were trembling on the roofs.
A thousand crystal tambourines
struck at the dawn light.

Green, how I want you green,
green wind, green branches.
The two friends climbed up.
The stiff wind left
in their mouths, a strange taste
of bile, of mint, and of basil
My friend, where is she–tell me–
where is your bitter girl?
How many times she waited for you!
How many times would she wait for you,
cool face, black hair,
on this green balcony!
Over the mouth of the cistern
the gypsy girl was swinging,
green flesh, her hair green,
with eyes of cold silver.
An icicle of moon
holds her up above the water.
The night became intimate
like a little plaza.
Drunken “Guardias Civiles”
were pounding on the door.
Green, how I want you green.
Green wind. Green branches.
The ship out on the sea.
And the horse on the mountain.

Translated by William Logan

Ballata sonnambula

Verde que te quiero verde.
Verde vento. Verdi rami.
La nave sul mare
e il cavallo sulla montagna.
Con l’ombra alla vita
ella sogna alla sua balaustra,
verde carne, chioma verde,
con occhi d’argento gelato.
Verde que te quiero verde.
Sotto la luna gitana,
le cose la stanno guardando
ed ella non può guardarle.

Verde que te quiero verde.
Grandi stelle di brina
vengono col pesce d’ombra
che apre la strada dell’alba.
Il fico sfrega il suo vento
con lo smeriglio dei suoi rami,
e il monte, gatto sornione,
arriccia le sue agavi acri.
Ma, chi verrà? e da dove?…
Ella sempre alla sua balaustra,
verde carne, chioma verde,
sognando l’amaro mare.

- Compare, vorrei scambiare
il mio cavallo con la tua casa,
la mia sella col tuo specchio,
il mio coltello con la tua coperta.
Compare, arrivo insanguinato
dai valichi di Cabra.
- Se potessi, caro amico,
il cambio sarebbe già fatto.
Ma io non sono più io,
né la mia casa è più la mia casa.
- Compare, voglio morire
decorosamente nel mio letto.
Molle d’acciaio, se è possibile,
con le lenzuola d’Olanda.
Non vedi questa ferita
dal petto alla gola?
- Trecento rose brune
sulla tua camicia bianca.
Il tuo sangue gocciola e odora
alla fascia della tua cintura.
Ma io non sono più io,
né la mia casa è più la mia casa.
- Lascia almeno che salga
fino alle alte balaustre;
lascia che salga, lascia,
alle verdi balaustre.
Colonnine della luna
per dove rimbomba l’acqua.

Salgono i due compari
alle alte balaustre.
Lasciando una traccia di sangue.
Lasciando una traccia di lacrime.
Tremavano sui tetti
lanternine di latta.
Mille tamburelli di vetro
ferivano le luci dell’alba.

Verde que te quiero verde,
verde vento, verdi rami.
I due compari salirono.
Il lungo vento lasciava
in bocca uno strano sapore
di fiele, di menta e basilico.
- Dove sta, dimmi, compare!
Dove, la tua ragazza amara?
- Quante volte t’ha aspettato!
Quante volte t’aspettò,
viso fresco, nera chioma,
a questo verde balcone!

Sulla faccia della cisterna
la gitana si dondolava.
Verde carne, chioma verde
con occhi d’argento gelato.
Un ghiacciolo di luna
la sorregge sull’acqua.
La notte si fece intima
come una piccola piazza.
Guardie civili ubriache
alla porta bussarono.
Verde que te quiero verde.
Verde vento. Verdi rami.
La nave sul mare.
E il cavallo sulla montagna.

İtalyanca çevirinin kaynağından emin olmamakla birlikte büyük olasılıkla şurada bulunuyormuş: “García Lorca, Tutte le poesie, a cura di Norbert von Prellwitz, Milano, Biblioteca universale Rizzoli, 1995. Traduzioni di Lorenzo Blini, Renato Bruno e Norbert von Prellwitz”

Radikal Gazetesi’nde Asuman Kafaoğlu-Büke imzası ile “2009′un İz Bırakan Çeviri Romanları” başlıklı bir yazı yayınlandı. Kafaoğlu-Büke’nin yazısında “2009′un İz Bırakan Çeviri  Romanları” ve adı üstünde “çeviri roman” denilince gözlerimiz ister istemez, bu romanlarının çevirmenlerini de aradı. Ama ne yazık ki bulamadık o değerli isimleri bu yazıda (Yazıya Bağlantı).

Yazıda, “2009′un İz Bırakan Çeviri Romanları”nın çevirmenlerin adları neden yok? Bilmem. Bilmem ama bunun düzeltilmesi gerekli ciddi bir ihmal olduğu ortada. Sayın Kafaoğlu-Büke de değerli bir eleştirmen olduğuna göre, bu ihmali  davranışı kastetmemiştir  büyük bir olasılıkla, kastetmiş olamaz ama kendisi istemeden de olsa olmuş işte bir biçimde. Bizim işimiz yazının yazarının itkelerini sorgulamak değil, gözümüze çarptığı haliyle yazıdaki önemli bir eksikliği vurgulamak.

Çevirmen meslektaşımız Yeliz Kara, yukarıda belirttiğimiz yazıda sözü edilen kitapların çevirmenlerini tek tek bulmuş internetten. Ellerine, yüreğine, dimağına sağlık. Biz de onun oluşturduğu listeyi, sitemizde yayınlayalım ve Radikal Gazetesi’ne göre “2009′un İz Bırakan Çeviri Romanları”nın, ilk elde “iz bırakabilmesinin” en önemli nedeni olan, yeniden-yaratıcı üretkenlerinin adlarını sayalım:

Saramago/Filin Yolculuğu. Çevirmen: Pınar Savaş.
J. M. Coetzee/Kötü Bir Yılın Güncesi. Çevirmen: Suat Ertüzün
J.M.G. Le Clezio/Açlığın Şarkısı. Çevirmen: Aysel Bora
S. Rushdie/Floransa Büyücüsü. Çevirmen: Begüm Kovulmaz
Isabel Allende/Canım Sevgilim. Çevirmen: İnci Kut
Elsa Morante/Ve Tarih Devam Ediyor. Çevirmen: Nihan Önol
Antoni Casas Ros/Almodovar Teoremi. Çevirmen: Öncel Naldemirci
Eduard Marquez/ Brandes’in Kararı. Çevirmen: İnci Kut
Jodi Picoult/Taş, Kağıt, Makas. Çevirmen: Serkan Göktaş
Jonathan Safran Foer/Aşırı Gürültülü ve İnanılmaz Yakın. Çevirmen: Algan Sezgintüredi
Dave Eggers/Müthiş Dahiden Hazin Bir Eser. Çevirmen: Duygu Günkut
Haruki Murakami/Sahilde Kafka. Çevirmen: Hüseyin Can Erkin
Michel Faber/Günahkar Kırmızı Masum Beyaz. Çevirmen:Emre Erbatur
Jonah Lehrer/Proust Bir Sinirbilimciydi. Çevirmen: F. Burak Aydar

Ben de karınca kadrince, sevgili Yeliz Kara’nın listesine bir katkıda bulunmak ve aynı sıra içinde, bu çevirmen meslektaşlarımızı, onlar hakkında sahip olduğum ve ek olarak edinebildiğim bilgilerin kararınca yakından tanıtmak istiyorum. Kimi tanıtımın kaynağı daha ayrıntılı olduğu için burada daha ayrıntılı geçti, kimisi benim sınırlı gözüme çarpan yönleriyle geçti. Her durumda, çevirmenleri ve yaratılarını daha yakından tanımak ve tanıtmak için her öneriye açığım:

Çevirmen Pınar Savaş, Saint Benoit Lisesi ve Boğaziçi Üniversitesi’nden mezun. 1998′den beri İspanyolca ve İngilizce dillerinde çeviriler yapıyor. Daha önce çevirdiği yazarlar arasında Ernesto Sabato, Umberto Eco, Carlos Fuentes, Alice Monroe, Angela Carter ve Juan José Millas sayılabilir (Kaynak: İmge Yayınları, Bağlantı) .

Çevirmen Suat Ertüzün, profesyonel rehberliğin yanı sıra edebiyat dünyamıza kazandırdığı çok sayıda çevirileriyle tanınıyor (Kaynak: İmge Yayınları)… Ertüzün’ün Can Yayınları’ndan çıkan çevirilerinden kaydettiğimiz bir seçki şöyle: Alburquerque (çeviren) Derin Sular (çeviren) Güneş Tutulması (çeviren) Kötü Bir Yılın Güncesi (çeviren) Kukla Ustaları (çeviren),  Tanrıların Gözdesi (çeviren), Üç Yaz (çeviren) (Bu seçkiye bağlantı)

Çevirmen Aysel Bora İstanbul’da doğdu. İstanbul Üniversitesi Fransız Filolojisi bölümünü bitirdi. Meydan Larousse’u hazırlayan çevirmen kadrosunda yer aldı. Daha pek çok ansiklopedik yayına katkıda bulundu. Başlıca çevirileri: Suçta Mutluluk, Barbey d’Aurevilly; Küçük Yazı Satıcısı, Daniel Pennac; Aydınlar Üzerine, Jean-Paul Sartre; Şimdi, Nathalie Sarraute; Açınız, Nathalie Sarraute; Bilmemek, Milan Kundera; Roman Sanatı, Milan Kundera; Ölümsüzlük, Milan Kundera; O Aşk, Yann Andréa; Kuşatılmış Yaşamlar, Michel Houellebecq; Gecenin Güne Anlattığı, Jean Echenoz; Sarışın Bombalar, Jean Echenoz; Ölümcül Kimlikler, Amin Maalouf (YKY, Ocak 2000); Renée Vivien’den Kerime’ye Mektuplar, Jean Leproux (YKY, Nisan 2000); Pierre Loti, Gezegen Seyyahı, Alain Quella-Villéger (YKY, Şubat 2002); Bizans Süiti, Rosie Pinhas Delpeuch (YKY, Eylül 2004); (Kaynak Yapı Kredi Yayınları, Bağlantı)

Çevirmen Begüm Kovulmaz, İstanbul Üniversitesi İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü bitirdi. Kipling, Mastretta, Healy, Carter, Burgess gibi yazarların eserlerini çevirdi (Bazı Çevirilerine Bağlantı).

Çevirmen İnci Kut, Ankara Koleji’ni bitirdikten sonra, yüksek öğrenimini 1965 yılında Ankara Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi İngilizce Bölümü’nde tamamladı. Madrid’de 1967′de başladığı üç yıllık İspanyolca öğrenimi sonrasında, Varşova Üniversitesi İspanyolca Bölümü’ne devam ederek 1976′da bu bölümün ilk mezunlarından oldu. İspanyol dili üzerindeki çalışmaları sonucu, Türkiye’de İspanyolca öğrenimine katkıda bulunmak amacıyla hazırlayıp yayımladığı ve türlerinin ilki olarak büyük bir boşluğu doldurmuş olan eserleri vardır. Edebi çeviri alanındaki yoğun çalışmaları sonucu İspanya ve çeşitli Güney Amerika ülkeleri edebiyatından 20′den fazla önemli eseri dilimize kazandırmıştır. İspanyolcaya çevirdiği Sait Faik Abasıyanık’ın Son Kuşlar adlı öykü kitabı 1992′de Madrid’te basıldı. Ahmet Adnan Saygun’un Yunus Emre Oratoryosu’nun İspanyolca çevirisini prosodik olarak gerçekleştirdi” (Alıntı: Kitap2.com, Bağlantı).

Çevirmen Nihan Önol da çok sayıda çevirileri ile tanınıyor. Bir “Batılı”nın gözünden, romanlaştırılmış tarihsel kahramanlarımızı anlatan “Barbaros Kardeşler” çevirisi 2006 yılında Epsilon Yayınları’ndan çıkmıştı (Bağlantı).

Çevirmen Öncel Naldemirci’nin yetkin kalemiyle çevirdiği Aldomovar Teoremi hakkında ilginç bir yazı için şu bağlantıya işaret etmek istiyorum: (Bağlantı)

Çevirmen Serkan Göktaş, Hacettepe Üniversitesi İngilizce Mütercim-Tercümanlık Bölümü’nü bitirmiş, aynı üniversitede akademisyen olarak da görev almıştır. Göktaş’ın çok sayıda çeviri eseri bulunmaktadır (2009 yılında yayınlanan Taş, Kağıt, Makas adlı roman çevirisi için bağlantı)

Çevirmen Sanem Sirer’in Joshua Ferris’in “Ve İşimiz Bitti” adlı romanıyla ilgili olarak Radikal Kitap’ta yayınlanmış yazısını keyifle okumuştum (Bağlantı).

Çevirmen ve romancı Algan Sezgintüredi’yi çok sayıda değerli çevirisinin yanında”Katilin Şeyi” adlı romanından da tanıyoruz. “Katilin Şeyi”, edebiyatımıza Vedat Kurdel karakterini kazandırmıştı (Bağlantı)

Bruce Lawrence’ın “Kuran” adlı ilgi çekici eserini, Algan Sezgintüredi çevirmişti:

Versus Yayınları’ndan 2008 de çıkan kitabın tanıtımı şu idi: “Tanınmış biliminsanı Bruce Lawrence, bu kısa kitapta Kuran neden İslam’dır sorusunu yanıtlıyor. Yedinci yüzyıl Arabistanı’nda inancın köklerini tarif ediyor ve Kuran’ın neden inananları tarafından ezberlenip okunması gerektiğini anlatıyor. Aynı zamanda, Kettonlu keşiş Robert’tan şair-filozof Muhammed İkbal’e kadar Kuran’dan kuşkulananlarla Kuran yorumcularını tartışıyor ve bunların günümüz toplum ve siyasetindeki etkilerini değerlendiriyor. Tüm bunların üzerindeyse, Lawrence, Kuran’ın mesajı tek olmayan bir kutsal kitap olduğunu vurgulayarak yorum gereksindiğini ve tarih bağlamına yerleştirilmeden gereğince anlaşılamayacağını savunuyor. Sorunların gittikçe arttığı günümüzde Lawrence’ın Kuran’a dair çalışması, dünyanın en ünlü ve en az anlaşılmış kitaplarından biri üzerine, güzel yazılmış ve yetke sahibi bir kitap olarak karşımıza çıkıyor.” (Bağlantı)

Sevgili arkadaşım, şiirlerinin hayran okuyucusu olduğum Şair ve Çevirmen Duygu Günkut’u “Ekşi Sözlük” üzerinden tanıtayım:))  “(R)obert (K)olej ve Boğaziçi Üniversitesi’nde tamamladığı eğitiminden sonra baba mesleğini (bkz: (Necdet Günkut) seçerek büyük medya gruplarında çeşitli görevler üstlenmiş, ama bir gün plazaları istanbul’a, istanbul’u da bize bırakarak yüreğinin götürdüğü yere ve yüreğinin götürdüğü işe gitmiş çevirmen…(İ)stanbul beyefendisi (Z)agor’un…annesi. Çok sayıda yetkin çevirisi bulunuyor.

Çevirmen Hüseyin Can Erkin, 1968 Çorum doğumlu. Çevirmen, öğretim üyesi. 1991 Ankara Ü.D.T.C.F. Japon Dili ve Ed. mezunu. 1996′da yüksek lisansını (Hokkaido Ü. Japonya), 2001′de doktorasını (Ankara Ü.) tamamladı. Araştırma amaçlı olarak çeşitli dönemlere bölünmekle birlikte toplam 6 yıl Japonya’da kaldı. Yine araştırma amaçlı olarak kısa sürelerle Kore, Çin, Hollanda ve İspanya’da bulundu. Araştırmalarını Japonya’da savaşçı (samurai) kültürünün tarihi, Japon hukuk tarihi, Japonya-Batı ilişkileri tarihi ve Zen Budizm üzerine yoğunlaştırdı. Ayrıca klasik ve modern Japon edebiyatı, Türkiye-Japonya ilişkileri gibi konularda da yayınladığı kitap ve makaleleri var. Çevirilerinden bazıları: Atsuko Toyama, Yüzyılın Dönemecinde Türkiye; Yamamoto Tsunetomo, Hagakure; Osamu Dazai, İnsanlığımı Yitirirken; Kavabata Yasunari, Kiraz Çiçekleri; Ryu Murakami, Yok Yere; Ryu Murakami, Emanet Dolabı Bebekleri (Alıntı Turkuvaz Kitap, Bağlantı).

Öğretim Üyesi/Çevirmen Emra Erbatur’u Kopernik’in Unutulmuş Kitabı – Çevirmen (Goa) adlı çalışmalarından da tanıyoruz (Kaynak İmge Kitabevi, Bağlantı)

Çevirmen Ferit Burak Aydar’ı da bir dizi yetkin çevirisiyle tanıdık. Pek çoğu arasından “Emperyalizm Kapitalizmin En Yüksek Aşaması”nın kulaklarını çınlatalım (Bağlantı).

Her biri kocaman, sanat ve bilim taşıyıcısı, “deve dişi” gibi çaplı üreticiler. Bu üreticileri ve benzerlerini tanıyalım, sanat ve bilim çevirisini yaşatalım.

Bu vesile ile sizleri Kitap Çevirmenleri Meslek Birliği’nin (Çev-Bir) çalışma ve etkinliklerine ilgi göstermeye çağırıyor, herkese, öteki dillerin renkleriyle de aydın’lanan yapıcı konuşkan ve yazışkan bir yıl diliyorum. Çev-Bir’in Sitesi İçin (Bağlantı)

Prenses’ten Minnoş’a ve gene tüm kedilere…

Minnoşum ve Ay

William Butler Yeats

Dolaşırdı kedim orda burada

Ve dönenirdi ay gökte bir topaç gibi,

Ve en yakın kandaşı ayın,

Iğralanarak yürüyen kedim, bakardı göğe.

Beyaz Minnoşum gözlerini diker, ayı gözlerdi,

Tüm yaptığı, yapacağı buydu işte çünkü

Mırnav mırnav dolaşmak ortalıkta,

Gökyüzünde kış güneşi,

Dondururdu onun vahşi kanını.

Minnoşum kaldırıp minnacık ayacıklarını

Koşar çimler üstünde.

Dans mı ediyorsun, Minnoşum sen, ha?

Bu iki kandaş karşılaşmasın hele bir de

Var mı dans etmekten daha güzeli başka?

Belki ay da öğrenir

Bu zarif edadan yorulup bir gün,

Yeni bir dansa sıra geldiğini.

Minnoşum yuvarlanır yer yer ay ışığının

Aydınlattığı çimler arasında,

Kutsal ay başının üstünde,

Yeni bir evreye girer.

Biliyor mu Minnoşum gözbebeklerinin

Her gün yeni baştan değişeceğini

Ve dolunaydan hilale,

Hilalden dolunaya döneceğini?

Minnoşum yuvarlanır çimler arasında

Yalnız, gururlu ve bilge,

Her gün yeni baştan değişen gözlerini diker

Dönüşüp duran aya bakar.

Çeviren: Recep NAS

The Cat And The Moon by William Butler Yeats

THE cat went here and there
And the moon spun round like a top,
And the nearest kin of the moon,
The creeping cat, looked up.
Black Minnaloushe stared at the moon,
For, wander and wail as he would,
The pure cold light in the sky
Troubled his animal blood.
Minnaloushe runs in the grass
Lifting his delicate feet.
Do you dance, Minnaloushe, do you dance?
When two close kindred meet,
What better than call a dance?
Maybe the moon may learn,
Tired of that courtly fashion,
A new dance turn.
Minnaloushe creeps through the grass
From moonlit place to place,
The sacred moon overhead
Has taken a new phase.
Does Minnaloushe know that his pupils
Will pass from change to change,
And that from round to crescent,
From crescent to round they range?
Minnaloushe creeps through the grass
Alone, important and wise,
And lifts to the changing moon
His changing eyes.

W.B. Yeats

]]> http://www.edebiyatvehukuk.org/kedi-ve-ay-the-cat-and-the-moon-%e2%80%93-william-butler-yeats-ii-recep-nas-cevirisi.html/feed 0 http://www.edebiyatvehukuk.org/kedi-ve-ay-the-cat-and-the-moon-william-butler-yeats.html http://www.edebiyatvehukuk.org/kedi-ve-ay-the-cat-and-the-moon-william-butler-yeats.html#comments Mon, 28 Dec 2009 08:16:25 +0000 Öykü Didem Aydın http://www.edebiyatvehukuk.org/?p=748 William Butler Yeats’in sonsuz şiirinin rüzgârına çevirmence tutunmak, büyük şairin “Minnaloushe” adını verdiği kediyi “Prenses” olarak çevirmek istedim. “Minnaloushe”un anlamı tartışmalıdır ve “gözbebekleri ayın her evresinde değişen”e yorulmalıdır ve zati tüm kedileri ve şimdi hep Prenses’i anlatmalıdır.

Çevirimi, Ada’lı melek Prenses kediciğe, köpeğim Figlio’ya, bizim masum ve bilge kardeşlerimiz hayvanlara ve onları sevenlere adamıştım.

Prenses ve Ay

Kedi oraya buraya gitti
Ay yörüngesinde ne de hızlı döndü,
Ve en yakın kandaşı ayın,
Sessiz adım yürür kedi yukarı baktı.
Beyaz Prenses, ayı gözleriyle süzdü,
Çünkü, onun gibi gezedöner ve inilder,
Katıksız donuk ışık gökyüzünde
Onun bağışlanmış kanını tedirgin etti.
Prenses yeşilliklerde koşar
Narin ayacıklarını kaldırarak.
Dans mı ediyorsun, Prenses, dans mı ediyorsun?
İki yakın aynı-tabiat karşılaşınca,
Dans demekten başka ne dersin?
Belki ay öğrenebilir,
Şu kur yapar edadan yorulur,
Yeni bir dans dönüşadımı bulur.
Prenses yeşilliklerden süzülür
Mehtabın düştüğü yerden bir başka yere,
Mukaddes ay başının üstünde
İşte yeni bir evrede.
Prenses bilir mi hiç gözbebekleri
Değişimden değişime geçecek,
Ve dolunaydan hilâle,
Hilâlden dolunaya bürünecek?
Prenses yeşilliklerden süzülür
Yalnız, gururlu ve bilge
Dönüşen aya kaldırır
Dönüşen gözlerini.

William Butler Yeats

Ay Yüzünden Bize İnsan Bakan Prenses’in Hatırası İçin Çeviren: Öykü Didem Aydın

The Cat And The Moon by William Butler Yeats

THE cat went here and there
And the moon spun round like a top,
And the nearest kin of the moon,
The creeping cat, looked up.
Black Minnaloushe stared at the moon,
For, wander and wail as he would,
The pure cold light in the sky
Troubled his animal blood.
Minnaloushe runs in the grass
Lifting his delicate feet.
Do you dance, Minnaloushe, do you dance?
When two close kindred meet,
What better than call a dance?
Maybe the moon may learn,
Tired of that courtly fashion,
A new dance turn.
Minnaloushe creeps through the grass
From moonlit place to place,
The sacred moon overhead
Has taken a new phase.
Does Minnaloushe know that his pupils
Will pass from change to change,
And that from round to crescent,
From crescent to round they range?
Minnaloushe creeps through the grass
Alone, important and wise,
And lifts to the changing moon
His changing eyes.

W.B. Yeats

Augen in der Großstadt

Wenn du zur Arbeit gehst
am frühen Morgen,
wenn du am Bahnhof stehst
mit deinen Sorgen:
da zeigt die Stadt
dir asphaltglatt
im Menschentrichter
Millionen Gesichter:
Zwei fremde Augen, ein kurzer Blick,
die Braue, Pupillen, die Lider -
Was war das? vielleicht dein Lebensglück…
vorbei, verweht, nie wieder.

Du gehst dein Leben lang
auf tausend Straßen;
du siehst auf deinem Gang, die
dich vergaßen.
Ein Auge winkt,
die Seele klingt;
du hast’s gefunden,
nur für Sekunden…
Zwei fremde Augen, ein kurzer Blick,
die Braue, Pupillen, die Lider -
Was war das? Kein Mensch dreht die Zeit zurück…
Vorbei, verweht, nie wieder.

Du mußt auf deinem Gang
durch Städte wandern;
siehst einen Pulsschlag lang
den fremden Andern.
Es kann ein Feind sein,
es kann ein Freund sein,
es kann im Kampfe dein
Genosse sein.
Er sieht hinüber
und zieht vorüber …
Zwei fremde Augen, ein kurzer Blick,
die Braue, Pupillen, die Lider -
Was war das?
Von der großen Menschheit ein Stück!

Vorbei, verweht, nie wieder.

Büyük Şehirde Gözler

İşe gittiğinde

sabah erken,

istasyonda bekler ve
dertlerin var iken:
işte şehir gösterir sana bunu
asfalt dümdüzü
insanlarca kitlede
milyonlarca çehre:
İki yabancı göz, kısa bir bakış
Kaşlar, Bebekler, Kapaklar -
Neydi o? Belki hayatında en mutlu akış…
geçti, gitti, bir daha yok.

Hayatın boyunca
gezeceksin binlerce sokakta;
yürüyüşün boylunca,
rastlarsın seni unutanlara
Bir göz kıpırdar,
Ruh çınlarrr;
onu buldun işte,
yalnız birkaç saniyeliğine
İki yabancı göz, kısa bir bakış,
Kaşlar, Bebekler, Kapaklar  -
Neydi o? Kimse geriye döndürmez zamanda akış…
geçti, gitti, bir daha yok.

Yürüyüşün boylunca
Şehir şehir dolaşmalısın;
Bir nabız atış boyunca
yabancı ötekiyi görürsün.
o bir düşman olabilir,
o bir can dost olabilir,
o bir savaşçı davada
Yoldaşın olabilir.
Sana bir bakış fırlatır
ve sonra uzaklaşır …
İki yabancı göz, kısa bir bakışçık,
Kaşlar, Bebekler, Kapaklar  -
Neydi o?
Büyük insanlıktan bir parçacık!
Geçti, gitti, artık yok.

KURT TUCHOLSKY – Çeviren : Öykü Didem Aydın

Kurt Tucholsky

Demokrat, barışsever ve antimilitarist Tucholsky, öncelikle politika, ordu ve yargı içindeki antidemokratik eğilimlere ve özellikle Nasyonal Sosyalizm tehditlerine karşı uyarılarda bulunmuştur.

Tucholsky, 1929 yılında John Heartfield’le birlikte hazırladığı Almanya, Almanya Her Şeyin Üstünde – Deutschland, Deutschland über alles  – eserinde Almanya’nın o zamandaki aşırı milliyetçi yapısına keskin bir eleştiride bulunur ama yine de  memleketini ne kadar sevdiğini de gösterir:

“Şimdi biz 225 sayfa boyunca ‘Hayır’ dedik, merhamet ettiğimiz için hayır dedik, sevdiğimiz için hayır dedik, nefret ettiğimiz için hayır dedik, hırslandığımız için hayır dedik ve şimdi de bir kere “Evet” demek istiyoruz. Evet -: Almanya toprağına ve ülkesine. İçinde doğduğumuz ve dilini konuştuğumuz ülkeye evet. Ve şimdi size birşeyler söylemek istiyorum: Kendilerini milliyetçi olarak tanımlayanların ve aslında militarist ve küçük burjuvadan başka birşey olmayanların, bu ülkenin ve dilinin sahipleri olduğu doğru değil. Ne frak giymiş hükümet temsilcisi, ne okul müdürü ne de çelik miğferin bayan ve bayları buranın sahipleri. Biz de buradayız. (…) Almanya bölünmüş bir ülke. O’nun bir parçası da biziz. Tüm aykırılıklara rağmen, bizim sessiz vatan sevgimiz sarsılmaz bir şekilde, bayraksız, duygusallıktan uzak ve kılıçlar çekilmeksizin, ayakta duruyor.”

Tucholsky’nin 1932 yılında da dava konusu olan “Askerler katildir” sözünün yakın zamanda savaş karşıtlarınca kullanılmasının, Federal Alman “silahlı kuvvetlerini” tahkir olup olmadığı hareretle tartışılmış, konu Federal Alman Anayasa Mahkemesi tarafından da değerlendirilmiş ve Mahkeme, son çözümde, bu cümledeki “katil” teriminin, bilinen “katil” anlamına gelmediği, söz konusu “eleştiri”nin, “cinayet suçunu işleyen” anlamına alınmaması gerektiğini, bu sözü sarfedenlerin etik bağlamda bir tavır sergilediğini kabul ederek ifadenin, düşünce özgürlüğünden yararlanma olduğuna hükmetmiştir.

Tucholsky’nin “altın kalpli” ve “demir çeneli” anısı önünde saygıyla eğiliyoruz…

-Kurt Tucholsky’nin Vikipedi Kaynağındaki Biyografisine Bağlantı-

Dylan Thomas şiiri üstündeki bu heyecan verici çalışmaya ben de katılmak istedim. Recep Nas memnuniyetle karşıladı bu isteğimi ve böylece “atölye”miz üç kişilik oldu. Şimdi büyük bir şairimizin de katılımıyla belki dört kişi olacağız ve ayrı ayrı çevirilerimizi karşılaştırmakla kalmayıp “And Death Shall Have No Dominion” üzerinde konuşmayı da sürdüreceğiz. Umud ediyoruz bu atölye çalışması çerçevesinde yapılan yazışmalarımız bir süreli yayında da yer alacak. O vakte kadar gelin Dylan Thomas’ın “And Death Shall Have No Dominion” adlı şiiri üzerinde yaptığımız çevirileri ve bu çevirilerle ilgili olarak Sayın Recep Nas ile benim aramda geçen tartışmaları sizlerle paylaşalım.  Önce özgün metin, sonra Recep Nas çevirisi ve ardından benim yazdığım mektup. Devamını izlemek zor olmayacak:

Dylan Thomas Şiiri

And death shall have no dominion.
Dead mean naked they shall be one
With the man in the wind and the west moon;
When their bones are picked clean and the clean bones gone,
They shall have stars at elbow and foot;
Though they go mad they shall be sane,
Though they sink through the sea they shall rise again;
Though lovers be lost love shall not;
And death shall have no dominion.

And death shall have no dominion.
Under the windings of the sea
They lying long shall not die windily;
Twisting on racks when sinews give way,
Strapped to a wheel, yet they shall not break;
Faith in their hands shall snap in two,
And the unicorn evils run them through;
Split all ends up they shan’t crack;
And death shall have no dominion.

And death shall have no dominion.
No more may gulls cry at their ears
Or waves break loud on the seashores;
Where blew a flower may a flower no more
Lift its head to the blows of the rain;
Though they be mad and dead as nails,
Heads of the characters hammer through daisies;
Break in the sun till the sun breaks down,
And death shall have no dominion.

Recep Nas Çevirisi

Ve Artık Hüküm Sürmeyecek Ölüm

Dylan THOMAS

Ve artık hüküm sürmeyecek ölüm.

Çırçıplak kalmış ölüler birlik kuracak

Rüzgârın ardında sürüklenen adamla;

Ve batan ayla

Yenilip yutulsa da, ve tek bir iz kalmasa da

kemiklerinden,

Yıldızlar olacak yanıbaşlarında, ayakuçlarında;

Dönseler de deliye, başlarında olacak akılları,

Batsalar da deniz diplerine, çıkacaklar yine su üstüne;

Yitip gitse de âşıklar, aşk kalacak geriye;

Ve artık hüküm sürmeyecek ölüm.

Ve artık hüküm sürmeyecek ölüm.

Kıvrılıp duran dalgaları içinde denizin

Uzanıp yatanlar öte zamanlardan,

Ölüme inat direnecekler rüzgârlayın;

İşkencelerde gerilip bedenleri, düştüklerinde güçten,

Bağlasalar da kayışla bir tekerleğe, direnecekler;

Paramparça olacak avuçlarında inanç,

Girip tek boynuzlu iblisler içlerine;

Boşa çıkarsalar da vazgeçemedikleri bütün amaçları;

Hüküm sürmeyecek artık ölüm.

Ve artık hüküm sürmeyecek ölüm.

Ne patlar artık kulaklarında çığlıkları martıların

Ne dalgalar kırılır gürültülerle kıyılarda;

Rüzgârda sürüklenip gittiğinde bir çiçek,

Belki hiçbir çiçek kaldıramayacak başını

Yağmurun her vuruşunda;

Deliye dönseler ve ölseler de bir mıh gibi,

Başları ilerde dalacaklar papatyalar arasına;

Batıncaya dek güneş, parçalanacaklar güneşte,

Ve artık hüküm sürmeyecek ölüm.

Türkçesi: Recep NAS

Birinci Mektup: Öykü Didem Aydın’dan Recep Nas’a

Sevgili Recep Nas,

…Özeniniz ve adanmış çevirmenliğiniz için tebrik ederim. Keşke böyle “atölyeler” sık sık yapılsa. Ne hoş olur. Bence bu yazışmalar yayınlanmalı. Bu konuda bir kaç dergi ile iletişime geçmeyi düşünüyorum…

Tabii müthiş ve hem duru, hem de çok anlamlı ve çok sesli bir şiir olduğunda hemfikiriz ve elinize, dilinize sağlık, Siz çok hoş çevirmişsiniz.

…Ben de sizin bu derinlikli yazışmalarınızı görünce, hele hele başka çevirileri, kendimi tutamadım, atölyenize katılayım ve bir “humble” çeviri de ben sunayım istedim.:)) Sizinki, şüphesiz son derece yetkin bir çeviri. Benimki sadece bir taslak.

…

Şiirle ilgili bazı notlar düşmek ve “with the man in the wind and the west moon” dizesi hakkında, haddim olmayarak, bir (ek) yorum sunmak istiyorum Umarım anlayışla karşılarsın:

Thomas’ın bu dizelerde, “man in the moon” efsanesi ile “west wind” efsanesini  bileşik bir imgeye dönüştürdüğü ve  “kitabe aktarımı” yaptığı  söylenir, o zaman ay yüzünde insan (insan yüzlü ay, ay yüzeyini insana benzetmemizden kaynaklanan batı –doğuda da var tabii- efsaneleri ve batı rüzgarı (baharın habercisi) birleşmiş “rüzgar yüzünde insan ve batı ayı” biçimine dönüştürülmüş.

Yani şöyle bir imgesel önerme düşünmek lazım kanımca: İnsanın (muhtemelen ölümden sonra) esinti üzerine resmedilmiş bir varlığı vardır ve tüm çıplaklıklarında birlik olan ölüleri yüzeyinde gösteren ay da yeniden doğuşun, baharın habercisi olabilir. Burada bileşimin, Thomas’çıl dönüşümden önceki parçası olan “batı rüzgarı”nın Shelley’in Ode to the west wind şiirindeki batı rüzgarı ile aynı bütünsel anlama erdiğini ama dönüşümden sonra “batı ayı” ifadesi olarak batı rüzgarının efsanedeki işlevini bu kere batı ayının üstlendiğini; yani ayın, güneşin battığı yerde doğuşunun, (ölüler açısından), batı rüzgarının, yaşayanlara yaptığı şeyi yapacağını düşünsemek (bu da benim uydurduğum bir dil olsun) gerek sanırım.

Bu düşüncemi destekleyici kaynakları arayamadım ama sanırım bulunabilir bunlar, internette pek genel olarak bir iki izleğe rastladım ama ilerletmedim bunları henüz. Bu nedenle, çeviride, şairin yarattığı bu kompozisyonu bozmamak gerektiği kanısındayım.

Öte yandan tekil “bone”, kemik demek olsa da, “bones”, çoğul olarak body, mortal remains, skeleton, yani insanın “canlı bedensel” formunu anlatır sadece kemikleri değil kanısındayım. Benim bu zamana kadar yapılmış çevirilere eleştirim özellikle bu iki asyönle ilgili.

Ayrıca “With the man in the wind and the west moon” dizesini şöyle ayırmayı uygun gördüm çünkü yukardaki yer değiştirme fikrine de uyuyor:

With the man

in the wind

and

(IN THE) the west moon;

Yani “artık esintiye resmedilmiş insan” ve o haliyle de “batı ayı” (doğan ay’a)  resmedilmiş insan.

“Yıldızları olacak yanıbaşlarında” (at one’s elbow)  ve ayakuçlarında

O zaman ay yüzeyinde resmedilmiş ölüler birliğinin ayaklarının ucunda yıldızların olduğu daha rahat tahayyül edilebilir.

“They lying long shall not die windily” dizesindeki muhteşem oyunu da görmek gerek kanımca: long-windedly” deyimiyle oynanan bir oyun bu. Yani “to lie long” ile “long windily” arasında.

Bir de kanımca, İsa’nın çarmıha gerilmek üzere götürüldüğü yoldaki çilesi ve çarmıh tablosu, gözönünde bulundurulmak lazım gibi. Neticede “Ölüm Hiç Hüküm Sürmeyecek”, bir İncil Sözü. Ve en önemlisi, burada tümel bir “kitabe” tablosu da var. Özellikle, çevirilerin hiçbirinde “kitabe” çakılırken, “(yazı) karakterlerin başlarının” çekiçle vurulduğu ve Thomas’ın yine bu imgeyle oynadığı düşünülmemiş.  Burada İsevi bir çarmıha götürülüş, geriliş, yeniden diriliş, enerji halinde döngüye giriş ve kitabede söz oluş var, kanısındayım (Bir de küçük bir not: Man in the moon, aynı zamanda içkici bir efsanedir. Yani Thomas, içkici olduğu için, kendini de katmış, kendinden hareket ederek tüm ölümlülüğe ve yaşamlılığa doğru açılmış gibi geliyor bana ( Bu kısmın, biraz zorlayıcı bir yorum olduğunu kabul ediyorum.)

Aşağıdaki sayfada benim çeviri bulunuyor:

Öykü Didem Aydın Çevirisi

Ve Ölümün Hiçbir Hükmü Olmayacak

Ve ölümün hiçbir hükmü olmayacak.

Ölüler çıplak bir olacak

Rüzgar yüzündeki insanla ve batı ayında;

Bedenleri arındığında ve arınmış o bedenler ayrıldığında,

Yıldızlar olacak yanıbaşlarında ve ayak uçlarında;

Deliye dönseler de aklı başında olacaklar;

Denize batmış olsalar da yeniden yüzeye çıkacaklar;

Âşıklar yitirmiş olsa da aşk yitmeyecek

Ve ölümün hiçbir hükmü olmayacak.

Ve ölümün hiçbir hükmü olmayacak

Denizin kıvrımsı döngüleri altında

Uzanıp yatanlar uzun uzadıya ölmeyecek;

Dokular çözülürken cenderede gerilmiş,

Çarka bağlanmış ama kırılmayacak

Ellerindeki inanç, ikiye ayrılacak,

Ve tek boynuzlu kötülükler sürüklese de;

Tüm uçları ayırsa da koparamayacak

Ve ölümün hiçbir hükmü olmayacak

Ve ölümün hiçbir hükmü olmayacak

Belki hiçbir martı artık çığlık atmayacak kulaklarında

Ya da belki hiçbir dalga coşkulu vurmayacak kıyılarına;

Bir zamanlar bir çiçeğin açtığı yerde başka bir çiçek daha

kaldırmayacak başını rüzgarın esintisine;

Çılgın olsalar da ve mıh gibi ölü,

O kişiler ki başları, harfi harfine papatyalara vuracak;

Güneşte kırımlanacak güneş batıncaya kadar,

Ve ölümün hiçbir hükmü olmayacak.

Türkçesi: Öykü Didem Aydın

(ilk taslak)

Sevgili Recep Nas, Sizinki, diğerleriyle karşılaştırılamayacak kadar adanmış bir çeviri bence. Ve ben şimdi kendi çevirime en yakın sizinkini hissettim. Tabii benimki salt bir “çeviriye nakıs teşebbüs” olsa da henüz. Çünkü salt bu geceki çalışmamda çıkan bir ilk taslak bu. Bu çeviriyi (kendiminkini!) “edebiyat ve hukuk”ta yayınlayacağım izin verirseniz. Dilerseniz, atölyeye ben de katılmış olayım ve topluca başka yerde yayınlayalım, dilerseniz, … sizin yazışmanızı basılı bir yerde … yayınlatalım. Karar sizin.

Son Not: “Heads of the characters hammer through daisies;”

“Kişilerin başları, harfi harfine papatyalara vuracak” veya harfin gövdesi papatyalara çekiç-inecek veya tabii “kişiler gövdeleriyle papatyalara dalacak” veya sizin dediğiniz gibi “dalacaklar papatyaların arasına”, muhteşem bir oyun! Bir tümcede iki tümce anlamı verilmiş kanımca, yani bir yandan sanki daktilonun ya da matbaanın rotatifinin (ki Thomas’ın zamanında bunlar kullanılıyordu) papatyaya benzemesi ve harflerin papatya formu üzerinde dağılırken ölümsüzleşmesi, bir yandan da ölü bedenin, mezardaki ölünün başının ve gövdesinin papatyalar arasında olması bir tümcede toplu olarak anlatılmış. Yani diyeceğim o ki bu şiirde,

1.      Hıristiyan İncil sözü

2.      İsa ve çarmıh

3.      Kitabe felsefesi

4.      Varoluştan soyutlanma

5.      Bir form içindeyken yokoluşta başka bir formu bulma

felsefelerini incelenmeden çeviri yapmak zor. Ben o bakımdan en çok sizin çevirinizde bu felsefe çizgisini gördüm…

Sevgi ve dostlukla,

Öykü Didem A.

İkinci Mektup: Recep Nas’tan Öykü Didem Aydın’a

Sevgili Öykü Didem,

“Man in the moon” ve “west moon” efsaneleriyle ilgili o kadar çok kaynak var ki, acaba Thomas hangisinden yola çıkarak böylesi bir bileşik imge yaratma yoluna gitti diye epeyce bir araştırma yaptım.  Bu efsaneleri ben de ta o zamandan düşünmüştüm ama yazışmaların yönlendirmesi ve mantıksal akışı içerisinde, hatta Türkçede en güzel söyleyiş adına ve şiirde biçimsellik uğruna böyle bir yola sapmadan kısa yoldan söyleyeceğimizi söylemiş olduk. Dediğin biçimde Thomas’ın, değiştirmecili (moon yerine wind, wind yerine moon biçiminde) bir imge oluşturma yoluna gittiği ve böylece “kitabe aktarımı” yaptığı doğru olabilir (kaldı ki kitabe tarzında bir söyleyiş şiirin bütününe hâkimdir) eğer böyle ise bunu sadece biçimsel olarak yapıyor; anlamsal içeriğe baktığımızda şiirin dinsel (Hıristiyanlık bağlamında) bir temayı benimsemediği, tam tersine insanı ve insanın doğayla savaşımını odak noktasına oturttuğunu görüyoruz. Çünkü ölüme “karşı” bir söyleyiş hâkim şiire; ölümün hükümsüzlüğü, ölüme inat bir direniş, yaşam uğruna verilen savaşım, bu uğurda görülen işkenceler, çarmıha gerilen bedenler vs. vs. İsa… Evet, İsa’nın ölümsüzlüğünden, bir gün onun yeryüzüne geri döneceği varsayımına dayalı dinsel-mitsel yolun çıkış noktası olarak alındığı doğru. Oturup elimdeki İncil’den ilgili ayeti araştırdım, buldum. Her bölüm başında “Ve” bağlacıyla başlayan dize hemen hemen aynı biçimde geçiyor. İki ayrı İncil’den:

Knowing that Christ being raised from the dead dieth no more; death hath no more dominion over him. For in that he died, he died unto sin once: but in that he liveth, he liveth unto God. (Rom. 6:9-10). (The Holy Bible, New International Version; 1973, 1978, 1984)

(8)Now if we died with Christ, we believe that we shall also live with Him, (9) knowing that Christ, having been raised from the dead, dies no more. Death no longer has dominion over Him.(Romans 5, 6)— (8) Mesih’le birlikte ölmüşsek, O’nunla birlikte yaşayacağımıza da inanıyoruz. (9) Çünkü Mesih’in ölümden dirilmiş olup artık ölmeyeceğini, ölümün artık O’nun üzerinde egemenlik sürmeyeceğini biliriz. (Romalılar 5) (The New Testament- The New King James Version)

Görüldüğü üzere şiirin çıkış noktası, İncil’in ilgili ayeti, ancak Thomas bu ayeti şiirinde öz ve biçim uyumunu sağlamak ve insanoğluna yaşam karşısında bir tür iyimserlik aşılamak adına kullanıyor. Sonuçta sizin savlamanızdan yola çıkarak da olsa, efsanede ayın, şiirde ise rüzgârın üzerine resmedilmiş insan ile, benim çevirimdeki “rüzgarın ardında sürüklenen insan” arasında, efsaneyi ya da şiirin alt anlamını yansıtmak açısından çok bir fark olmasa gerek. Türkçede güzel bir söyleyiş adına ben bu dizede “adamı” rüzgârın ardında sürükleyip bir yerlere götürdüm. Son olarak bu konuda şunu söyleyebilirim ki, Thomas’ın bu tür bir efsaneden yararlanarak bileşik bir imge kullanmış olabileceğini yadsımıyorum. Neden dizeyi bu biçimde çevirdiğimi yukarda gerektiği kadarıyla gerekçelendirdim sanırım. Böylece, senin de haklı olarak vurguladığın gibi, “şairin yarattığı kompozisyon da bozulmamış” oldu kanımca.

Dördüncü dizede yer alan “bones” sözcüğüne gelince; ben bu sözcüğün “bedenler” ya da “kemikler” olarak çevrilmesinde bir sakınca görmedim. Ancak tümcedeki “picked clean” yükleminin “arınmak” gibi dinsel bir çağrışımından çok “yenilip yutulmak” gibi maddi anlamının şiirin izleğini daha iyi anlatacağını düşünerek “kemikler” sözcüğünü kullanmayı yeğledim.

Sevgili Öykü,

“They lying long shall not die windily” dizesinde nasıl bir kurmaca ya da oyun var, doğrusunu istersen ben göremedim. İlgi tümcesinin dizeleştirilmiş biçimi gibi geldi bana. Bu dizeyi ben hep şöyle düşündüm:  They who are lying for long shall not die windily. Sözünü ettiğin “long windedly” deyimini Webster şöyle vermiş: long·-winded (-win′did) adjective

1. capable of considerable exertion without getting out of breath
2. a) speaking or writing at great, often tiresome length

b) tiresomely long: said of a speech, writing, etc.

Deyimin bu anlamlarından yola çıkarak ben bir sonuca varamadım. Biraz daha açık ve ayrıntılı verebilirsen sevinirim.

Son Not olarak verdiğiniz bölümü ayrıca düşündüm. Kafamda “heads”, “hammer” ve “characters” sözcükleri uçuştu durdu. Senin yazdıkların, özellikle şu saptaman bana mantıklı göründü. İzninle ben o dizeyi senin de katkınla şu şekilde çevirdim. Bunu kendi çevirimde kullanmak için de ayrıca iznini isteyeceğim. Böylece senin saptamalarının da hakkını vermiş olurum diye düşündüm.

“Harf harf vuruldukça başlarına

Papatyalar arasından doğrulacaklar…”

Bu değiştirdiğim dizelerle birlikte benim çevirimin son bölümü şöyle oldu:

Ve artık hüküm sürmeyecek ölüm.

Ne patlar artık kulaklarında çığlıkları martıların

Ne dalgalar kırılır gürültülerle kıyılarda;

Rüzgârda sürüklenip gittiğinde bir çiçek,

Belki hiçbir çiçek kaldıramayacak başını

Yağmurun her vuruşunda;

Deliye dönseler ve ölseler de bir mıh gibi,

Harf harf vuruldukça başlarına

Doğrulacaklar papatyalar arasından;

Batıncaya dek güneş, parçalanacaklar güneşte,

Ve artık hüküm sürmeyecek ölüm.

Sevgili Öykü Didem,

Kendi çevirini “edebiyat ve hukuk”ta yayımlamak için benden izin istemen beni oldukça düşündürdü. Bu kadirşinaslığın ve inceliğinden dolayı seni hem kutluyor, hem de çok teşekkür ediyorum. Bu şekilde izin istemeni emeğin paha biçilmez şekilde takdir edilmesi olarak alıyorum. Çok sağol. Dilersen benim çevrimi de yayımlayabilirsin.

Daha önce de yazdım sanıyorum. Bu yazışmaların bir atölye çalışması formatıyla yayımlanması konusundaki kararı sana bırakıyorum. Tabii ki atölyeye sen de dâhilsin.

Görüşmek dileğiyle…

Selam, sevgi ve dostlukla…

Recep NAS

Üçüncü Mektup: Öykü Didem Aydın’dan Recep Nas’a

Sevgili Recep,

Metni büyük bir keyifle okudum. Katıldığım yerler de var, katılmadığım da ama Almanların dediği gibi hepsi vertretbar (”katılınabilir”) satırlar. Emek verdiğiniz için teşekkür ederim. Aslında düşüncelerimiz ayrı görünse de paylaştığımız tavır aynı. Yani şiir bir yerden yola çıkmış olabilir ama neticede evrensel ve pek duru görünmekle birlikte oldukça karmaşık bir gerçekliğe ulaşmış. Aslında sizin … yazışmalarınıza derinlikli der iken böyle bir derinliği kastetmiştim. Bazı şeyler, mesela Nezihe Meriç’in şu cümlesi: “İnsan bazen yalnız, yatıp, bir çocuk uykusu uyumak ister” cümlesi gibi pek duru görünen ama içinde mikrokozmik bir bilgi barındıran sözler.

Benim önerim bunu yayınlatmak için bir girişimde bulunmak, o vakte kadar da daha yalın olarak edebiyat ve hukuk’a koymak ve aynı şiir üzerinden yazışmalarla (siz isterseniz tabii, burada da kesebiliriz aslında, size bağlı) zenginleştirdikten sonra nihai haliyle dergiye vermek…birkaç dergiyle temasa geçeceğim.

Sorduğum için teşekkür ediyorsunuz ama asıl ben size teşekkür ediyorum nezaketiniz için…

Haberlerinizi bekliyorum. Tabii devam edelim diyorsanız, şimdi yanıt sırası bende galiba,

Dostça selamlarımla,

Öykü Didem A.

Dördüncü Mektup: Recep Nas’tan Öykü Didem Aydın’a

Sevgili Öykü Didem,

Aslında ne güzel özetlemişsin benim temelde anlatmak istediklerimi. Senin anlatımınla “Evrensel ve pek duru görünmekle birlikte oldukça karmaşık bir gerçekliğe ulaşmış” bir şiir söz konusu olan. Hani şiirbilimciler halk ozanının bir şiirini incelemişler de pek çok sanat bulmuşlar, ozan bunu duyunca hayret etmiş, “demek ben bu sanatları icra etmişim ha(!), diye. O hesap, hep düşünmüşümdür, sanat ürünü sahiplerinin içlerinde, yapıtları hakkında konuşulurken ne fırtınalar kopuyordur. Thomas bizi bir yerlerden izliyor mudur acaba?

Bunun yanısıra, daha önce de söz ettiğim gibi, … yaptığımız, çocuksu bir arzunun yerine getirilmesiydi. Bu arzu bir ölçüde doyuma ulaştı ve bitti diye düşünüyordum ki bir başka çocuk daha çıktı ortaya . İyi ki de çıktı. Ne güzel bak, şiir konuşuyor, çeviri üzerine kafa yoruyoruz. Beyinlerimizin teriyle ıslatıyoruz sanal dünyayı. Böylece yanılsamaların tuzaklarıyla dolu bu dünyayı gerçek kılıyoruz. Sağol, var ol.

Bu arada benim ekli olarak gönderdiğim metindeki savlamalarıma vereceğin yanıtlardan oluşan bir karşı metinle bu yazışmaların bir bütünlüğe ulaşmış olması da ayrıca bir dileğim. Ancak bundan sonra yayımlanabilir hale gelebileceklerini düşünüyorum. Bir dergide yayımlanmaları şiir adına, şiir çevirisi adına, dahası tartışma disiplininin ne olmaklığı adına yerinde bir girişim olur düşüncesindeyim. Daha önce de söyledim sanırım, “edebiyat ve hukuk” ta da tabii ki yayımlayabilirsin. Tekrar söylemiş olayım, bu emeğimizi gerçek yazılı bir alanda görebilmek ne büyük bir haz, düşünsene…

Selam, sevgi ve dostlukla…

Recep NAS

Ara Sonuç

Yazışmalar devam etti ve edecek ama atölyenin sonucunda çıkan ayrı ayrı çeviri ve yazışmaların hepsini yayınlanacak hale getirmedik henüz. Yani Dylan Thomas’ın bu “ölümsüz” şiiri ve şiirin çevirisi hakkında konuşmayı sürdüreceğiz.

Türkçe internet ortamının, sanatın her dalında içerik ve üslup zenginliği yaratması, hem Çevirmen Recep Nas’ın hem de benim hayalimiz. Her daldan blog yazarlığı geliştikçe durum daha iyi olacak sanırım. Şimdilik Türkiye interneti maalesef pek çok sorunu barındırıyor içinde. Zamanla edebiyat özgün ve gelişkin yapıtları, nitelikli eleştirileriyle birlikte yerleşecek internete ve daha açık paylaşım ortamlarına sahip olacağız diye düşünüyorum.

Dylan Thomas Şiiriyle Kalın…