12 Eylül 2010 Halkoyuna Doğru Evetçi ile Hayırcı ve Onları Karşılaştıran Mantık:

-Sokratik Diyaloglar-II veya İkinci Tetralog

Yazan: Öykü Didem Aydın

{Aşağıdaki Metinde Sırasıyla,

1. Giriş Diyalogları

2. Madde Madde Anayasa Değişikliği Tartışmaları

3. Anayasa Değişikliklerinin Genel Gerekçesi ve Madde Madde Gerekçesi

4. İlgili Anayasa Mahkemesi Kararı

5. Anayasa Mahkemesi’nin 1 Ağustos 2010 tarihli Resmi Gazete’de Yayımlanan Gerekçeli Kararı

bulunuyor…}

[Akademia: Birinci kısımdan devam ediyoruz... Aşağıdaki metin,  12 Eylül 2010 tarihinde yapılacak halkoylamasına dair görüşleri  ve tercihleri ortaya koyuyor. Sokratik diyaloglarda, daha doğru bir ifade ile tetralogda Akademia, Politea, Evetçi ve Hayırcı ile Boykotçu, madde madde anayasa değişikliklerini tartışıyor.  Akademia, daha çok  moderatör konumunda olduğu için çatı tam bir tetralog planında kalıyor sanıyoruz. Hikayenin öncesi ve bundan önce gelen diyaloglar için bağlantı: <bağlantı>]

Altıncı Bölüm: Öncesi ve Sonrası ileDeğişikliklere Dair

Akademia: Evet isterseniz şimdi gelelim anayasa değişikliklerini daha somut olarak tartışmaya. Politea, istediğiniz zaman müdahale edebilir, araya girebilirsiniz. Bu bölümde madde madde değişikliklere gireceğiz. Metinde, Politea, Evetçi ve Hayırcının konulara yaklaşımları olacak. Ayrıca aşağıda anayasa değişikliğinin genel gerekçesi ve konu ile ilgili Anayasa Mahkemesi kararı var. Kararı, ilgili maddelere işledim. Hayırcı, siz başlayın isterseniz.

Politea: Hemen araya girdi demezseniz, usul hakkında bir önerim olacak.

Akademia: Tabii, buyrun.

Politea: Baştan başlayarak madde madde gidelim derim.

Akademia: Olur mu?

Evetçi: Olur.

Hayırcı: Olur.

Akademia: Şu halde değişikliklerin ilk maddesinden başlıyorum…Bir dakika! Siz de kimsiniz? Nereden çıktınız?

Boykotçu:  Ben boykotçuyum!

Akademia: Boykotçu mu?

Boykotçu:  Aynen öyle, boykotçu. Beni de tartışmaya katmalısınız.

Akademia: Fakat. Hımm. Ne dersiniz dostlar, kendisine boykotçu diyen bu kimseyi de aramıza alalım mı?

Evetçi: Demokrasi kültürü gelişmemiş birini neden aramıza alacakmışız? Demokrasi, katılım demektir, siyasal toplumun karar alma sürecine katılmayı reddediyor.

Boykotçu: Katılımı reddetmiyoruz. Sınırlı katılımı reddediyoruz. Ayrıca aramızdan bazıları oy vermeye gitmeyecek belki ama bazıları da gidip geçersiz oy kullanacak.

Hayırcı: Benim için farketmez. Belki söyleyecekleri vardır, onu da dinlemeli.

Evetçi: Böyle bir tuhaflık görmedim.

Akademia: Ne dersiniz Politea?

Politea: Bu kimse ilgisiz değil, boykot ediyor, o da bir tavır. Bence buyursun konuşsun. Referanduma katılmayabilir veya katılıp geçersiz oy kullanabilir ama bizim görüşmemize katılabilir.

Evetçi: Ne konuşacaksa! Boykot ettiğine göre, maddeler üzerinde ne söyleyebilir!

Akademia: Her durumda çoğunluk, Boykotçuyu da dinlemek ister, Evetçi. Dilerseniz maddelere geçelim.

Politea: Önerim şu benim, dilerseniz önce boykotçunun neden boykot etmek istediğini öğrenelim.

Akademia: Tamam. Ey boykotçu, anayasa değişikliklerinin halkoyuna sunulmasını neden boykot ediyorsun?

Boykotçu: Ben 12 Eylül Anayasasının değiştirilmesini istiyorum ama tümden değiştirilmesini istiyorum, bu bir. Ayrıca bu pakette demokrasi adına kazanımlar pek sınırlı. Ayrıca ben halkçıyım. Yani durup dururken özgürlükleri genişletmek kisvesi altında yürütme organının güçlendirilmesi hoşuma gitmez. Bu da iki. Yürütme organını, yani mesela cumhurbaşkanını güçlendirmek, denetimsiz ama hızlı karar almak isteyenlerin işine gelir. Kimdir onlar? Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinlercilerdir, bu da üç. Ama hayır da diyemem. 12 Eylül Anayasası, bir darbe anayasasıdır. Ona her ne surette olursa olsun, onay veremem. Hayır diyemem. Sonra evet, vesayet rejimi diye bir şey var. Ben bunun kalkmasını isterim. İsterim ama bunun yürütme organı lehine değil, halk lehine kalkmasını isterim. Bugün seçim barajları var, üstüne üstlük meclis  çoğunlukları parti liderlerinin ya da merkezi yönetimlerinin sultası altında.  Bu hal ortadan kalkmadan yürütme organını güçlendirecek değişiklikler yapmak kabul edilemez ki bu değişiklikler, zaten demokratikleşme makyajı altında güçlü ama denetimsiz idare kervanını devam ettirmek için yapıldı.

Akademia: İyi de boykotçu, cumhurbaşkanını halk seçecek. Yani halkın seçtiği bir cumhurbaşkanının bazı mercilere üye ataması yolundaki yetkilerini arttırmakta ne sakınca olabilir?

Boykotçu: Meclisle cumhurbaşkanı aynı partidense ve yargı erki üzerinde de çok etkililerse artık denetimsiz at oynatabilirler diyorum. Ben  kurucu meselelerle ilgili olarak parlamentarizm değil  (ki burada parlamentarizm bile lüks sayılıyor artık, iş düpedüz ministerializme evriliyor) anayasacılık taraftarıyım.

Akademia: Bu anayasa değişikliği ile ilgili olarak kastettiğiniz kurucu meseleler ne?

Boykotçu: Temsilci, temsil ilişkilerini değiştiriyor, yani diğer organlarla ilişkilerine dokunuyor. Bu, asilin yapacağı bir iştir, vekilin değil. Yani anayasayı halk yapmalı, halkın bu iş için seçtiği kurucu meclisler yapmalı. Bunlar gelecek seçimlerde yeniden seçilme kaygısı olmadan anayasa yapmalı. Öte yandan hayırda da hayır yok gibi. Olası bir hayır da, ülkede çok uzun bir süre yeni anayasa yapılması girişimlerini engelleyebilir. Ama yine de yeni anayasa yapılması yolundaki talepleri öldüremez. Yani evetçi şunu istiyor: ‘biz acil olan bazı sıkıntıları dindirdiğimiz izlenimi verelim, yani tam çözüm getirmeyelim, sadece kendimiz için önemli olan acil meselelere eğilelim. Hayırcı diyor ki, rahatsızlık yoktur, metin sağlamdır. Ben de diyorum ki hem acil sıkıntıları dindirelim, hem de sorunun tam çözümüne girişelim.

Hayırcı: Metin sağlamdır demedik doğrusu. Biz de sizin gibi anayasa tümden değişsin diyoruz.

Evetçi: Nereden çıkardınız izlenim vermek istendiğini. Ben evet diyorsam bu anayasaya çözüm yolunda önemli bir adım atmak için diyorum. Ya hep ya hiç diyecek değiliz. 1982 Anayasasını halk mı yaptı ki tümüyle halk değiştirsin diye tutturalım. Şu anda elden gelen, hiç olmazsa halkın temsilcilerinin yaptığı kapsamlı bir anayasal reform.

Boykotçu: Sizin yönteminiz sıkıntıları gidermiyor. Sıkıntı istiyorsanız bir tanesini söyleyeyim: Seçim barajı. Demokratikleşmeye buradan başlayın. Bir tane daha söyleyeyim, Kürt halkının durumu. Ülkede süren kirli savaşın nasıl durdurulacağı. Nasıl barışa erileceği.  Demokratikleşmeye buradan da başlayabilirsiniz. Daha çok sayabilirim. Ayrıca sonradan doğru dürüst bir anayasa yapılacağını nereden bileceğim ben? Bu paket geçerse ikinci adım olarak akılda nelerin olduğunu biliyor musunuz? Yok bilmiyorsunuz. İşe, kendinizi güçlendirmekle başladınız. Nereye karşı güçlendirmekle başladınız? Yüksek yargıya. Niye? Vesayetçi. Anladık vesayetçi, hem de çok ama sizin potansiyel politikanızı gerçekleştirmek üzere yapacağınız yasaların içeriklerinin hukuksal olarak denetimsiz olması daha mı iyi? Bu yılın geçen Mart ayında, referandum yasasını değiştirerek halkın düşünme süresini 120 günden 60 güne indirmiştiniz, hatırlarsınız. Yani siz o yasayı yapmasaydınız, bugün halkoylaması için düşünme süremiz daha fazla olacaktı. Bu mu demokrasi? Halka paketi inceleme zamanı dahi vermediniz.

Evetçi: Siz, siz deyip durmayın. Bu anayasa değişikliklerini ben hazırlamadım. Bir yurttaşım sadece ve onların içeriklerini uygun buluyorum. Ayrıca karıştırıyorsunuz.

Boykotçu: Neyi karıştırıyormuşum?

Evetçi: Referandum süresi 60 gün olacaktı ama biliyorsunuz Yüksek Seçim Kurulu, bence hukuka aykırı bir kararla 120 gün olacak dedi zaten. Referandumu seçim yasası olarak kabul edip bu değişiklikliklerin bu referanduma uygulanmasını engelledi.

Boykotçu: İyi yapmış! Size kalsa durumu beş on günde istediğiniz sonuca ulaştırmak için elinizden ne gelirse yapardınız!

Boykotçu: Siz, siz derken, desteklediğiniz tavrı anlatmaya çalışıyorum.

Evetçi: ”İdeali bulamazsam eğer, o zaman daha azına razı olurum” anlayışında bir erdem görmüyor musunuz?

Boykotçu: Görmüyorum. Burada ekmek ya da kömür dağıtmıyorsunuz. Bir anayasa yapıyorsunuz. Gereken zamanı ve emeği verirseniz, ideal olmasa da toplumun geniş kesimlerini temsil eden çoğunlukları uzlaştırabilecek modeller bulabilirdiniz.

Evetçi: Allah aşkına ‘’siz siz” deyip durmayın. Ben oy verecek bir yurttaşım. Bu politikanın ya da anayasa değişikliğinin mimarı ben değilim.

Boykotçu: Neyse işte. Bir kere şunu da aklınıza sokun. Bu boyuttaki kısmi anayasa değişikliği çabalarının yarattığı fırtına öyle ya da böyle dindiğinde yeni bir fırtına koparmak istemeyebilirler.

Akademia: Şimdi de onlar demeye başladınız.

Boykotçu: Tanrı aşkına siz diyemiyorum, onlar diyemiyorum, ne diyeceğim ben?! Bu değişikliklerin öznesi kimse onlardan bahsetmek istiyorum o kadar!

Akademia: Hayır yanlış anlattım kendimi, sadece espri yapmak istemiştim.

Evetçi: Fırtına dindiğinde yeni anayasa tartışmaları diner mi? Siz diner diyorsunuz, ben tam aksine daha da canlanır ve daha da kapsamlı bir ek reform yapılabilir diyorum.

Boykotçu: Yani 12 Eylül Anayasasını tamir etmekle yetinilmek isteniyor. Oysa bu tür baştan kara işler tamir edilemez.

Evetçi: Ne alakası var! Bir reform, sonra bir reform daha ve en sonunda toptan ve tam demokratik bir anayasa yapılabilir.  Kapıyı açmak zorundayız.

Boykotçu: Toplumda bu yolda bir irade var iken ve tartışmalar zaten yapılıyorken daha kapsamlı bir reformla yeni demokratik anayasa yapılabilirdi. Şimdi bir dizi küçük fırtınalarla yeni yeni reformcuklar yapılabilir belki. Ama nereye kadar? Bu gücü koruyamayabilirler. Bu reform anayasalaşır ve 12 Eylül Anayasası, bir,  tırnak içinde demokratik yama daha alır, o kadarla kalır iş.  Sonra ver elini nükleer santral, ver elini al gülüm ver gülüm…

Evetçi: Tövbe estafirullah! Halkın seçtiği çoğunluklar, nükleer santral yapılmasına karar vermişse buna ne itirazımız olabilir?! Siz mi karar vereceksiniz memlekete hangi yatırım yapılacak diye , yoksa seçilmiş temsilcilerimiz mi?

Boykotçu: Olabilir ama her idari işlem yargı denetimine tabidir biliyorsunuz, örnek olarak ele aldığımız mesele gibi meselelerde işin içine bir takım hakların korunması, hukuk filan da girer. Ama bakın ne yapıyorlar bu değişiklikle, hukukun, yürütmenin uzun eli olmasını sağlamayı amaçlıyorlar…

Evetçi: Yargı da yerindelik denetimi yapamaz ama; idareyi kıpırdatmamazlık edemez.

Hayırcı: Bak şu kıpırdayamayana. Look who can’t move! Bir de kıpırdasa yer yerinden, eksen ekseninden oynayacak!

Politea: Boykotçu, size göre anayasa değişikliklerinin içeriği, onu yapanların kim olduğundan daha önemli değil, öyle mi?

Boykotçu: Aptal değilseniz sevgili bayan Politea ki siz koskoca anayasasınız, hangi halklarca, hangi içeriklerle nasıl çağlardan çağa süzüldüğünüzü bilirsiniz, içinize işlenen dokuyu ören elin önemini bilirsiniz, o zaman şunu da bilirsiniz ki anayasanın içeriği, onu yapanın o içerikten beklentilerine  ve o içeriği nasıl işlettiğine göre değişir. O kadar temel hak yazılı şu 82 Anayasasında ama memleketin temel haklar meselesi çözüldü mü? Hayır! Çünkü 82 Anayasasını yapanlar, öyle bir metin oluşturmuşlar ki  merkeze koyduklarının dışından gelenlere,  ‘çevre’den, periferiden gelenlere imkan vermek istememişler. ”Anayasayı yapan kimdir” sorusu çok önemlidir. Anayasayı halk ve halkın gerçek temsilcileri yapmışsa amenna. Ama burada durum öyle değil. Burada anayasa değişikliklerinin amacı, içeriği tartışmalı bir dizi neoliberal ve denetimsiz politikaya hukuksal geçit vermek.

Hayırcı: Öyle ise hayır deyin canım siz de.

Boykotçu: Bunu yapamam. Bu da 12 Eylül’ün ruhunu kabul ettiğim anlamına gelir. Bu, örneğin yüksek yargının ya da ordunun da politikaya karıştığını, dedim ya dünyanın merkezi olarak kabul ettikleri ideolojiden başkasına hayat hakkı vermediklerini görmezden gelmek demektir. Oysa yargı, tarafsız olmalı, gerçi aramızda yargının tarafsızlığının bir mitos olduğunu ve tarafsızlık vb. kavramların burjuva ideolojisinin araçları olduğunu savunanlar var ya neyse, hiç olmazsa yargı, kimseye gebe olmamalı; askerin de politikayla işi olmamalı. Siz ise bunu kabul etmiyorsunuz. Kimlerle beraber dansettiğim de önemlidir. Bu çok unsurlu bir süreç, kirlenmeden, sonunda pişman olmadan işin içinden çıkmak istiyorum. Çünkü önüme konan tercih, gerçek anlamda bir tercih olmayacak. Bana bir oyun oyna deniyor. Oyun, benim oyunu değil ki niye oynayayım? Sofranızda niye meze olayım?! Sizinle de aynı oyu veremem. Demokrasiye saygınız yok sizin.

Hayırcı: Aman sizin çok var. Baksanıza oy bile kullanmıyorsunuz!

Evetçi: Hem askerin siyasetle işi olmamalı deyip hem de referandumu boykot etmeyi anlamıyorum. Anayasa değişikliklerinde en üst düzey ordu mensuplarının suç işlemişlerse nerede yargılanacağını gösteren maddeler var artık. Yüksek Askeri Şura kararları yargı denetimine açılıyor. Ayrıca 12 Eylül cuntacılarının tasarruflarına karşı yargı yoluna gitme konusu hiç olmazsa tartışılabilir hale geliyor. Düşünün 12 Eylül Anayasası öyle bir anayasa ki, üst düzey askerlerin suç işleyeceğini bile kabul edememiş, onların nerede yargılanacağını göstermemiş.

Hayırcı: Ne demek göstermemiş? Göstermemişse göstermemiş… Şimdi ne olmuş? Tutulmuş Genelkurmay Başkanı, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanları ile Jandarma Genel Komutanı da görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divanda yargılanırlar, denilip Anayasa Mahkemesi’ne havale edilmiş, Anayasa Mahkemesi de nasılsa iktidara havale edilecek. Sistem kapalı devresi oluşturulmuş…

Boykotçu: Evetçinin katıldığı anlayış, kendisinin üstüne vazife olmaması gereken, kendine düşmeyen bir iş yapıyor, temsil ve temsilin denetimi zeminiyle oynuyor; Hayırcının anlayışı ise statükoyu sürdürmek, asker sivil bürokratik vesayetçi bir idare anlayışı. İkisine de red!

Evetçi: Sıkıldım ama artık, paketin maddelerine geçelim. Belli ki Boykotçunun hem benimle hem de Hayırcı ile çözemediği meseleleri var.

Boykotçu: Evet. Halkın ve halkların hem Evetçi ile hem de Hayırcı ile çözemediği meseleleri var. Halk, kurucu meselelerde söz sahibi olmak ister. Olmak istemeyi ister. Ama fırsat vermezsiniz. İkiniz de onun adına en yetkili sayarsınız kendinizi. Vekil, asilmiş gibi davranıp vekalet zeminini değiştiremez. Aynı şekilde bir parlamento, diğer erklerle ilişkilerinin düzenlenmesini halkın doğrudan seçeceği kurucu meclislere bırakmalıdır. Bugün dünyada pek çok anayasal sistemde parlamentonun seçim kanununu yapması bile doğru sayılmıyor. Halk, sırf o iş için kurucu meclisler seçiyor.  Soğuk savaşın sonunda, doğru yolu bulduğuna inandığım bazı Latin Amerikalı halklar yaptılar bu işi…  200 yıl önce Birleşik Amerikalılar da yapmışlardı… Önce karar vereceksiniz. Sınırsız parlamenter egemenlik mi? Yani İngiliz Westminster ‘ı mı? Halk egemenliği mi? İkincisini seçenler, parlamentoların anayasa yapmasına, hele hele kendi temsil zeminlerini, temsil yetkilerini ve devletin yasama, yürütme, yargı kuvvetleri arasındaki ilişkileri değiştirmesine sıcak bakmaz. Düşünün, sizce bir yasama organı tutup seçimleri dört yılda bir düzenlemek yerine on yılda bir düzenlemeye karar verebilir mi? Bence hayır. Bu, halkın bu düzenleme işi için seçeceği kurucu meclislerin, anayasa koyucu meclislerin işi olmalı. Sıradan parlamentoların değil.

Evetçi: İyi de o zaman yaşayan anayasa gereği, yani toplumdaki değişim ve dönüşüme kulak verme işi olağanüstü bir hal almaz mı? Kurucu meclis tantanalı bir iştir, halk seçer kurulur, anladık tamam ama böyle meclislerin  içinden ne çıkacağı belli mi olur?!

Boykotçu: Siz sanıyorsunuz ki kurucu meclis olağanüstü bir hal. Hiç de değil! O yüzden örneğin ABD eyalet anayasalarının pek çoğunda her on ya da onbeş yılda bir halka çok önemli bir soru sorulması öngörülmüştür, ”yeni bir anayasa yapmak istiyor musunuz” sorusudur bu. Halk evet derse, bu iş için özel meclisler seçerler. Nüfus artışlarını seçim çevrelerine yansıtma işinde bile uygulanır bu. Çünkü bilinir ki bir parlamento çoğunluğu bu işi yaparsa, kendisini yeniden seçtirme imkanını sağlamayı gözönünde tutarak yapar.

Hayırcı: Ben ortada bir kurucu meclis hareketi görmüyorum. Demek ki halk cumhuriyetin kurumlarına güveniyor!

Evetçi: Ben de ortada bir kurucu meclis hareketi görmüyorum. Demek ki halk, seçilmiş temsilcilerine güveniyor!

Politea: Sorun nerede biliyor musunuz?

Akademia: Nerede Politea?

Politea: Sorun söz konusu ülkede liberal parlamenter demokrasinin bile, hatta pek biçimsel, seçim demokrasisinin bile henüz tam anlamıyla işlerliğe konulamamış olmasında. Sistem dışından müdahaleler var. Bunların adına vesayet kurumları deniyor.  Öyle olunca, halkın demokratik bilgilenme, katılım ve temsil sorunlarının sorunsallaştırılması aşamasına gelinememiş. Sanırım Boykotçu, önce bunların sorunsallaştırılmasını istiyor. Ama Evetçi de istiyor ki halkı vasilerinden sakınalım, önce doğru dürüst bir parlamenter egemenlik kuralım…Oysa Boykotçu diyor ki önce halkı hepsinden birden, hem vasilerinden hem temsilcilerinden doğru dürüst sakınalım. Çünkü eğer anayasa değişikliklerini anayasalaştırmak isteyenlerin hareket alanını denetimsiz açarsak bunun halkın yararına olup olmayacağı şüpheli olabilir diyor. Bir nevi, “oğlan kızı kötü adamdan kurtarır, ya sonra?” meselesi!

Boykotçu: Burada affediniz Politea, itiraz etmek zorundayım. Parlamentarizm değil ministerializm, yürütmecilik, partizan egemenliği kuralım diyorlar!

Politea: Görüşünüzü not ettim… Fakat aslında mesele şu: Halkı temsilcilerinden sakınma işine gelmeden önce halkı vasilerinden sakınma işini halledelim diyor Evetçi.

Boykotçu: O, iyi niyetli, olacakların farkında olmayan Evetçinin yaklaşımı. Bir de kötü niyetli Evetçi var. Asıl Evetçi bu ikincisi.

Evetçi: Memleket için iyisini istediğine inanan, büyük ve kuvvetli bir memleket hayal eden ve buna muvaffak olabilecek bir kesimin, kendi idaresini güçlü kılmak istemesinden daha doğal ne olabilir? Bu bir kötü niyet olabilir mi?

Boykotçu: Sorun şu ki kendinizi devin boy aynasında görmeniz hoşumuza gitmiyor! Ayrıca durum, ”memleket” veya ”millet” kavramından ne anladığınıza göre değişir. ”Çek defterlerinizse” mesela memleket, tamam…

Evetçi: Ne biçim konuşuyorsunuz? Bizim için millet bir yapma hakikat değildir. Uyduruk bir şey değildir. Organik bir şeydir. Kapsayıcıdır, kavrayıcıdır, asli değerlerimizle, bin yıllık tarihimizle uyumlu bir büyüklüktür!

Hayırcı: Yeni Osmanlıcılıktır!

Boykotçu: Sömürgeci taşeronluğudur!

Akademia: Bakınız böyle tepeden sözlerle karşılıklı suçlamalarda bulunmanın tartışmamıza bir fayda sağlamayacağı kanısındayım dostlar! Tartıştığımız, bir esas teşkilat ve haklar belgesi olarak anayasa. Anayasal konulara, hamasi  siyasetten daha çok ağırlık vermeliyiz.

Boykotçu: İyi de Akademia, sizin kadar soyutlayamayız biz. Bir anayasa belirli bir esas teşkilatı empoze etmek için yapılır, o esas teşkilatın arkasında yatan temel  siyasal espriyi görmezden gelemeyiz. Her metin metinlerarasıdır. Önüme anayasa değişikliklerini koyup herşeyden soyutlayarak okusam belki de hayran olurum ona ama oy öyle verilmez. Oyumuzu bilinçli vereceksek, metnin altını üstüne getirmeyi başarabilmeliyiz. Evetçi ise metne bakıyor, başka şey yokmuş gibi  ”oh ne güzel, bu metin şimdikinden güzel” diyor basıyor Eveti. İşler o kadar basit değil.

Evetçi: Oylamaya katılmayacak biri olarak çok konuştunuz bence.

Hayırcı: Bence de sence.

Akademia: Boykotçu, ilk kısımda aramızda olmadığı için onu biraz daha fazla dinlemek istedik galiba!

Akademia: Ne dersiniz Politea, işler o kadar basit mi, değil mi?

Politea: Evetçi, önce doğru dürüst bir biçimsel demokrasi kuralım da gerisi kusur kalsın diyor gibi görünüyor… Sanki bu ülkede demokrasi ile anayasacılık ilişkisinin sorunsallaştırılması, 1921 ve 1924 Anayasaları döneminden sonra derin dondurucuya kaldırılmış, o dönemde kurulan cumhuriyet rejimini daha da demokratikleştirme yolunda bir arpa boyu ileri gidilmemiş belki de. Ara rejimler, demokratik sağduyuyu öldürmüş. Evetçi, bu değişikliklerle amaçlananın demokratik sağduyuyu esas kılmak olduğuna inanmış görünüyor. Anayasacılık bunun gerisinde kalsın, diyor. Çünkü burada anayasacılık, halkı temsilcilerinin aşırılıklarından sakınmak yolunda kullanılmamış, halkı vesayet altına, hacir altına almak için kullanılmış. Askeri müdahaleler, parlamentoları etkisiz hale getirmiş. Şimdi parlamento, ”güç bende artık” demek istiyor, demek istiyor ama işte anayasacılığa özgü temel sorunlar baki kalıyor çünkü demokrasi ile anayasacılık arasındaki ilişki genellikle dostça değildir. Çağcıl anayasalar, parlamentoların üstünde etkili olmak, onları sınırlamak için çıkarılmışlardır. Vekili kontrol eden asalet araçlarıdır. Ama bu ülkede bu mülahazaya yer olmamış çünkü ara rejimler demokrasi prensibi ile anayasacılık arasında sağlıklı bir denge kurulmasını engellemiş. Şimdi parlamento kendince ”reşit olmak istiyorum’ artık ben”’diyor. ”Yeter söz milletin” diyor ve milletten parlamentoyu anlıyor. Velayet, vesayet, hacir altından kurtulmak. Ama bunun bir bedeli olacaktır, bu bedel de eğer bu değişiklikler anayasalaşırsa, abartılı parlamenter egemenlik altında bunalmak ve dolayısıyla -iktidardaki merkez parti de parlamentoya egemen olacağı için- yürütme egemenliği altında bunalmak olabilir. Çünkü parti içi demokrasi zayıf, partilerin temsil gücü seçim barajı ve  bir dizi toplumsal, ekonomik ve kültürel nedenlerden ötürü kırılgan.. Bir de parlamento, parlamento deyince ben, Boykotçu, kanımca haklı olarak itiraz etti. Neden? Çünkü tartıştığımız sistemde aslında güçlü bir parlamenter denetim olduğu pek de iddia edilemez. Seçim barajları ve parti içi demokrasinin pek de geçerli olmaması yüzünden lider ve periferisinin, parlamento üzerinde güçlü hakimiyeti var.  Ama parlamentonun yürütme üzerinde denetimi yok denecek kadar az, hatta pratik anlamda hiç yok gibi… Yürütme parlamento üzerinde partiler yoluyla büyük ölçüde etkili. Güçlü parlamento veya güçlü yürütme isteyenler, demokrasi istiyorlar gibi görünüyorlar. Gerçekten de istiyor olabilirler… Ya da istedikleri, demokrasinin sınırlı bir veçhesi olabilir. Oysa demokrasinin başka yüzleri de var…  Halkın kurucu anayasal demokratikliği alternatifi de var. Tartışalım. Diyeceğim o ki  ara rejimler, demokratik anayasal sağduyuyu ve  anayasal girişim yeteneğini öldürmüş ve anayasacılığın gerçek anlamını çarpıtmış, hatta felç etmiş.

Hayırcı: O kadar da değil. Mesela 1961 Anayasası pekala iyi bir anayasa idi. Portekiz’in Karanfil Devrimi gibi bir şeydi. Anayasa dediğin öyle olur işte!

Boykotçu: Yok öyle bir şey. Karanfil Devrimi, sadece şu veya bu ordunun yaptığı bir devrim değildi. Tüm Avrupa’da ve Portekiz halkında yükselen sesin, ordu tarafından dinlenilmesi idi hiç olmazsa. O dönemde Portekiz’in Afrika’da sürdürdüğü kirli emperyalist savaşı sona erdirdirmişir. 1961’de işin içinde halk mı vardı, asker-cuntacılar, bürokrasi, aydınlar, aydıncıklar, üniversite öğrencileri, pek sınırlı bir kesim.

Akademia: Konumuz geçmiş anayasalar değil. Geçmiş anayasalarla başlarsak işe, aylarca çıkamayız işin içinden.

Politea: Aslına bakılırsa, ülkenizde çeşitli ihtilalleri halkın yaptığı söylenemeyeceği gibi bu ihtilaller sonrası kurulan ”demokratik” düzenlerde de ortaya çıkmamış pek halk. Parti sisteminden seçilerek meclise gelenlerin profiline baktığınızda, ortada ”halkın” temsilinin pek de sağlam bir şekilde ayakta olmadığını görüyorsunuz. Halk; nüfusa özgü profil açısından işçi ise, köylü ise, çalışan ise, mavi veya beyaz yakalılar ise; bu halkın yarısı kadın ise, büyük bir çoğunluğu genç ise, nerede bunlar? Parlamentoda olmadıkları kesin… Bu yıl TBMM’niz  ‘Üstün Hizmet ve Onur Ödülleri” dağıtmış.  Baktım, ödülü alanların büyük bir çoğunluğu işadamı veya işkadını veya eşraf vs. Aralarında pek az çalışan var.  Yanlış anlaşılmayayım. Ülkenizde çalışkan işadamları çok tabii ama hiç mi çalışkan, üstün hizmet gören işçi yok?! Ya da bu kadar az mı? İşadamlığı istisna, işçilik kural olduğuna göre, nüfus bakımından, normalde daha çok işçi olmalıydı üstün hizmet madalyası alan,  değil mi? Öte yandan diliniz bile açığa veriyor bu sorunu. İşadamı? İşkadını? İşçi? Bu terimlerde işçi aleyhine bir tuhaflık olduğunu seziyorum. Neyse… Konumuz bu değil, değil mi Akademia?

Akademia: Yoo, söylediklerinizin konu ile ilgili olduğunu düşünüyorum. ”Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir” deyip de milletin temsilini sorunsallaştırmamak yanlış olur doğrusu. Yine de anayasa değişikliklerine dönecek olursak, bu konuda Hayırcıyı veya Boykotçuyu en çok rahatsız eden durumu ve bu durumu geçerli kıldığına inandıkları savları bilmek isterdim.

Boykotçu: Kanımca en ciddi ve güçlü savım şu:  Bana, değişiklikleri ayrı ayrı oylatma imkanını vermeyen bir tavrın anayasasını desteklemem. Neyim ben? Aptal mı? Demokrasinin en temel kuralı olan bağımsız irade ile oy verme imkanım kalkıyor, iradem fesada uğratılıyor. Burada birbirinden bağımsız bir dizi değişiklik var. Hangisini isteyip hangisini istemediğime karar verebilme imkanı neden sağlanmadı?! Sapı samandan, çöpü ayrandan ayıramayacak değilim. Neyi istediğime, neyi istemediğime, hangi değişikliği isteyip istemediğime ben karar verebilmeliydim. Dünyadaki pek çok halk, soğuk savaşın sona ermesiyle doğan boşlukları ülkeleri için yeni ve daha hakça arayışlara evirebildiler. Bizler bunu bir türlü başaramıyoruz. Çünkü bulunduğumuz coğrafya soğuk savaşın, bu kere başka kisvelere büründüğü, medeniyetler çatışmasının sınır boylarındaki bir yer. Doğal kaynaklar, enerji, yasal ya da yasadışı ticari taşımacılık koridoru vs. İzin vermiyorlar, kıpırdatmıyorlar!

Akademia: Politea, dünyada nasıl yürüyor bu işler? Yani Boykotçunun değindiği şu ayrı ayrı veya topluca oylama meselesinde…

Politea: Çağcıl demokrasilerde, halkoyları, daha doğru bir ifade ile plebisiter halkoylaması, bu şekilde yapılamaz genelde. Konu birliği esası vardır. Bir konuya evet mi hayır mı şeklinde bir oy, bir diğer konuya evet mi hayır mı şeklinde bir oy verilir ve her bir konu ardarda evet mi hayır mı diye tek tek oylanır. Karışık bir paketi ”evet mi yoksa hayır mı” diye sunmanın, seçmenin iradesini fesada uğratma demek olduğu ABD’sinden Latin Amerika’sına oradan Avrupa’sına kadar kabul edilmiş. Düşük yoğunluklu demokrasiler farklıdır tabii. Düşük yoğunluklu demokrasilerde durum işte burada olduğu gibidir.

Boykotçu: Bir mesele daha var. Referandumlarda, seçmenin, içerikler hakkında bilgilendirilmesi esastır. Değişikliklerin ayrı basılmış kopyalarının seçmene dağıtılması ya da belirli merkezlerde hazır bulundurulması gerekir. Kırgızistan’da mesela, 27 Haziran 2010 tarihinde yapılan halkoylamasından önce, değişiklik metninin tam 1,5 milyon kopyasının halka dağıtıldığı belirtiliyor. Burada internete bir belge konulunca veya gazetede “değişiklikler neler” diye bir haber yapılınca bilgilendirme işi bitti sanılıyor. Internet okuryazarlığının düzeyi belli, herkes internet kullanmıyor, asıl olan, metnin, tüm seçmenlerin okumasına fırsat verecek şekilde belirli merkezlerde bulundurulması ya da seçmenlere dağıtılması.

Evetçi: Ben dağıtılacak diye biliyorum.

Politea: Aslında halkoylamaları, demokratik katılımcı sayısını arttırırken katılım  ve tercih kalitesini azaltan bir şeydir. Yani katılanların, konuları madde madde görüşmemesi, görüşemese de en azından madde madde oylayamaması bir eksikliktir.  Öte yandan halkoylamasının sorunları bununla sınırlı değil, madde madde oylamayı kabul etseniz bile, oylamanın madde bazında ardışık sonuçlu olarak mı yani bir maddeye dair sonucu bilerek ardından ikinci maddenin ve sırasıyla mı oylandığı yoksa her maddeyi herkesin bir anda mı oyladığı da önemli.

Akademia: Evet, referandum usulü de tek değil ki. Referandumun nasıl yapılması gerektiği konuları hiç tartışılmıyor burada.

Politea: Boykotçunun dediği gibi bu yılın geçen Mart ayında mesela, Referandum Kanununda değişiklik yapıldı ve referandumda düşünme süresi 120 günden 60 güne indirildi. Ama hükümet buna ‘’seçmen kütüklerinin oluşturulması süresi ‘ diye bakmış. Yani bazı sürelerin anlamına ilişkin perspektif bile değişiyor.  Bu konunun ülkede pek tartışıldığını sanmıyorum. Oysa çok önemli bir değişiklikti.  Gerçi Yüksek Seçim Kurulu sonradan 60 gün kuralını değil 120 gün kuralını uyguladı. Tartışmalı bir karardır, belki hukuka aykırıdır çünkü referandum bir seçim sayılmaz ama yine de netice itibarıyla adil bir sonuç doğurdu. Buna rağmen yaz ortasında 120 gün. Kim ne düşünecek, ne toplanıp tartışacak?! Bunlar, seçmenin aydınlatılmasının önünü alan pratikler.

Akademia: Öte yandan Anayasa Mahkemesi henüz gerekçeli kararını da açıklamadı. Referandumun, bu kararın açıklanmasından itibaren 120 gün içinde yapılması gerektiğine dair görüşler var.

Politea: Mesele karışık görünüyor. Mahkeme bir an önce kararını açıklasa da durum açıklığa kavuşsa.

{Akademia’dan 31 Temmuz 2010 tarihli Post Script: Anayasa Mahkemesi’nin Gerekçeli kararı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. Gerekçeyi, bu metnin sonuna ekliyoruz…}

Politea: Düşünüyorum da… daha referandum seçim mi değil mi 60 mı 120 mi, şu mu bu mu gibi temel uygulama sorunları bile açıklığa kavuşmamış… Hukuk, normatif bir düzlemde değil de bir common law düzleminde işliyor gibi sanki… Yani bir normun uygulanması söz konusu olduğunda uygulamacılar kamplara ayrılıyor ve çatışmadan çıkan sonuç yeni bir teamülün doğuşuna benzer şekilde normu değiştiriyor.

Akademia: Kamu hukuku meselelerinde uygulanacak hukuk açısından bir common law eğilimi mi başladı diyorsunuz?

Politea: Bilemiyorum. Ayrı bir düzlemde tartışırız. Ama şunu biliyorum: Doğru dürüst bir normatif çerçeve ve yapı ile gerçekleştirilmezlerse, referandumların, otoriter liderlerin emme basma tulumbası olacağına dair görüşler de vardır.  Referandum Kanunu da pek tartışma konusu olmuyor nedense.

Hayırcı: Neden olsun ki? Bizim II. Özal’cılarımızın yasa yapma ve norm koyma teknikleri muhteşemdir! Önce bir dizi yasa değişikliği yaparlar, bu değişikliği yapan kanunun adına da ”Bazı Kanunların Değiştirilmesine Dair Kanun” adı takarlar. Sonra içinde bir aşure pişirirler. Bir değişiklik yapılır ama örneğin birkaç ay sonra yutacağımız asıl lokmanın ön adımı olarak yapılır bu değişiklik. Biz hemen anlamayız belirli bir değişikliği niye yaptılar diye çünkü yiyeceğimiz kazık arkasından gelecektir. Bir de norm koymada takımadacılıkları vardır bunların.

Evetçi: ”Bunlar”mış! Ne takımadacılığıymış bu?

Hayırcı: Mesela belirli bir sonuca ulaşmak bir normla olmaz değil mi? Olmaz. Bir dizi normlar konstellasyonu ile olur. Konu ile alakasız görünen periferik bir normda, o anda bize çok da fena görünmeyen bir değişiklik yaparlar. Sonra bir başka periferik normda, sonra bir başkasında. Öyle öyle, ana kanunun, asıl felsefesinin çevresini sararlar. Takımadacılık taktım ben bunun adını. Orman Kanunu böyle delinir, Çevre Kanunu böyle delinir, Sosyal Güvenlik Kanunları, Devlet Memurları Kanunu, böyle irili ufaklı anlamsızlıklarla doldurulur. Neyse, ayrı konu. Pardon, ne konuşuluyordu?

Akademia: Referandum Kanunu’ndan; seçmenin konular üzerinde etraflıca bilgilendirilip bilgilendirilmediğinden ve temsilin doğru yansıtılmasının koşullarından sözediyorduk. Seçim denen şeyin, tercih denen şeyin öncesi, esnası ve sonrası vardır değil mi demokrasi kuramında?! Yani seçmek, seçebilmenin ekonomik, toplumsal, kültürel koşullarının da yaratılmasını, mesela neyin seçileceği konusunda etraflı bilgi edinilmesini gerektirir. Öte yandan, seçim esnası bakımından tercihleri en iyi yansıtacak modelin bulunması önemlidir.

Politea: Tabii. Halkın tercihlerinin en iyi nasıl yansıtılabileceğinin tartışılması sosyal seçim teorisinin alanına girer. Borda, Condorcet, Dodgson ve Nanson gibi isimleri duymuş muydunuz?

Akademia: Cordorcet’i duymuştum. Halkoylamasında amacın, Condorcet-Kazananı denen sonuca ulaşmak olması gerektiğini…

Politea: Yirmi otuz konuyu topluca oylamanın, çoğunluğun anayasal içerikler konusunda bir tercihi değil, hükümeti oylamak demek olacağı bence aşikar.

Evetçi: Ne demek istiyorsunuz?

Politea: Sağduyu ile de tahmin edebilirsiniz ki birbirinden farklı bir dizi konudaki tercih önününüze konulup “bunların hepsine birden ya evet ya da hayır demelisin” denirse, ister istemez, bu konuların içeriklerine karşı bir mesafe geliştirip toplu paketi önünüze koyanın “kim” olduğu tartışmaya başlarsınız. Bu, mantığın gereğidir.

Boykotçu: Babam mı önüme paket sunuyor, eniştem mi, çok önemlidir.

Evetçi: İyi de maddeler birbirlerinden o kadar ayrı değiller ki! Neticede yargının  kurumsal olarak demokratikleştirilmesi, insan haklarının korunması için de bir güvencedir. Yüksek yargı, rejim koruyuculuğu refleksi içinde veya rejimi koruma kisvesi altında bazı paranoyalar geliştirmişse, kendisini milletin vasi sanıyorsa, bunun önü alınmalıdır. Şu halde bu maddeler, yani bir yanda haklar meseleleri, öte yanda yargıya ilişkin kurumsal dönüşüm zemini, her durumda birbirini destekleyen konular. Öte yandan daha önce Politea’nın sözünü ettiği durum, sosyal realist bir perspektiften değerlendirilir ise şu sonuca da varılabilir: Artık hukuk, merkez kuvvetlerinin devamlı bir ittifakı olarak tezahür eden ve belirli menfaatleri dile getirdiği halde genel ve soyutmuş gibi görünen bir normatif gerçeklik değildir bu ülkede. Çevreden gelen hak talepleri ve başkaldırı, hukukun ayaklarının yere basmasını sağlamaya başlamıştır. O nedenle normlar artık kurcalanıp dağıtılır o nedenle pek yalın ve uygun görünen bir normun uygulanması bile çatışmalı ve sancılı bir süreçte gerçekleşir.  Şunu da not edelim ki çekiştirme işine Evetçi taraf başlamadı. Bunun 367 Vakası denen bir öncesi de var. Bir de baktık ki merkez, kendine hizmet eden normu bile çekiştirmeye başlıyor işine gelince. Şu halde belki de ”çevre” de benzer taktikleri uygulamaya başladı.

Akademia: İlginç bir tespit. Peki Hayırcı, sizin bu değişikliklerle temel meseleniz ne? Ve en ciddi savınız nedir?

Hayırcı: Öncelikle, değişikliklerin sorunlu gördüğümüz taraflarının neden ayrı ayrı oylatılmadığı çok önemli bir sorun. Yani bence bunlar, konuları bakımından ayrılabilir ve halka ayrı gruplar halinde sorulabilirdi.  Öyle yapılmamış olması, bunların bazılarını beğenirken bazılarını beğenmeyen yurttaşı zor durumda bırakacak. Bu konular referanduma gitmeye gerek kalmadan uzlaşma ile çözülebilirdi. Yargısal kurumsal değişiklikler ise halkoyuna sunulurdu mesela. İşte yargı ile ilgili kurumsal düzenlemeler deyince en temel meseleme geldik. Benim inancım, bu değişikliklerin yargıyı ele geçirmek amacıyla ve korkulan sonucu doğurmaya elverişli bir biçimde yapıldığı. Yargının sorunları ülkemizde uzun yıllardır dile getiriliyor. Ben de pek çok sorun olduğunu kabul ediyorum, hatta mevcut sistemde yüksek yargıda büyük bir sorun olduğunu kabul ediyorum. Ama bu değişiklikler bu sorunu gidermeyecek, sadece bir cephenin daha da güçlenmesine ve artık yargının iyiden iyiye partizan hale gelmesine ve partizan çatışmaların artışına neden olacak. Bakın iki tane türban kararı, yargının hükümeti iş göremez hale getirmesine bir örnek olarak gösterilmek isteniyor. Veyahut üç tane meslek okulu kararı. Alakası yok. Arzu edilen; yargının bu gibi eleştirilen kararlarının veya yerindelik denetimi yapmasının önünü almak veya yargıda temsil kabiliyetini, millet adına karar verme kabiliyetini arttırmak filan değil. Arzu edilen, ortada yargı erki diye bir şeyin kalmaması, yargının hükümet ne derse onaylaması.

Evetçi: Kurmuşsunuz tabii saadet zincirinizi, kimse kırmasın bu zinciri diyorsunuz, öyle mi? Sen bana üye seç, ben sana üye seçeyim, al gülüm ver gülüm anlayışı içinde demokratik iradeye saygınız yok…

Hayırcı: Bakın, siz de siz dermişsiniz ha?!

Evetçi: Arada ‘’siz”in kim olduğunuzu merak etmiyor değilim…

Boykotçu: Ha şunu bileydiniz Evetçi. Ben de “siz kimsiniz” diye bakıyorum ve demokratikleşmeden kastınız ne diye bakıyorum. Demokratikleşme adı altında belki kolay, hızlı, etkili ama denetimsiz idare istiyorsunuz. Zaten dünyadaki tüm liberaller bunu ister. Onların demokrasisi, merkeziyetçi, lider sultacı ve çoğunlukçu bir demokrasidir. İşler çabuk yürüsün, kimse karışmasın isterler. Peki ama kimin işleri? Establishment’ın işleri tabii. Yani sermayenin. Hangi sermayenin? Onu da siz bulun!

Akademia: Artık izninizle maddelere geçelim, Boykotçu.

Akademia: Tablo üzerinden madde madde gideceğim. Önce değişiklik öngören hükmü ekledik. Onun altında ve sağda yeni metinde değişiklikler daha koyu renk ile işaretli. Eski metin de solda olacak. Anayasa Mahkemesi’nin iptal ettiği kısımları da artık içermeyecek şekilde bakalım. Onları da tablo üzerinde işaretledim. Ama bir noktayı unuttuk: Geçen Anayasa Mahkemesi kararını tartışmadık. Oysa önceki diyaloğumuzda, Boykotçu, siz yoktunuz belki bilmezsiniz ama biz olası Anayasa Mahkemesi kararını da tartışmıştık.

Politea: Evet evet, bu arada Anayasa Mahkemesi kararına ne diyorsunuz?

Evetçi: O konuda tartışmalarımızın ilk bölümünde söylediklerimi hatırlatırım. Anayasa Mahkemesi işin esasına girememeliydi. 1982 Anayasası, Anayasa Mahkemesi’nin anayasa değişikliklerini sadece şekil yönünden, o da sayılan şekle aykırılıklar açısından denetleyebileceğini öngörmüştür. Bununla birlikte karar, bence, toptan iptalden veya kritik maddeleri iptalden evladır. 

Hayırcı: İşinize geldiği yerde, o beğenmediğiniz 1982 Anayasasının metincağızına ne de bağlısınız. Başka tarafta Anayasa Mahkemesi kararına direniş hakkı vardır diyorsunuz ama! Mahkemenin, anayasayı yorumlama hakkı yok, sizin direniş hakkınız var! Ben de ilk kısımda ifade ettiğim görüşlerimi yineliyorum. İlk üç maddeyi değiştirirmeye kalkarsanız öyle bir girer ki Anayasa Mahkemesi işin esasına ve bal gibi girdi de işte!  Ne yaptınız?  Paşa paşa uydunuz. Uyacaksınız, mecbursunuz! Ama kararı yetersiz buluyorum. Bence temel hak ve özgürlükler dışındaki ve özellikle yargıya ilişkin maddelerin hepsini bir kalemde silmeliydi. 

Boykotçu: Bir araştırmada, Anayasa Mahkemesi’nin, kurulduğu tarihten bu yana CHP’nin aynası olduğu öne sürülmüş. Yani CHP sola kaydığında solcu, CHP statükoculuğa kaydığında statükocu olduğu… Mesela 1971 muhtırası sonrası kararlar Ecevit ve ortanın solu anlayışına yatkın çünkü o dönemde CHP-ordu ilişkisi sarsılmış, CHP militarizmi reddetmiş. Aynı CHP, 1978’de sıkıyönetim ilan ettiğinde kararlar hemen ona göre ince ayar edilmiş… Ama mesela CHP’nin SDHP döneminde, mahkeme, güneydoğu siyasetinin hukukdışı unsurlarını denetlemeye yatkın olmuş. Yani Sosyal Demokrat Halkçı Parti, 1991’den itibaren anti-terör kanunlarını mahkemeye götürdüğünde, mahkeme, anti terör önlemi kisvesi altında insan haklarını ihlal eden pek çok yasayı iptal edebilmiş. Ama CHP pek yakın geçmişte, Evetçinin tabiriyle ‘’statükocu” idi. O zaman da mahkeme ona göre karar pratiği geliştirmiş. CHP bir güneş, mahkeme de günebakan mübarek! Analizde haklılık payı olduğunu düşünüyorum. Şimdi CHP’deki değişimin ne yöne evrileceği tam olarak belli olmadığı için mahkeme iki arada bir derede karar verdi. Yani bu karar “siyaseti ferahlatıyorum, önünü açıyorum” kararı olmaktan ziyade, belki de “du bakalım CHP’deki dönüşümden ne çıkacak” kararı olabilir.

Evetçi: Öyle ise bu, şu demektir: Bir mahkemenin kararları, belirli bir partide güncel olarak geçerli olan ideolojinin aynası ise ve kararlar, aynı parti içindeki ideoloji içi salınımları yansıtıyor ise; mahkemenin, o parti ile organik ilişkisi var demektir. Yani mahkeme, o partinin ideolojisinin belirli bir versiyonunu, mesela resmi versiyonunu benimsemekten ziyade o partideki ideolojik salınıma ve yükselen dalgalara göre karar vermektedir. Bu durum, mahkemenin üye profilinin, o partinin katkıları ile belirlenmekte olduğunu göstermez mi?. 1970’lerin Ecevit’li CHP’si ile 2000’lerin Baykal’lı CHP’sinin yansımalarını mahkemenin kararlarından okuyorsak eğer bu durum, mahkemenin belirli bir ideolojiden ziyade, hangisi olursa olsun CHP arzularına göre karar verdiğini gösterir.

Hayırcı: Şimdi de siz, sizin arzularınıza göre karar versin istiyorsunuz, öyle mi? Silaha sahip olana kadar silah karşıtısınız. Silah sizde olursa mesele bitiyor, değil mi?

Evetçi: Bu konuda sizinle polemiğe girmeyi gerekli görmüyorum.

Politea: Kim yapmış o araştırmayı?

Boykotçu: Kimse kim, yapmış bir aydın işte ve doğru yapmış!

Akademia: Hımm, rastlamıştım ben de. Bir bakayım… Bir dakika izin veriniz… Evet… Ceren Belge adlı araştırmacı. Makalenin künyesi şu: “Friends of the Court: The Republican Alliance and Selective Activism of the Constitutional Court of Turkey” (”Mahkemenin Dostları: Cumhuriyetçi İttifak ve Türkiye Anayasa Mahkemesi’nin Seçmeci Aktivizmi”) Yazan: Ceren Belge;  Yayınlandığı yer: Law & Society Review, Vol. 40, No. 3 (Sep., 2006), pp. 653-692.

Hayırcı: Akademia, Türkçe makalelere atıf yapsanıza! Akademia hep böyle mi olur?

Academia: Olmamalı ama bu makale önemli galiba. Ayrıca makaleye atıf yapan ben değildim, Boykotçu idi. Ben sadece onun görüşünün kaynağını biliyorum. Bilgi nerede olursa olsun bulunup çıkarılmalıdır. “Korkarım tek kitaplı insandan ve korkarım tek dilli insandan”!

Hayırcı: Ama o saptamada bir sorun tespit ettim.

Akademia: Nedir o?

Hayırcı: Ülkede, yakın geçmişte CHP zaten çoğunlukla ana muhalefet konumunda olmuş, o nedenle Anayasa Mahkemesi’ne en çok başvuran parti de o olmuştur. Yani verilen kararlardan iptal sonuçlu olanları, davayı CHP açtığı için olacaktır mecburen.

Boykotçu: Ama mesela Kürt toplumunun temsilcileri olan partilerin açtıkları davalarda aynı korelasyon gözlenmemiş. Üstelik, neredeyse aynı davayı CHP açtığında başka, Kürt temsilcisi olan partiler açtığında bir başka karar vermiş mahkeme. ”Özgürlük; 60’larda ve 70’lerde sosyalistler, komunistler ve Demokrat Parti’liler ya da 80’ler ve 90’larda islamcı ve Kürt aktivistler tarafından talep edildiğinde; mahkemenin her zaman ‘kamu düzeni ve güvenliği’ mülahazasının ardında saklı bulunan anlayışı ve Kemalizm sayılanın, devletin izin verilen tek ideolojisi olmasını kabul ettiği gözlenmiş.”

Akademia: Bahis konusu makale öyle demiş, evet.

Hayırcı: ‘Kürt temsilcisi’ diye bir şey olmaz. Her parti, ulusal bir partidir. Etnik particiliği kabul etmiyoruz.

Politea: Boykotçu, sosyolojik konuşuyor, sayın Hayırcı, yani sosyal realist olalım, durum tespiti yapalım anlamında.

Akademia: Kanımca artık sıra, maddeleri tartışmaya geldi.  Madde madde bakalım arzu ederseniz.

Evetçi: Bakalım tabii, güzele bakmak sevaptır, ne güzelmiş bakalım.

Hayırcı: Bakalım da ne fenaymış görelim.

Yedinci Bölüm: Madde Madde Anayasa Değişiklikleri ve Tartışmalar

Akademia: İşte tartışacağımız ilk konu:

1) Kadınlar, Çocuklar, Yaşlılar ve Engellilere Ek Koruma:

Tartışmalar

Hayırcı: Ben başlayabilir miyim?

Akademia: Tabii… lütfen… Hayırcı.

Hayırcı: “Bu maksatla alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı olarak yorumlanamaz”… “Çocuklar, yaşlılar ve engelliler gibi özel surette korunması gerekenler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılamaz”.  Bunlar kabul edilebilir şeyler ama anayasada yer aldılar diye  bir şey değişecek değil. Kadın erkek eşitliği konusunda ve yaşlılar ile engellilerin, daha doğrusu engellenmişlerin korunması, daha çok, somut uygulamalarla gerçekleşmesi gereken bir hedef. Anayasanın mevcut hali de aynı korumaya zemin olabilecek nitelikteydi zaten ama durum ortada.

Evetçi: Pozitif ayrımcılığı desteklemiyor musunuz, yani ek olarak korunması gerekli olanları ek tedbirlerle koruma uygulamalarına?

Hayırcı: Bu ifadeler çok muğlak. Pozitif ayrımcılığın destekleneceğine dair bir işaret değil bunlar. Memlekette engellilerin durumu ortada, örneğin engellilerin işe yerleştirilmelerini mecbur kılan yasal düzenlemeler, yani o anlamda pozitif ayrımcı kanunlar çoktan var. Doğru dürüst uygulanıyorlar mı? Hayır! Olsa da olur olmasa da olur ve muhtemelen işlemeyecek bir hüküm. Kadın sığınma evlerinin sayısını ve halini düşündüğümde anlıyorum bunu. Şiddet gören, eğitim görmeyen, eşit işe daha az ücret alan, ev kadınlığı tabir edilen hizmetlerinden hiçbir karşılık alamayan, sigortalı olmayan işçi kadınları görünce anlıyorum. Türkiye’de belediye başkanı olan kadın sayısını merak edince anlıyorum.

Boykotçu: Sadece orta üst sınıf kadının bir noktaya gelebilmesinden, yoksul kadının, emekçi kadının  çifte sömürülmesinden anlıyorum.

Evetçi: Ama ben sizi anlamıyorum. Şu an işlemeyecek olsa bile bir gün tam anlamıyla işletilebilecek ek koruma önlemlerini anayasa yazmakta ne zarar var Allah aşkına?!

Akademia: İkinci sırada şu aşağıdaki düzenleme var:

2) Kişiler Verilerin Korunmasını İsteme Hakkı

Hayırcı: Tövbe tövbeee diyorum bu noktada. Bunun yasası zaten çıkmış. Yasal düzende olan durum anayasaya taşınmış. Hiçbir yenilik içermiyor.

Evetçi: Yasal düzende olanın anayasalaşması, bir daha o düzenden geriye dönmeyi engeller ama. Yani artık sadece bilgi edinme hakkı  değil ”veri edinme hakkı” da anayasal düzeyde korunuyor. Bu hak, insanların fişlenmesinin filan önünü alabilecek bir değer.

Hayırcı: Bakın bunlara ayrı ayrı evet derdim belki ama şimdi bu paket içindeki ağırlıkları benim için bir anlam ifade etmiyor, tüy sıklet ve kozmetik şeyler.

Akademia: Sırada şu var, güzel bir şeye benziyor:

3) Yurtdışına Çıkmanın Ancak Suç Soruşturması veya Kovuşturması Nedeniye ve Yargıç Kararı ile Sınırlanması

Hayırcı: Güzel, iyi bir güvence tabii. Önemli. Bir diyeceğim yok. Benim diyeceğim, paketin hoşlanmadığım maddelerine karşı bir koz ya da pazarlık unsuru olarak sunulması bunların. Bu gibi maddelerin ayrıca referanduma bile gerek kalmadan anayasalaşması mümkündü. ”Şu yargı ile ilgili olanları ayırın, bunlardan geri kalanlar tamam” denilmişti ama kabul etmediler. Neden? Bunları pazarlık konusu yaptılar. Yurttaşla pazarlık ediyorlar. Yani ‘’siz istemediklerinizi de kabul edin, karşılığında bir takım yeni haklar alın” diye.

Evetçi: Yurtdışına çıkma hürriyeti, yerleşme ve seyahat özgürlüğünün önemli bir parçası. Onu kısıtlamak için, tüm bireysel haklarda olduğu gibi hakim kararı gerekmesi önemli bir güvence. Şu anda referandumu konuşuyoruz, öncesini değil. Şu oldu bu oldu diye dedikodu yapma zamanı değil; pakete odaklanma zamanı!

Akademia: Çocukların korunması konusunda şuna ne dersiniz:

4) Çocuğun Yeterli Himayesi ve Anababasıyla Doğrudan İlişkisi Temel Hak Olarak Düzenleniyor

Hayırcı: Kozmetik şeyler, zaten mevcut yasal düzen de bunları öngörüyor. Boğaz Köprüsü’nden geçerken sokakta yaşamaya mecbur bırakılmış çocukları görüyorum. Sadece Boğaz Köprüsü mü? O zaman anayasa gelmiyor aklıma. Boş boş hükümler.

Boykotçu: Ben taş atan çocuklar tabir edilen çocukları düşünüyorum da şimdi… Zaten bir anayasada ‘devlet ek tedbirleri alır’ deniyorsa boşverin gitsin, almayacaktır!

Evetçi: Ek anayasal koruma fena mı? Yarın bir gün o tedbirleri almaya mecbur kılanlar çıkacaktır devleti. Şimdi Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru hakkı da doğdu. Şu halde devleti de bu konuda dava etmek mümkün olur belki…

Akademia: Gelelim memurların toplu iş sözleşmesi yapma  hakkına.

5) Aynı zamanda ve Aynı İş Kolunda Birden Fazla Sendikaya Üye Olunabiliyor

6) Memurların Toplu İş Sözleşmesi Yapması Hak Olarak Düzenleniyor

Hayırcı: Grev hakkı olmadıkça bir anlamı yok. Ne olmuş yani?! İstenirse yasal düzenleme ile bile verilecebilecek şeyler.

Evetçi: Bunun sosyal haklar bakımından önemini görmüyor musunuz?!

Hayırcı: Görmüyorum, göstermediler ki! Ortada işçi mi kaldı, iş güvencesi mi kaldı?! Tekel direnişi ve sonuçları ortada. Bir sürü başka şey ortada.

Evetçi: Siz her şeyi günlük siyasete döküyorsunuz. Anayasa bu, günlük siyaset değil!

Boykotçu: Maden işçilerinin, ”kaçak” inşaat işçilerinin, mevsimlik işçi göçünün, sokaklardaki zoraki-çevreci çöp ayrıcılarının da hali ortada! Yine de bu hükümler çok değerli kazanımlar. Yazık olacak doğrusu, şuna bile gönül rahatlığı ile evet diyemeyeceğim ha?! Yazıklar olsun!

Politea: Verin şu halde oyunuzu…

Boykotçu: Veremem, nedenlerini anlattım.

Akademia: Politea, siz de haklı olarak yüksek katılım arzu ediyorsunuz tabii değil mi?

Politea: Eh, bendeniz ”Anayasa”nın haklarını temsil ediyorum. Hakkımda yapılan her oylamada katılım yüksek olsun isterim tabii. Ama gocunmuyorum Boykotçunun tavrından. Onu da anlamaya çalışıyorum. Neticede onun Anayasa anlayışı da oldukça ağırlıklı bir görüş ve -önceki tartışmalardan anımsayacaksınız-, benimkilerle de uyuşmuyor değil…

Akademia: Burada bir ara verelim değerli dostlar, sizler maddeleri ve ilgili düzenlemeleri okuyun, döndüğümüzde yine maddeler üzerinden tartışmaya devam ederiz.

Boykotçu: Sanki maddeler üzerinden oylayabilecekmişiz gibi!

Evetçi: Allah aşkına elinizi vicdanınıza koyun da cevap verin. ”Grev esnasında greve katılan işçilerin ve sendikanın kasıtlı veya kusurlu hareketleri sonucu, grev uygulanan işyerinde sebep oldukları maddî zarardan sendika sorumludur” hükmünün ve ”Siyasî amaçlı grev ve lokavt, dayanışma grev ve lokavtı, genel grev ve lokavt, işyeri işgali, işi yavaşlatma, verim düşürme ve diğer direnişler yapılamaz’”hükmünün artık tarihe karışması kötü mü? 12 Eylül zihniyetini işte tam da böyle noktalarda aşıyor bu değişiklikler.

Hayırcı: 12 Eylül zihniyetiymiş! Şimdi bir 12 Eylül 1982 zihniyeti var, bir de 12 Eylül 2010 zihniyeti türedi! Bakın siz hakları korumak için daha doğrusu hakları koruma kisvesi altında, önce yargıyı ele geçireyim diyorsunuz, ben ”yargı ele geçmişse bu haklar zaten korunamaz” diyorum. Capischi?!

Evetçi: Ne?

Hayırcı: Anlıyor musunuz?

Evetçi: Anlamıyorum. Saçmalıyorsunuz.

Hayırcı: Siz saçmalıyorsunuz.

Boykotçu: İkiniz de saçmalıyorsunuz.

Evetçi ve Hayırcı (bir ağızdan): Siz Boykotçu, saçmalayamıyorsunuz bile! Daha beterini yapıyorsunuz!

Akademia: Dostlar, biraz nezakete davet edebilir miyim sizleri?

Boykotçu: Bence yazık oldu böyle güzel maddelere, yazık ettiniz. Bunlar referanduma bile gerek kalmadan geçebilirdi.

Hayırcı: Öyle bir teklif vardı zaten. Sadece tartışmalı konular oylansın istenmişti ama kabul etmediler. Üstelik temel hakları referanduma sunma zafiyeti içine düştüler.

Evetçi: Madde güzelse tamam işte. Ötesi yok, kabul edelim geçelim gidelim. Bir sorum olacak, hem Hayırcıya hem de Boykotçuya izin verirseniz.

Akademia: Rica ederim, buyrun.

Evetçi: Şimdi bu paketin, diyelim %90’ını beğendiniz. Sırf şu yargı ile ilgili maddelere taktınız diye hayır mı vereceksiniz veyahut boykot mu edeceksiniz?

Hayırcı: Anlattım hala anlamıyorsunuz! Yasama, yürütme, yargı hep bir elde toplansın, bakın bakalım hak mak kalıyor mu?! Hem yüksek yargıya, ilk derece hakimlerini denetleme ve onlara not verme yetkisi tanıyın, ondan sonra da ilk derece yargıçlarını oturtun Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu’na, tutsunlar yüksek yargıcı seçsinler.

Evetçi: Yerel yargıçları beğenmiyor musunuz?

Hayırcı: Ne alakası var?!

Boykotçu: Şu yüksek yargıç meselesi benim de kafamı karıştırıyor. Öyle bir sistem bulunmalı ki yüksek yargıya, kimseye mudanası olmayanlar, kimseye gebe olmayanlar seçilmeli. Ama siz böyle bir sistem getirmemişsiniz.

Politea: Siz de bir gebe kalmak deyimi tutturdunuz gitti, biraz daha az cinsiyetçi deyimler seçemez misiniz?!

Boykotçu: Değerli bayan Politea’yı kızdırmak, istediğim en son şey, ben lafın gelişi söylemiştim, kusuruma kalmayın… Devam edebilir miyim?

Politea: Rica ederim, lütfen…

Boykotçu: Diyeceğim o ki, yani Hayırcının haklılık payı olan savı şu ki, hükümetten beklentisi olan ve henüz kariyerinin başındaki genç yargıcı oturtuyorsunuz Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu’na. Orada görevi bitince ne olacak bu yargıca? Adalet Bakanlığı onu bir yerlere atayacak. Yani Bakanlığa gebe olacak. Çok özür dilerim, gene ağzımdan kaçtı!

Evetçi: Sizler aynı zamanda gençlik düşmanısınız. Sizi bilmem Boykotçu ama Hayırcı resmen gençlik düşmanı. Zaten onun fikirlerini temsil eden partinin milletvekillerinin de yaş ortalamasından belli hali!

Hayırcı: Siz de bağımsız insan düşmanısınız. Birey düşmanısınız, cemaat sevdalısısınız!

Evetçi: Pabucumun bağımsızısınız siz. Örümceklenmiş kafalılar!

Akademia: Rica ederim Evetçi ve Hayırcı. Lütfen tansiyonu düşürelim biraz ve fikir tartışması yapalım. Kişilikleri hedef almayalım ve izin verirseniz yargı ile ilgili tartışmaları, ilgili maddeler altında yapalım. Şimdi aşağıdaki hükme ne dersiniz?

7) İşçilerin grev esnasında verdikleri kasıtlı veya kusurlu maddi zarardan sendika sorumlu olmuyor; dayanışma grevi, siyasi grev, iş yavaşlatma vb. eylemler yasak olmaktan çıkıyor

Değişiklik Hükmü: “MADDE 7- Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının 54 üncü maddesinin üçüncü ve yedinci fıkraları yürürlükten kaldırılmıştır.”

Eski Hüküm:

MADDE 54. – Toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında, uyuşmazlık çıkması halinde işçiler grev hakkına sahiptirler. Bu hakkın kullanılmasının ve işverenin lokavta başvurmasının usul ve şartları ile kapsam ve istisnaları kanunla düzenlenir.

Grev hakkı ve lokavt iyi niyet kurallarına aykırı tarzda, toplum zararına ve millî serveti tahrip edecek şekilde kullanılamaz.

Grev esnasında greve katılan işçilerin ve sendikanın kasıtlı veya kusurlu hareketleri sonucu, grev uygulanan işyerinde sebep oldukları maddî zarardan sendika sorumludur.

Grev ve lokavtın yasaklanabileceği veya ertelenebileceği haller ve işyerleri kanunla düzenlenir.

Grev ve lokavtın yasaklandığı hallerde veya ertelendiği durumlarda ertelemenin sonunda, uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulunca çözülür. Uyuşmazlığın her safhasında taraflar da anlaşarak Yüksek Hakem Kuruluna başvurabilir. Yüksek Hakem Kurulunun kararları kesindir ve toplu iş sözleşmesi hükmündedir.

Yüksek Hakem Kurulunun kuruluş ve görevleri kanunla düzenlenir.

Siyasî amaçlı grev ve lokavt, dayanışma grev ve lokavtı, genel grev ve lokavt, işyeri işgali, işi yavaşlatma, verim düşürme ve diğer direnişler yapılamaz.

Greve katılmayanların işyerinde çalışmaları, greve katılanlar tarafından hiçbir şekilde engellenemez

Yeni Hüküm:

”MADDE 54. – Toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında, uyuşmazlık çıkması halinde işçiler grev hakkına sahiptirler. Bu hakkın kullanılmasının ve işverenin lokavta başvurmasının usul ve şartları ile kapsam ve istisnaları kanunla düzenlenir.

Grev hakkı ve lokavt iyi niyet kurallarına aykırı tarzda, toplum zararına ve millî serveti tahrip edecek şekilde kullanılamaz.

Grev ve lokavtın yasaklanabileceği veya ertelenebileceği haller ve işyerleri kanunla düzenlenir.

Grev ve lokavtın yasaklandığı hallerde veya ertelendiği durumlarda ertelemenin sonunda, uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulunca çözülür. Uyuşmazlığın her safhasında taraflar da anlaşarak Yüksek Hakem Kuruluna başvurabilir. Yüksek Hakem Kurulunun kararları kesindir ve toplu iş sözleşmesi hükmündedir.

Yüksek Hakem Kurulunun kuruluş ve görevleri kanunla düzenlenir.

Greve katılmayanların işyerinde çalışmaları, greve katılanlar tarafından hiçbir şekilde engellenemez.”

Evetçi: Bunlar son derece önemli düzenlemeler.

Hayırcı (Suskun):

Boykotçu (Suskun):

8. Dilekçe Hakkına Bilgi Edinme ve Kamu Denetçisine Başvurma Hakkı Ekleniyor

Akademia: Dilekçe, Bilgi Edinme ve Kamu Denetçisine Başvurma Hakkı şöyle düzenlenmiş

Hayırcı: İşte bir komiklik daha. Bilgi edinme hakkının zaten kanunu çıkmış durumda.

Evetçi: Ne yapalım çıkmış durumda ise, anayasal düzlemde güvence altına almak fena mı? Anayasaya koyarsak bu hakları, artık meclisler kolay kolay değiştiremez onları. Anayasacılık, anayasacılık diye tutturan sizler değil misiniz?! İşte size anayasacılık!

Boykotçu: Bence de fena değil. Öte yandan TBMM’nin seçeceği Kamu Başdenetçisi de fazlalık değilse nedir? Ombudsman, tamam iyi bir kurum şu bu da, TBMM seçince ne çıkar o Ombudsman’dan! Üstelin dördüncü oylamada en fazla oyu alan vs. hepsi çoğunlukçu, işe yaramaz güvenceler.

Akademia: Fakat bu hükmün düzenlenmesinde önemli bir sorun görüyorum…

Politea: Ben de öyle, yoksa aynı şeyi mi düşünüyoruz?

Akademia: ‘Kamu Başdenetçisi’, tamam da kim, peki ama ne iş yapmak üzere kanunla düzenlenecek?! İçi dolmamış bu hükmün.

Politea: Siz benden uzun yaşayacaksınız Akademia!

Akademia: Aslında genelde Politea’dan daha uzun yaşamam doğaldır ama 1982 Türkiye Politea’sından uzun yaşar mıyım bilinmez?!

Politea: Şili Politea’sı da hayli uzun ömürlü biliyorsunuz.-)) İki yakın arkadaş çok kalıcı iki eser bırakmış memleketlerine.-))

Boykotçu: Sarı Çizmeli Kamubaşdenetçisi! Kanunla düzenlenir!

Evetçi: Anayasa değişikliklerinin genel gerekçelerine bakamaz mıyız ne iş yapacakmış diye? Veyahut madde gerekçesine de bakabiliriz…

Akademia: Bravo/a Evetçi, haklısınız oraya bakalım.

Hayırcı: Baksak ne olacak?! Halk anayasayı oylayacak, gerekçeyi değil!

Akademia: Genel gerekçe şöyle açıklamış:

‘MADDE 9 - Bireylerin, kamu kurum ve kuruluşları tarafından yürütülen iş ve işlemlerle ilgili olarak bilgi edinebilmesi, kamu yönetiminde şeffaflığın sağlanması bakımından büyük öneme sahiptir. Bilgi edinme hakkı, bu konuda çıkartılan özel bir Kanunla düzenlenmiş bulunmasına rağmen, Anayasada bu hakkı doğrudan düzenleyen açık bir hüküm yer almamaktadır. Günümüz toplumunda büyük önemi haiz olan bu hakkın garanti altına alınmasının ileri bir adım olacağı düşünüldüğünden, maddede yapılan değişiklikle bilgi edinme hakkı, Anayasada açıkça düzenlenmektedir.

Öte yandan, maddeyle, Kamu Denetçiliği Kurumunun kurulması öngörülmektedir. Kamu Denetçiliği Kurumu, bireylerin idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetlerini incelemekle görevlendirilmektedir. Pek çok Avrupa ülkelerinde işletilen bu müessesenin, idarenin işleyişi konusunda standartlar oluşturacağı, ilkeler belirleyeceği ve önemli katkılar sunacağı düşünülmektedir. Kamu Denetçiliği Kurumunun kurulup faaliyete geçirilmesi, Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Türkiye Ulusal Programının da bir gereğidir. Bu kapsamda, idarenin işleyişi ile ilgili olarak, bireylere, kamu denetçisine başvurma hakkı getirilmektedir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulması öngörülen Kamu Denetçiliği Kurumunda görev yapacak Kamu Başdenetçisinin seçimine ilişkin anayasal esaslar düzenlenmektedir. Bunların yanında, Kamu Denetçiliği Kurumuna ilişkin diğer hususların kanunla düzenleneceği hükme bağlanmaktadır.

Bilindiği gibi konuyla ilgili Kanun daha önce yürürlüğe girmiş olmasına rağmen, anayasal dayanağının bulunmadığı gerekçesiyle Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir. Sorun, Anayasa normu düzeyinde ve kurulu iktidarı bağlar şekilde çözüme kavuşturulmaktadır.’

Boykotçu: Ha şunun özetcağızını metne de koysalarmış ya. Elli çeşit Kamu Başdenetçisi olabilir.

Akademia: Genel veya madde gerekçelerini de katalım tartışmaya, aydınlatıcı oluyor… Evet, 1982 Anayasasının şu hükmü yürürlükten kalkacak, ne diyorsunuz? ‘Partisinin temelli kapatılmasına beyan ve eylemleriyle sebep olduğu Anayasa Mahkemesinin temelli kapatmaya ilişkin kesin kararında belirtilen milletvekilinin milletvekilliği, bu kararın Resmî Gazetede gerekçeli olarak yayımlandığı tarihte sona erer. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı bu kararın gereğini derhal yerine getirip Genel Kurula bilgi sunar.’

9) Partisinin Kapatılmasına Eylemleriyle Sebep Olan Milletvekilinin Durumu

Evetçi: Eyvallah, demokratik bir adım daha.

Boykotçu: Benden de ama ne anlamı olacak ki benim eyvallahımın?! Yazık ettiniz.

Hayırcı: Size göre her şeye eyvallah zaten Evetçi. Bir tartışma yürütmüyorsunuz ki!

Evetçi: Ben beğendim, niye beğendiğim açık değil mi, siz anlatın şu halde niye beğenmediniz.

Hayırcı: Bu madde ile vakit kaybedecek halim yok. Benim derdimin ne olduğunu anlattım size bin kere!

Akademia: Aşağıdaki yeni düzenleme mantıksal bir zorunluluk, itiraz eden var mı? Başkanlık Divanı, ikinci devrede, doğallıkla yasama süresinin sonuna kadar görev yapmalı, üç yıl değil.

10) TMBB Başkanlık Divanı İkinci Devre Görev Süresi

Hayırcı: Aman itiraz etsek bir şey değişecek sanki, hepsini toptan oylayacağız zaten.

Akademia: Şuna ne dersiniz?:

11) Yüksek Askeri Şura kararları prensip olarak yargı denetimine açılıyor, yargının idari işlem ve eylemlerde yerindelik denetimi yapması bu kere “kesinlikle” (!) yasaklanıyor…

Evetçi: Hukuk devleti hukuk devleti diye bağırıp çağırıyorsunuz. İşte size hukuk devleti! Bu düzenleme, hukuk devleti yolunda önemli bir adım. Yüksek Askeri Şura kararlarını yargı denetimine açıyor.

Boykotçu: Bence de sence. Ama yazık işte yazık…

Hayırcı: Tam da bir olayı yargı denetimine açtığınız maddede tutup yargıya nefret kusmak da sizin norm koyma tekniğinizin güzide bir örneği… ”X veya Y yargı dentimi dışında bırakılamaz” ”amma velakin” ”ey yargı adımını ona göre denk al, yakarım ha!” mantığı…

Evetçi: Aman ne komik!

Hayırcı: Komik, hem de ne komik!

Akademia: Şu aşağıdaki maddeyi değerlendirelim:

12) Memurların Haklarının Kanunla Düzenlenmesi Kuralına Toplu Sözleşme Eki Getiriliyor

Evetçi: Çok hoş.

Hayırcı: Çok hoş ve yararsız hoş. Memura grev hakkı olmadıkça.

Boykotçu: İstim belki arkadan gelir, hoş hoş….ama boş…

Akademia: Disiplin kararlarının yargı denetimi dışında bırakılamayacağına ilişkin şu aşağıdaki madde nasıl?

13) Memur Hukukunda Tüm Disiplin Cezaları Yargı Denetimine Açılıyor

Evetçi (çenesini okşayarak): Çok hoş.

Hayırcı (dudak kıvırarak) : Hoş.

Boykotçu (kaşlarını kaldırarak): Hoş.

Akademia: Gelelim adalet hizmetlerinin denetimine. Bu konu tartışmalıdır biliyorsunuz o yüzden gerekçesine göz atalım bir. Ama önce düzenlemeyi okuyalım:

14) Adalet Hizmetinin Denetimi Konusu

Akademia: Maddenin gerekçesi şu:

”MADDE 15- Anayasanın 144 üncü maddesinde hâkim ve savcıların denetimi ile haklarında inceleme ve soruşturma işlemlerinin yapılması düzenlenmektedir. Hâkim ve savcılarla ilgili denetim, inceleme ve soruşturma işlemleri, halen Adalet Bakanlığının izni ile adalet müfettişleri tarafından yapılmaktadır. Adalet müfettişleri ise Teftiş Kurulu bünyesinde ve Adalet Bakanlığına bağlı olarak görev yapmaktadır. Maddenin mevcut hükmü, içeriğinde çok az değişiklik yapılmak suretiyle, 159 uncu maddede düzenlenmektedir. Hâkim ve savcıların denetimi yetkisi Adalet Bakanlığından alınarak, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kuruluna devredilmektedir.

144 üncü maddede yapılan değişiklikle, “Adalet hizmetlerinin denetimi” kenar başlıklı yeni bir hüküm getirilmektedir. Hâkim ve savcıları denetim yetkisinin Kurula devredilmesi üzerine, Kurulun denetim yetkisinin dışında kalan ve yargı göreviyle ilgili olmayan adalet hizmetlerinin denetimi için Adalet Bakanlığına bağlı yeni bir Teftiş Kurulunun kurulması öngörülmektedir. Bu bağlamda, icra daireleri, noterler, cezaevleri gibi yerlerde sunulan adalet hizmetleri ile savcıların idarî görevleri yönünden denetim, araştırma, inceleme ve soruşturma işlemlerinin Adalet Bakanlığına bağlı adalet müfettişleri ile hâkim ve savcı mesleğinden olan iç denetçiler eliyle yapılacağı, buna ilişkin usul ve esasların kanunla düzenleneceği hüküm altına alınmaktadır.”

Hayırcı: Yetki kargaşası yaratır bu hüküm.

Evetçi: Püüüf! Gayet güzel bence. İdari görevler ile yargısal görevler ayrılmış birbirlerinden. Biliyorsunuz, yargıç ve savcıların bir yargılama etkinlikleri var, bir de adalet hizmetlerinin yönetimi ile, örneğin mahkeme kalemlerinin idaresi vb. etkinliklerle ilgili görevleri var. Birinci konuda denetim Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu’nun olmalı. Çünkü hakilik ve savcılık teminatı onu gerektirir. Ama idari konular, adalet hizmetlerini örgütleyen ve yürüten Adalet Bakanlığı’nındır.

Akademia: Teşekkürler Evetçi, geçelim, askeri suçlar hususuna:

15) Siviller Savaş Hali Hariç Askeri Mahkemelerde Yargılanamıyor

Akademia: Madde gerekçesi bu hükmü şöyle açıklamış:

”MADDE 16- Maddeyle, askerî yargının görev alanı yeniden düzenlenmektedir. Mevcut hükümde askerî yargının görev alanı oldukça geniş düzenlenmiş olup bu durum, değişik uluslararası belgelerde (Katılım Ortaklığı Belgesi, İlerleme Raporları, İstişari Ziyaret Raporları vb) vurgulanmıştır. Yine, Yargı Reformu Stratejisinde ve Avrupa Birliği müktesebatının Türkiye Cumhuriyeti tarafından üstlenilmesine yönelik olarak hazırlanan ve Bakanlar Kurulu tarafından onaylanarak yürürlüğe giren 2008 Yılı Ulusal Programında, askerî mahkemelerin görev alanının demokratik hukuk devletinin gerektirdiği ölçüler çerçevesinde yeniden tanımlanması öngörülmüştür.

Mukayeseli hukuk da göstermektedir ki, pek çok ülkede ayrı bir askerî yargı sistemi bulunmamakta ve asker kişiler de adliye mahkemelerinde yargılanmaktadır. Bazı ülkelerde ise, askerî mahkemeler sadece disiplin mahkemesi olarak, oldukça sınırlı bir alanda görev yapmaktadır. Buna karşın askerî yargı ülkemizde, demokrasi ve hukuk devleti standartlarının dışında, geniş bir görev alanına sahiptir. Askerî yargının görev alanının geniş belirlenmiş olması, bazen yargı mercileri arasında görev uyuşmazlıklarına da neden olabilmektedir.

Getirilen düzenlemeyle askerî mahkemelerin görev alanı, askerî suçların yargılanmasıyla sınırlandırılmaktadır. Askerî suç ise yüksek mahkemelerce tanımlanmış bir kavramdır. Anayasa Mahkemesinin 25/10/1994 tarihli ve E. 1994/2, K. 1994/76 sayılı kararında, askerî suçun unsurları, askerî bir yararı ihlâl etmek ve askerî nitelikte olmak biçiminde açıklanmıştır. Bir suçun Askerî Ceza Kanununda açıkça yer almış olmasının, onun askerî suç sayılmasına yetmeyeceği belirtilmiştir. Yine 1/7/1998 tarihli ve E. 1996/74, K. 1998/45 sayılı kararında askerî mahkemelerin görev alanının, “askerî hizmetlerin yürütülmesindeki özellikler, disiplinin korunması, asker kişilerin astlık üstlük ilişkileri dikkate alınarak …” belirlenmesi gerektiği vurgulanmıştır. Bu veriler göz önüne alınarak, askerî mahkemelerin görev alanı, çağdaş ülkelerde olduğu gibi daraltılmakta ve asker kişilerin, sadece askerlik hizmet ve görevleriyle ilgili olarak işledikleri askerî suçlara ait davalarla sınırlı tutulmaktadır. Maddede yer verilen “asker kişi”, “askerî hizmet ve görev” ve “askerî suç” kavramları tahdidi ve daraltıcı bir düzenleme olarak; askerî gerekler ile demokratik hukuk devleti ve adil yargılanma hakkı gereklerini ölçülü bir şekilde denkleştirmektedir.

Öte yandan, Devletin güvenliğine, anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçların, her halde adliye mahkemelerinde görüleceği düzenlenmektedir. Devletin güvenliğine karşı suçlar ile anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar ibaresi ile 26/09/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun Dördüncü Kısmının Dördüncü ve Beşinci bölümlerinde yer alan suçlar kastedilmektedir. Dolayısıyla, bu suçların, kim tarafından işlenirse işlensin, adliye mahkemelerinde yargılanacağı hükme bağlanmaktadır.

Maddenin ikinci fıkrasında yapılan değişiklikle, asker olmayan kişilerin, savaş hali haricinde, askerî mahkemelerde yargılanamayacağı anayasal teminat altına alınmaktadır.

Üçüncü fıkrada yer alan mevcut düzenlemede, savaş veya sıkıyönetim hallerinde, askerî mahkemelerin hangi suçlar ve hangi kişiler bakımından yetkili olduklarının kanunla düzenleneceği öngörülmüştür. Bu hüküm, ikinci fıkrada yapılan değişikliğe rağmen, sıkıyönetim halinde, askerî mahkemelerin, sivilleri de yargılamasına imkan verebilmektedir. Yine bu hüküm, birinci fıkrada askerî mahkemelerin görev alanının yeniden belirlenmesine ve daraltılmasına rağmen, sıkıyönetim halinde, kanunla, görev alanının genişletilmesine imkan vermektedir. Bu tür yorumlamaların önlenmesi ve olası tereddütlerin giderilmesi amacıyla, üçüncü fıkrada yapılan değişiklikle, sıkıyönetim dönemlerinde de, kanunla, sivillerin yargılanmasının ya da askerî mahkemelerin görev alanlarının genişletilmesinin mümkün olamayacağı hükme bağlanmaktadır. Bu nitelikteki düzenlemelerin, sadece savaş hali için mümkün olabileceği belirtilmektedir. Mukayeseli hukuka bakıldığında da, sadece savaş ve barış hali olmak üzere ikili bir ayrıma gidildiği ve savaş haline münhasır olmak üzere bazı istisnaî düzenlemelere yer verildiği görülmektedir. Yine değişik sivil toplum kuruluşları tarafından hazırlanan Anayasa taslaklarında da, sıkıyönetim dönemiyle ilgili olarak yargı konusunda özel hükme yer verilmediği görülmektedir. Bu doğrultuda yapılan değişiklikle, sıkıyönetim dönemlerinde de temel hak ve özgürlüklerin korunması ve adil yargılanma hakkının garanti altına alınması amaçlanmaktadır.

Anayasanın mevcut 145 inci maddesinin dördüncü fıkrasında, askerî yargı organlarının kuruluşu, işleyişi, askerî hâkimlerin özlük işleri, askerî savcılık görevlerini yapan askerî hâkimlerin mahkemesinde görevli bulundukları komutanlık ile ilişkilerinin; mahkemelerin bağımsızlığı, hâkimlik teminatı ve askerlik hizmetinin gereklerine göre kanunla düzenleneceği belirtilmektedir. Anayasa Mahkemesinin 07/05/2009 tarihli ve E. 2005/159, K. 2009/62 sayılı kararında, Anayasanın 9, 138 ve 140 ıncı maddelerindeki düzenlemeler gereğince, adlî ve idarî yargı için öngörülen yargı bağımsızlığının, askerî yargı için de geçerli olduğunda kuşku bulunmadığı vurgulanmaktadır. Bu nedenle, söz konusu fıkrada yer alan ve askerî yargının bağımsızlığını zedelediği düşünülen “askerlik hizmetinin gerekleri” ibaresi çıkartılmakta ve fıkranın aynı mahiyetteki son cümlesi yürürlükten kaldırılmaktadır. Bu durumda, askerî mahkemelerin komutanlıkla ilişkilerinin, sadece “mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı” esaslarına göre kanunla düzenlenmesi hükme bağlanmaktadır.”

Boykotçu: Asker sivil ayrımı tümden kalkmalıydı.

Evetçi: Yeterince düzeltmiş bence 12 Eylül Anayasasının sivilleri de askeri yargıda yargılatan hükmünü.

Hayırcı: Bu konuda daha sonra konuşacağım. Şimdi çok önemli maddelere geçeceğiz gibime geliyor, düşüncelerimi oraya odaklamak istiyorum!

Akademia: Pekala gelelim ünlü, Anayasa Mahkemesi’ne ilişkin hükümlere:

16) Anayasa Mahkemesi’ne Üye Seçilmesine İlişkin Kurallar Köklü Değişiklik Görüyor

Akademia: Şimdiki düzene göre ne değişiyor tam olarak Politea? Bir açıklar mısınız?

Politea: Öncelikle Anayasa Mahkemesi’nin üye sayısı arttırılıyor. Mevcut düzenlemede üye sayısı 11 asıl 4 yedek. Değişiklik 17 üye öngörüyor. 1982 Anayasasının mevcut hükmüne göre; Cumhurbaşkanı, Anayasa Mahkemesi üyelerini, çeşitli kurumların gösterecekleri adaylar içinden seçiyor. Bu kurumlar neler? Şunlar: Yargıtay, Danıştay, Askerî Yargıtay, Askerî Yüksek İdare Mahkemesi ve Sayıştay (yani sayılan mahkemelerin genel kurulları) ve ayrıca Yükseköğretim Kurulu. Yeni hüküm ise, çeşitliliği arttırıyor. İki yönde arttırıyor: Birincisi, artık Anayasa Mahkemesi üyelerini sadece Cumhurbaşkanı değil TBMM de seçebiliyor. İkincisi ise, hem Cumhurbaşkanına hem de TBMM’ne aday gösteren kurumlar çeşitlenmiş. Sayıştay, kendi üyeleri arasından 3’er aday; baro başkanları ise avukatlar arasından 3’er aday gösterecek; TBMM de Sayıştay’ın gösterdikleri içinden 2 üye, baro başkanlarının gösterdikleri içinden 1 üye seçecek. Yani TBMM toplam 3 üye seçecek. Gelelim Cumhurbaşkanına: Yargıtay, Danıştay, Askerî Yargıtay ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesi, üyeleri arasından her boş üyelik için 3’er aday gösterecek, Cumhurbaşkanı da 3 üyeyi Yargıtay’ın; 2 üyeyi Danıştay’ın; 1 üyeyi Askeri Yargıtay’ın ve 1 üyeyi Askeri Yüksek İdare Mahkemesi’nin gösterdikleri adaylar arasından seçecek.  Cumhurbaşkanı bu düzlemde 7 üye seçecek. Sonra bir de gene Cumhurbaşkanı, Yükseköğretim  Kurulunun  kendi üyesi olmayan  yükseköğretim  kurumlarının hukuk, iktisat ve siyasal bilimler dallarında görev yapan öğretim üyeleri arasından göstereceği 3’er aday içinden 3 üyeyi seçecek; ayrıca 4 üyeyi de, üst kademe yöneticileri, serbest avukatlar, birinci sınıf hâkim ve savcılar ile en az beş yıl raportörlük yapmış Anayasa Mahkemesi raportörleri arasından seçecek. Cumhurbaşkanı bu düzlemde de 7 üye seçecek. Ayrıca şunu unutmayalım: Yüksek Öğretim Kurulu’nun göstereceği adayların en az 2’si hukukçu olmak zorunda. Yani bir hukukçu, iktisat fakültesinde veya siyasal bilimlerde hoca olsa da aday gösterilecek o en az 2 hukukçu arasına girebilir.

Bu düzenlemede önemli bir değişiklik Cumhurbaşkanının aracısız seçim olanaklarının arttırılmış olması. Cumhurbaşkanı, 4 üyeyi doğrudan seçiyor, yani kimsenin ona aday göstermesine gerek kalmadan. Ayrıca Yükseköğretim Kurulu’nun göstereceği adaylar arasından 3 üye seçecek Cumhurbaşkanı ve Yükseköğretim Kurulu üyelerinin de önemli bir bölümünü (üçte birini) Cumhurbaşkanı ve gene önemli bir başka bölümünü de (üçte birini) Bakanlar Kurulu doğrudan seçtiği için, yürütme erkinin mahkeme üye profili üzerindeki etkisi artmış oluyor. Öte yandan Sayıştay üyelerinin seçilmesi de Sayıştay Kanununa göre TBMM marifetiyle olduğu ve Sayıştay da TBMM’ne Anayasa Mahkemesi üyeliği için aday gösterdiği ve TBMM 2 üyeyi Sayıştay kanalından seçeceği için bu nokta da yasama erkinin etkisi bakımından önemli. Ayrıca Baro başkanları kanalından da 1 üye seçiyor TBMM. Baroların gösterecekleri adaylar, ilgili ilin avukat sayısının seçime yansımasına olanak tanımıyor. Tüm illerin baro başkanları, TBMM’ne aday göstermek için eşit oy hakkına sahip gibi. Özetle 1982 Anayasasından farklı olarak, bu değişiklikler, Cumhurbaşkanının ve TBMM’nin, mahkemenin üye profilini belirlemesinde etkiyi arttırmaya yönelik ve o sonucu doğurmaya elverişli.

Akademia: Tartışmalara geçmeden önce birer çay kahve içelim, ne dersiniz?

Hayırcı: Arayı çok açmayalım, diyeceklerim var ama tek cümle ile: Burada amaç yüksek yargıyı ele geçirmek ve bu değişikliklerin doğuracağı sonuç da ortada yüksek yargı diye bir şeyin kalmaması olacak… İlk derece yargısını ele geçirme işinden sonra sıra yüksek yargıya geldi.

Evetçi: Benim diyeceklerim tek cümle ile şu: Bu değişiklikler, yargı yetkisini millet adına kullanan yüksek yargının da demokratik bir temsil esasına göre ve çeşitlilik içinde oluşturulmasına imkan veriyor.

Boykotçu: Kahve daveti için teşekkürler ama birkaç tümce de ben edeyim giriş babından. Ben, yasama organının bu anayasa değişiklikleri ile kendi temsilinin denetlenmesi üzerinde oynamasını ve kendisinin yaptığı yasaları denetleyecek olan Anayasa Mahkemesi’nin profilini kendisinin değiştirmesini uygun bulmuyorum. Bu tür değişiklikleri yapmaya ehil olanlar halkın kurucu meclisleri olmalıdır. Ayrıca bir kurucu meclis söz konusu olamasa bile başlanacak ilk yer yüksek yargı olmamalıydı. Bir mutabakata dayanmayan, tek parti dayatmacılığı biçiminde ortaya konan ve hak ve özgürlükleri, işte şimdi tartışmaya başladığımız kurumlarla ilgili değişiklikleri gerçekleştirmek amacı ile pazarlık kozu olarak süren bir anlayışı boykot ediyorum. Yüksek seçim barajı ve pek çok başka engel yüzünden, Türkiye halkını ve halklarını tam olarak temsil etmediğine inandığım bu meclisin bu boyutta anayasa yapmasını içime sindiremiyorum.

Evetçi: Sizde bir mantık hatası var dostum Boykotçu. Bu değişiklikler halkoyuna sunulacak ve ayrıca biliyorsunuz anayasayı değiştirmek için gerekli olan çoğunluklarla geçti bu değişiklikler. Ayrıca sanki 1982 Anayasasını halk yapmış da şimdi halk değiştirmiyor gibi konuşuyorsunuz. Tam tersi, 1982 Anayasasını halk yapmamıştı ama şimdi halkın temsilcileri marifeti ile değiştiriliyor. Bunun hiç mi önemi yok?

Boykotçu: Kahve içeyim, zihnim açılsın sonra cevap vereceğim!

Akademia’nın Notu: Değerli Ziyaretçi, diyaloglar şimdilik burada sona eriyor. Güncellemeler aynı sayfada yapılacağı için pek yakında aynı sayfayı yeniden ziyaret ederseniz seviniriz. Aşağıda sadece takip eden maddeler, madde gerekçeleri ve konu ile ilgili Anayasa Mahkemesi kararı bulunuyor. Diyaloglar, kahve arası sona erdiğinde yeniden başlayacak… Ve işte başladı bile!

17) Anayasa Mahkemesi Üyelik Süresi 12 yıl İle Sınırlanıyor;

Evetçi: Açıldı mı zihniniz Sayın Boykotçu ha?! Maşallah sigara sizde, kahve sizde, bu gidişle açacağınız zihin de kalmayacak!

Hayırcı: Sizin probleminiz ne bayım biliyor musunuz?

Evetçi: Neymiş?

Hayırcı: Siz, kendinizden başkası için demokrasi istemiyorsunuz. Size ne milletin içkisinden, sigarasından…

Evetçi: Sigara sağlığa zararlıdır, duymadınız mı?

Hayırcı: Duymadım! Sizden duyacağım varmış Bay Sağlık-Kültü!

Akademia: Lütfen tartışmalara dönelim. Evet Boykotçu, Evetçinin son savı hayli güçlü bir sava benziyor. Demişti ki ”bu anayasayı halk mı yaptı ki doğrudan kurucu meclislerle veyahut seçim barajının kalkmasıyla oluşacak meclislerle halk yapsın. Halkın mevcut temsilcilerinin yapacağı kapsamlı reform, demokratikleşme yolunda iyi bir adımdır” mealinde.

Boykotçu: Haklı olabilir belki kabul etmeliyim ama ben her durumda sınırlı bir çoğunluğun, temsilin denetimi zemini ile yürütmeyi bu denli güçlendirecek ölçüde oynayabilmesi taraftarı değilim.

Akademia: Anayasa Mahkemesi’nde üyelik süresinin 12 yılla sınırlanmasına ne diyorsunuz?

Evetçi: Güzel, böylelikle, sistemin önünü tıkayan yargıçlar hükümetinden kurtulma olanağı doğdu.

Hayırcı: Tanrı aşkına görev süresi 12 yılla sınırlanmış bir yargıç, hele hele yürütmenin güçlü etkisiyle seçilmişse, iş başındaki hükümetin uzun eli olur ancak. Anayasa yargıcı yeterince uzun, hatta ömür boyu görev yapmalı ki kararları bağımsız olsun, aynı yargıç yargıçlığı süresince birkaç iktidar görebilsin. Hepsinin üstüne çıkabilsin. ABD’nde böyledir mesela, orada Yüksek Mahkeme yargıçları ömür boyu görev yapar.

18) Anayasa Mahkemesi’ne Bireysel Başvuru Hakkı Getiriliyor; Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı, Genelkurmay Başkanı, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanları ile Jandarma Genel Komutanı da görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divanda yargılanıyorlar.

Evetçi: Bireysel başvuru hakkı temel hak ve özgürlükleri ihlal edilen herkese tüm kanun yollarını tükettikten sonra şansını bir de Anayasa Mahkemesi’nde deneme hakkı getirecek. Yani bir anlamda Türkiye İnsan Hakları Mahkemesi olarak çalışacak mahkeme aynı zamanda. Anayasa Mahkemesi’nin bu işi yapması, ileri demokratik ülkelerde yaygın bir uygulamadır. Böylelikle siyasal partilerin açtığı iptal davalarının yarattığı siyasallaşma eğilimi, bireysel hakkını takip eden kişinin açtığı insan hakları davasının yaratması gereken adalet anlayışı ile dengelenecek. Anayasa Mahkemesi bir özgürlükler hukuku yaratmayı öğrenecek.

Politea: Katılıyorum. İnsanlar tecrübe ettikleri işleri daha iyi öğrenirler. Mahkemeler de. Bir partinin veya kurumun açtığı dava ile bireyin açtığı dava farklıdır. Türkiye’de anayasa yargısı hep özünde siyasal olan ve partiler arasında meydana gelen ihtilafları çözüme bağlamak yolunda kullanılmış. Bireyin davaları, devletin nitelikleri, hukuk devleti laiklik vs. yüksek ilkenin ötesinde somut ve derinlikli bir insan hakları içtihadı yaratmayı öğretebilir Mahkemeye.

Hayırcı: ‘Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir’ demek ne demek anlamadım. Yani bu anayasada yer alıp da Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında değilse bu haklar, vatandaş dava açamayacak öyle mi?

Akademia: Maddenin lafzı öyle görünüyor.

Hayırcı: Çok saçma! Madem bu anayasa temel hak ve özgürlükler tanımış, bu anayasada tanınanlarla ilgili olarak mahkemeye başvurulabilmeliydi. Bu da bir nevi ‘mahkemeye başvurabilirsiniz ama’cılık olmuş. Şimdi bilgi edinme hakkı AİHM kapsamında değilse Mahkemeye de gidemeyeceğiz öyle mi?

Akademia: Öyle görünüyor. İsterseniz, madde gerekçesini gözden geçirelim:

‘MADDE 19- Maddede, Anayasa Mahkemesinin görev ve yetkilerinin arasına, bireysel başvuruların incelenmesi de dahil edilmektedir.

Bireysel başvuru ya da anayasa şikâyeti, kamu gücü tarafından, temel hak ve özgürlükleri ihlâl edilen bireylerin başvurdukları olağanüstü bir kanun yolu olarak tanımlanmaktadır. Günümüzde, temel hakların korunması amacıyla bireysel başvuru yolu, pek çok uygar ülkede anayasa yargısının ayrılmaz bir parçası kabul edilmektedir. Bireysel başvuru yolu, kapsamı ülkeden ülkeye farklılık göstermekle birlikte, başta Federal Almanya olmak üzere Avusturya, İspanya, İsviçre, Belçika, Macaristan, Polonya, Çek Cumhuriyeti, Slovak Cumhuriyeti, Meksika, Brezilya, Arjantin gibi pek çok ülkede uygulanmaktadır. Doğu Avrupa ülkelerinin çoğunda da bireysel başvuru kurumu kabul edilmiş ve işletilmektedir. Anglo-Amerikan hukukunda teknik anlamda bireysel başvuru kurumu olmasa da, bireysel başvuruyla benzer işlevlere sahip kanun yolları bulunmaktadır.

Türkiye’nin konumuna baktığımızda, bireysel başvuru müessesesinin kabul edilmediği, ancak, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine bireysel başvuru hakkının ve bu Mahkemenin zorunlu yargılama yetkisinin tanındığı görülmektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi yoluyla, iç hukukta halledilemeyen temel hak ihlâllerine ilişkin şikâyetlerin, ulusalüstü düzeyde ele alınması kabul edilmiştir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinde her yıl Türkiye’ye karşı çok sayıda dava açılmakta ve Türkiye pek çok davada tazminata mahkum edilmektedir.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, iç hukuk yollarının tüketilmiş olup olmadığını araştırırken, ilgili ülkede bireysel başvuru kurumunun bulunup bulunmadığını da dikkate almakta ve bunu hak ihlâllerinin ortadan kaldırılmasında etkili bir hukuk yolu saymaktadır. Bu nedenle, bireysel başvuru müessesesinin getirilmesiyle, hak ihlâllerine maruz kaldığını iddia edenlerin önemli bir bölümünün bireysel başvuru aşamasında, başka bir ifadeyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine gitmeden önce, tatmin edilebilmesinin mümkün olabileceği ve böylece Türkiye aleyhine açılacak dava ve verilecek ihlâl kararlarında azalma olacağı değerlendirilmektedir. Bu itibarla, Türkiye’de de iyi işleyen bir bireysel başvuru sisteminin kurulması, haklar ve hukukun üstünlüğü temelindeki standartları yükseltecektir.

Diğer yandan, Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin 2004(6) Sayılı Tavsiye Kararında, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesindeki dava yükünün azaltılabilmesi için bireysel başvuru yönteminin iç hukukta tanınmasının gerekliliğine değinilmiş; aynı şekilde, Venedik Komisyonu da 2004 yılında kamuoyuna duyurulan bireysel başvuruya ilişkin Anayasa değişikliği önerisini olumlu bulduğunu ifade etmiştir.

Türkiye’de bireysel başvuru yolunun kabul edilmesi, bir yandan bireylerin sahip oldukları temel hak ve özgürlüklerin daha iyi korunmasını sağlayacak, öte yandan da kamu organlarını, Anayasaya ve kanunlara daha uygun davranma konusunda zorlayacaktır. Bu amaçlarla yapılan değişiklikle, bireysel hak ve özgürlüklerin korunması ve teminat altına alınması için, vatandaşlara bireysel başvuru hakkı tanınmakta ve Anayasa Mahkemesine de bu başvuruları inceleme ve karara bağlama görevi verilmektedir.

Buna göre herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurma hakkına sahiptir. Bireysel başvuruda bulunabilmek için, olağan kanun yollarının tü¬ketilmiş olması şarttır. Şu kadar ki, bireysel başvuru kurumunun niteliği dikkate alındığında, kanun yolunda gözetilmesi gereken hususların bu kapsamda incelenmeyeceği kuralı benimsenerek, diğer yüksek yargı organları ile Anayasa Mahkemesi arasındaki olası görev uyuşmazlıklarının ortaya çıkmasının önlenmesi amaçlanmaktadır. Bu müessesenin işleyişine ilişkin usul ve esaslar kanunla düzenlenecektir. Yapılan yeni düzenlemeyle, bireysel başvuruları inceleme görevi verilmek suretiyle, Anayasa Mahkemesine, özgürlükleri koruma ve geliştirme misyonu da yüklenmektedir.

Öte yandan, Yüce Divan kararlarının yeniden incelenmesini talep etme imkanı getirilmek suretiyle bu yargılama yönteminde sağlanan güvenceler geliştirilmektedir. Ayrıca, Anayasa Mahkemesinin Yüce Divan sıfatıyla yargılayacağı kişiler arasına Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı, Genelkurmay Başkanı, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanları ile Jandarma Genel Komutanı da eklenmektedir.’

…

Akademia: Anayasa Mahkemesi’nin iki bölüm ve genel kurul halinde çalışması ve siyasal partilerin kapatılması veya devlet yardımından yoksun bırakılması kararlarının enaz oniki üye ile toplanacak Genel Kurula katılan üyelerin üçte iki çoğunluğu ile alınabilmesi önemli değişiklikler olarak göze çarpıyor. Hükmü bir inceleyiniz:

Evetçi: Güzel. Bu yolla siyasal partilerin kapatılması da bir şekilde zorlaştırılıyor.

Boykotçu: Siyasal partilerin kapatılmalarının içeriksel olarak da zorlaştırılması maşallah desteklediğiniz parti sayesinde geçememişti meclisten.

Evetçi: Ne alakası var Allah aşkına! Milletvekillerinin özgür iradesidir. Bu konuda parti karar alamazdı ki. Hem grup karar alamaz diyorsunuz hem de canınızın istediği değişiklik geçmeyince neden milletvekillerinin hepsi birden aynı iradeyi göstermedi diyorsunuz!

Hayırcı: Yüce Divan sıfatıyla görev yapacak mahkemeyi ele geçirme çabanız ileride orada yargılanmaktan kurtulmak amacıyla olabilir mi acaba?

Evetçi: Tövbe tövbeeee! Ben mi yargılanacağım yahu?

Hayırcı: Hayır siz değil tabii desteklediğiniz parti liderleri veya üyeleri mesela.

Evetçi: Bunlar çok saçma iddialar. Kahve arasında Anayasa Mahkemesi’ne üyelik seçimi ile ilgili maddenin gerekçesine baktım. Bence sizlerin çağcıl dünya adını verdiği dünyada da paralel uygulamalar var. Parlamento Mahkemeye üye seçiyor, Başkan veya Cumhurbaşkanı üye seçiyor vs.

Hayırcı: Öyle ama oralarda parlamentoda 2/3 oranında desteği arkasına alan üye seçiliyor. Mutlaka 2/3 oranı korunuyor. Veya başkanın önerdiğini Senato onaylıyor. Yğksek yargıya üye güçlü uzlaşmalarla seçilebiliyor, didik didik ediyorlar adamın ya da kadının geçmişini, kişiliğini, karar ve açıklamalarını. Mükemmeli arıyorlar, uzun eli değil! Sayıştay’la al gülüm ver gülüm oynanmıyor!

Evetçi: Size laf anlatmak deveye hendek atlatmaktan zor…

Hayırcı: Siz develeri ve hendekleri seversiniz tabii… Develerle sıfır sorun esasınız vardır!

Akademia: Rica ederim bu tür iğnelemelerden uzak durunuz. Tartışmaları fikirlerimizle yapalım! Şimdi Askeri Yargıtay’la ilgili değişiklikte sıra:

Evetçi: (çenesini tutarak): Eyvallah!

Hayırcı:(dudak bükerek): Aman, eyvallah!

Boykotçu: (kaşlarını kaldırarak): Eyvallah.

Akademia: Şu halde aynı şekilde aşağıdaki hükme de eyvallah!

Hayırcı: İşte şimdi hiç de eyvallah diyemeyeceğim bir maddeye geldik.

Akademia: Evet, bu çok tartışılan bir madde. Önce maddeyi ve gerekçesini gözden geçirelim:

‘MADDE 22- Maddeyle, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun oluşumu, Kurul üyelerinin nitelikleri ve seçimi, Kurulun çalışma usul ve esasları yeniden düzenlenmektedir.

Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun mevcut yapısı, üye sayısının azlığı, üyelerin sadece yüksek yargıdan gelmesi, ilk derece mahkemelerini yönetmekle görevli olmasına rağmen Kurulda, buralarda görev yapan hâkim ve savcılardan hiçbir temsilcinin yer almaması, Kurul kararlarının tamamen yargı denetimine kapalı olması, Kurul kararlarına karşı etkili iç itiraz sisteminin öngörülmemiş olması, hâkim ve savcıların denetimi, haklarında inceleme ve soruşturma izni verilmesi, adalet müfettişlerinin atanması gibi önemli bazı yetkilerin Adalet Bakanına ait olması, Kurulun kendisine ait sekretaryasının, binasının ve bütçesinin bulunmaması gibi hususlar gerek iç ve gerekse uluslararası kamuoyunda eleştiri konusu yapılmıştır.

Bir yandan bu eleştirilerin karşılanması ve diğer yandan da Yargı Reformu Stratejisinde öngörüldüğü üzere, yargı bağımsızlığının ve hâkimlik teminatının güçlendirilmesi amacıyla, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun yapısında önemli değişiklikler öngörülmektedir. Bu değişiklikler yapılırken, uluslararası belgeler ve diğer kişi, kurum, parti ya da sivil toplum kuruluşları tarafından hazırlanan anayasa taslakları göz önünde bulundurulmuştur. Bunların yanında mukayeseli hukuk uygulamaları da dikkate alınmıştır. Yüksek yargı kurullarıyla ilgili olarak mukayeseli hukuka bakıldığında, bu kurulların Fransa’da 18, İtalya’da 27, İspanya’da 21, Polonya’da 25 ve Portekiz’de 17 üyeden oluştuğu ve bu kurullarda hakim ve savcıların da yer aldığı görülmektedir.

Yapılan değişiklik kapsamında, öncelikle, Kurulun üye sayısı, yedi asıl ve beş yedek üyeden, yirmibir asıl ve on yedek üyeye yükseltilmektedir. Adalet Bakanı, Kurulun Başkanı ve Adalet Bakanlığı Müsteşarı Kurulun tabiî üyesidir.

Kurulun üç daire ve Genel Kurul şeklinde çalışması öngörülmektedir. Kurul üyelerin geldiği kaynaklar çeşitlendirilmektedir. Bu bağlamda, Kurul üyelerinden dördü, yükseköğretim kurumlarının hukuk, iktisat ve siyasal bilimler dallarında görev yapan öğretim üyeleri, üst kademe yöneticileri ve avukatlar arasından Cumhurbaşkanınca doğrudan seçilecektir. Bundan başka Kurulun;

• Üç asıl ve iki yedek üyesi, Yargıtay üyeleri arasından, Yargıtay Genel Kurulu tarafından,
• Bir asıl ve bir yedek üyesi, Danıştay üyeleri arasından, Danıştay Genel Kurulu tarafından,
• Bir asıl ve bir yedek üyesi, Türkiye Adalet Akademisi Genel Kurulu üyeleri arasından, Akademi Genel Kurulu tarafından,
• Yedi asıl ve dört yedek üyesi, birinci sınıf adlî yargı hâkim ve savcıları arasından, tüm adlî yargı hâkim ve savcıları tarafından,
• Üç asıl ve iki yedek üyesi ise, birinci sınıf idarî yargı hâkim ve savcıları arasından, tüm idarî yargı hâkim ve savcıları tarafından,

seçilecektir.

Kurul üyeliklerinin herhangi bir nedenle boşalması halinde, o üyenin geldiği yerden seçilen yedek üye tarafından kalan süre tamamlanacaktır. Sadece Cumhurbaşkanının seçeceği üyelerin yedeği öngörülmemiştir. Cumhurbaşkanı kontenjanından gelen Kurul üyesinin, herhangi bir nedenle üyeliğinin boşalması halinde, Cumhurbaşkanı kısa süre içinde yeniden atama yapabilecektir. Kaldı ki, bu durum, Kurulun yeni oluşumunda, kanunla düzenlenmesi öngörülen toplantı ve karar yeter sayıları karşısında Kurulun çalışmalarını etkilemeyecektir.

Getirilen düzenlemelerden birisi de, Yargıtay, Danıştay ve Türkiye Adalet Akademisi genel kurulları ile ilk derece mahkemelerinde, dört yılda bir yapılacak seçimlerde, her seçmenin ancak bir aday için oy kullanmasına ilişkin hükümdür. Bu düzenlemenin iki amacı bulunmaktadır. Birincisi, seçimlerin tek seferde sonuçlandırılmasıdır. Gerçekten, Yargıtay Genel Kurulunda yapılan ve aday gösterilmek için salt çoğunluğun arandığı bu nitelikteki seçimlerin onlarca, hatta bazen yüzlerce defa tekrarlanması yoluna gidildiği görülmektedir. Benzer şekilde ilk derece mahkemelerinde yapılacak seçimlerde salt çoğunluğun aranması halinde de, aday gösterme seçimlerinin defalarca tekrarlanması söz konusu olabilecektir. Bu durum, yüksek mahkemelerin ve ilk derece mahkemelerinin çalışma performansını düşürecek ve esasen ağır iş yükü altında olan yargının ilave sorunlarla karşı karşıya kalmasına sebep olabilecektir. Getirilen düzenleme öncelikle bu olumsuzluğa meydan vermeme amacını içermektedir. Bu hükmün ikinci amacı ise, seçmen iradesinin sonuçlara en iyi şekilde yansımasıdır. Halen Yargıtay ve Danıştay genel kurullarında yapılan aday gösterme seçimlerinde, her aday adayının salt çoğunluğun oyunu alması aranmaktadır. Örneğin, Yargıtayda 250 üyenin olduğu düşünülürse, 126 oy alan kişi aday gösterilmektedir. Bu işlemler tekrar edilmekte ve aynı 126 oy, her üç aday adayını da belirleyebilmektedir. Buna karşın geriye kalan 124 kişinin iradesi hiçbir şekilde sonuçlara yansımamaktadır. Bu durum ise Anayasada öngörülen “temsilde adalet” ilkesi ile bağdaşmamaktadır. Bu amaçlarla, aday belirleme seçimlerine ilişkin söz konusu hüküm getirilmiştir. Getirilen bu hükümle, yapılacak seçimlerde “çoğunlukçu” değil, “çoğulcu” bir anlayışın benimsenmesi öngörülmüştür. * Akademia’nın Notu: :Anayasa Mahkemesi ilgili hükmü iptal ettiği için bu gerekçenin bir anlamı kalmamıştır.

Getirilen bir diğer hükme göre, Kurulun Başkanı olan Adalet Bakanı ile Kurulun doğal üyesi olan Adalet Bakanlığı Müsteşarı dışındaki diğer Kurul üyeleri, kanunda belirlenenler dışında, başka bir görev alamayacak; Kurul tarafından başka bir göreve atanamayacak ve seçilemeyecektir. Bu nitelikteki Kurul üyelerinin hangi görevleri alabilecekleri ilgili kanunda gösterilecektir.

Mevcut düzenlemede olduğu gibi, Kurulun yönetim ve temsili Kurul başkanına, yani Adalet Bakanına ait olacaktır. Ancak, getirilen bir yenilik olarak, Adalet Bakanı, dairelerin toplantılarına katılamayacak ve oy kullanamayacaktır. Kurul üyeleri kendi arasından üç daire başkanı ve daire başkanlarından birini de Başkanvekili olarak seçecektir. Kurul Başkanı yetkilerinin bir kısmını, başkanvekiline devredebilecektir.

Kurulun görevleriyle ilgili mevcut düzenlemede yer alan hükümler esas itibariyle aynen korunmaktadır. Mevcut metinde “kadro dağıtma” işlemi de Kurulun görevleri arasında sayılmakla birlikte bu hüküm, daha önceden yapılan değişikliklerle anlamsız ve hükümsüz hale geldiğinden madde metninden çıkartılmıştır.

Kurulun görevlerine ilave olarak getirilen en önemli yenilik ise, halen Adalet Bakanlığına ait olan hâkim ve savcıların denetlenmesi yetkisinin tamamen Kurula devredilmesidir. Yine hâkim ve savcılar hakkında inceleme ve soruşturma izni, Kurulun ilgili dairesinin teklifi üzerine, Kurul Başkanının oluruyla verilecektir. Denetim ile inceleme ve soruşturma işlemleri, Kurul müfettişleri tarafından yapılacaktır. Kurul müfettişleri, muvafakatleri alınmak suretiyle Kurul tarafından atanacaktır. Buna karşın yargısal faaliyetler dışında kalan, icra, noter, cezaevi gibi mercilerin denetlenmesi ile savcıların tamamen idarî nitelikteki iş ve işlemlerinin denetimi Adalet Bakanlığına bağlı olarak görev yapan adalet müfettişleri ile hâkim ve savcı mesleğinden olan iç denetçiler eliyle yapılacaktır. Şu halde Kurula bağlı olan Kurul müfettişleri ile Adalet Bakanlığına bağlı olan adalet müfettişleri ayrı alanlarda görev yapacaktır.

Yürürlükteki düzenlemede, Kurul kararları tamamen yargı denetimine kapalı iken, yapılan değişiklikle meslekten çıkarma cezalarına ilişkin kararlar yargı denetimine açılmaktadır. Kurulun diğer kararları için ise etkili iç itiraz sistemi öngörülmektedir.

Mevcut düzenlemede, Kurulun kendi sekreteryasının olmaması, bu işlemlerin Adalet Bakanlığı tarafından yapılması, yine bina ve bağımsız bütçesinin bulunmaması eleştiri konusu yapılmaktaydı. Getirilen düzenlemeyle Kurula bağlı bir Genel Sekreterlik kurulmaktadır. Genel Sekreterlik, Kurulun tüm sekreterya işlemlerini yürütecektir. Yine Anayasa hükmü olarak yazılmamışsa da ilgili kanunlarda yapılması düşünülen değişikliklerle, Kurulun binasının ve bütçesinin olmasının sağlanması öngörülmektedir. Kurul Genel Sekreterinin birinci sınıf hâkim ve savcılar arasından, Kurulun teklif ettiği üç aday arasından Kurul Başkanı tarafından atanması hükme bağlanmaktadır. Yukarıda da değinildiği gibi Kurul müfettişleri ile Kurulda çalışacak hâkim ve savcıların atanması, muvafakatleri alınmak koşuluyla, Kurul tarafından yapılacaktır.

Adalet Bakanlığı merkez, ilgili ve ilişkili kuruluşlarında geçici veya sürekli olarak çalıştırılacak hâkim ve savcıları atama yetkisi ise Adalet Bakanına ait olacaktır.

Son olarak maddede, kanunla düzenlenmesi gereken hususlara yer verilmiştir.’’

Hayırcı: Hale bakar mısınız? Hakim ve savcı teminatının ve bağımsızlığının güvencesi olması gereken yerdeki yürütme etkisini: Kurul üyelerinden dördü, yükseköğretim kurumlarının hukuk, iktisat ve siyasal bilimler dallarında görev yapan öğretim üyeleri, üst kademe yöneticileri ve avukatlar arasından Cumhurbaşkanınca doğrudan seçilecektir. Gerçi iktisat ve siyasal bilimler dalları kısmını iptal etti Anayasa Mahkemesi… Ayrıca,

• Yedi asıl ve dört yedek üyesi, birinci sınıf adlî yargı hâkim ve savcıları arasından, tüm adlî yargı hâkim ve savcıları tarafından,
• Üç asıl ve iki yedek üyesi ise, birinci sınıf idarî yargı hâkim ve savcıları arasından, tüm idarî yargı hâkim ve savcıları tarafından

seçilecek. Seçilecek üyelerden bu bahsettiğim kısmı tamamen yürütme kontrolündeki üyelerden oluşacak. Bu çok büyük bir rakam. Ayrıca daha önce de dedim. Mesleğinin az çok orta kademesinde bulunan ve üyelik süresi bittikten sonra iktidardan beklentileri olabilecek birinci sınıf adli/idari yargı hakim ve savcılarının kurula üye seçilmesi kuşkuyla karşılanmalı. Bakınız ben gençlik düşmanı değilim ama bu tür yüksek kurullar, mesleğinin doruğunda ve kimseden beklentisi olmayanlarca doldurulmalı!

Evetçi: Dinazorlarca yani ha?! Çağdaş çağdaş diye avaz avaz bağırıyorsunuz ama çağın gerisinde kalan sizmişsiniz asıl azizim! Demokrasi; görevleri gözetildiğinde her yargıç ve savcının mesleki kariyerinde ve denetlenmesinde son derece etkili olacak böyle bir kurulda, daha alt seviyedeki yargıç ve savcıların da temsil edilmesini gerektirir.

Hayırcı: Yahu bunlar ‘demokrasi’ kurumları filan değil ki. Bunlar hukuk devleti kurumları. Ve hukuk devleti, hukukun üstünlüğü, demokrasiyi denetlemek üzere vardır!

Evetçi: Demokrasi, hukukun üstünlüğünün de güvencesidir. Demokratik seçim prensibinin geçerli olmadığı bir kurumda, yaşlı ve başlı seçkinler idaresinden türese türese belirli bir oligarşi türer.

Hayırcı: Birinci sınıf hakim ve savcıları nasılsa kadrolaşma yoluyla biçimlendirebiliyorsunuz değil mi? Fethedilmedik birkaç kale kaldı , onlara geldi sıra.

Evetçi: Bakınız burada medeni dünyada da yaygın olarak uygulanan bir esası getirilmiş. Anlamıyorum sizi! Kurul kararlarına karşı etkili iç itiraz sisteminin öngörülmemiş olması, hâkim ve savcıların denetimi, haklarında inceleme ve soruşturma izni verilmesi, adalet müfettişlerinin atanması gibi önemli bazı yetkilerin Adalet Bakanına ait olması, Kurulun kendisine ait sekretaryasının, binasının ve bütçesinin bulunmaması gibi hususlar gerek iç ve gerekse uluslararası kamuoyunda eleştiri konusu yapılmış, öğreniyoruz. Sekretaryalı bir kurul fena mı? Daha önce toptan Adalet Bakanlığı’na bağlıymış ya şimdi daha bağımsız olur işte fena mı?!

Hayırcı: Hala Adalet Bakanı ile müsteşarını, kurulda bulunduruyorsunuz ya şaşıyorum size.

Evetçi: Şaşmayın. Adalet Bakanı, dairelerin toplantılarına katılamayacak ve oy kullanamayacaktır. Okumanız yazmanız yok mu?

Akademia: Bu noktada Anayasa Mahkemesi’nin ancak bir aday için oy kullanma kuralını iptal etmesine ne diyorsunuz Politea?

Politea: Bu biraz tuhaf olmuş doğrusu. Seçim kaynaklarına göre ayırarak incelemek gerek. Bakalım:

• Üç asıl ve iki yedek üyesi, Yargıtay üyeleri arasından, Yargıtay Genel Kurulu tarafından —–Her üye ancak bir adaya oy vermeyecekse, bu durumda üç asıl ve iki yedek üyeyi belirli bir çoğunluk gönderecek, nisbi temsil esası olmayacak, oysa olsa iyi olurdu çünkü Yargıtay üç üye seçiyor, biri azınlık tarafından gönderilebilmeliydi.
• Bir asıl ve bir yedek üyesi, Danıştay üyeleri arasından, Danıştay Genel Kurulu tarafından —-Burada değişen bir durum olmaz çünkü zaten bir asıl ve bir yedek üyeyi çoğunluk göndermeli.
• Bir asıl ve bir yedek üyesi, Türkiye Adalet Akademisi Genel Kurulu üyeleri arasından, Akademi Genel Kurulu tarafından—– Burada da değişen bir durum olmaz çünkü zaten bir asıl ve bir yedek üyeyi çoğunluk göndermeli.
• Yedi asıl ve dört yedek üyesi, birinci sınıf adlî yargı hâkim ve savcıları arasından, tüm adlî yargı hâkim ve savcıları tarafından —– Her üye ancak bir adaya oy vermeyecekse, bu durumda yedi asıl ve dört yedek üyeyi belirli bir çoğunluk gönderecek, nisbi temsil esası olmayacak, oysa olsa iyi olurdu çünkü birinci sınıf adli yargıç ve savcılar yedi üye seçiyor, burada nisbi temsil mümkün kılınmalıydı. Muhtemelen bu kuralın yaratacağı sonuç, çeşitli listelerin yarışması olacak. Yalnız bu seçimlerde işler biraz karışabilir. Her seçmen savcı veya yargıç yedi ayrı isme, ayrı ayrı oy verebilecekse seçim öncesinde öngörülmesi zor tablolar oluşur tabii.
• Üç asıl ve iki yedek üyesi ise, birinci sınıf idarî yargı hâkim ve savcıları arasından, tüm idarî yargı hâkim ve savcıları tarafından, —– Her üye ancak bir adaya oy vermeyecekse, bu durumda yedi asıl ve dört yedek üyeyi belirli bir çoğunluk gönderecek, nisbi temsil esası olmayacak, oysa olsa iyi olurdu çünkü birinci sınıf adli yargıç ve savcılar yedi üye seçiyor, burada nisbi temsil mümkün kılınmalıydı. Muhtemelen bu kuralın yaratacağı sonuç, çeşitli listelerin yarışması olacak. Ama üç kişi sınırı, durumu bir önceki örneğe göre daha öngörülebilir kılıyor.

Akademia: Neden idari yargıdan az üye gidiyor?

Politea: Sanırım idari yargı hakim ve savcı sayısı az olduğu için olsa gerek.

Akademia: Ama idari yargının iş yükü de oldukça yoğundur değil mi?

Politea: Öyle sanıyorum. Hükümetler idari yargıdan pek haz etmez.

Akademia: Duruma göre, bazen haz eder, bazen etmez diyelim.

Politea: Hıhım, ülkenizde öyle olsa gerek…Dinlenelim mi biraz.

Evetçi, Hayırcı, Boykotçu: EVET!

Akademia: Sonunda herkesin evet dediği bir soru buldum. Kahve molasından sonra devam edeceğiz! …

Ve devam ediyoruz:

Akademia: Yeni hükümle bir Ekonomik ve Sosyal Konsey kuruluyor. Buna itirazı olan var mı?

Evetçi: Yok. Bu tür somut kurumsal olanaklarla devletin ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınma hedeflerini gerçekleştirme bakımından somut olarak denetlenmesi daha uygun olur.

Hayırcı: Yok benim bir itirazım buna.

Boykotçu: Benim de yok da madde gerekçesine bir bakalım isterim.

Akademia: Pekala. Madde gerekçesi şöyle diyor:

MADDE 23- Maddeyle, Ekonomik ve Sosyal Konsey uygulaması anayasal dayanağa kavuşturulmaktadır. Demokratik sistem içinde ve uluslararası uygulamalarda; ekonomik ve sosyal politikaların oluşturulmasında, sivil toplum kuruluşlarının daha fazla görüş ve katkılarının alınması önem taşımaktadır.

Yapılan yeni düzenlemeyle; Ekonomik ve Sosyal Konseye, geniş bir yelpazede, toplumun çeşitli kesimlerinin temsilcilerinin katılımıyla, ekonomik ve sosyal sorunlar ile bunlara ilişkin çözüm yolları hakkında görüş üreten fonksiyonel bir kurumsal yapı kazandırılması hedeflenmektedir.

Avrupa Komisyonu ilerleme raporlarında, Türkiye’nin, ekonomik ve sosyal politikaların belirlenmesinde, iyi işleyen ve fonksiyonel bir yapıya kavuşturulmamış olması eleştiri konusu yapılmaktadır. Söz konusu eleştiriler de dikkate alınmak suretiyle anayasal dayanağı oluşturulan yeni Konsey yapılanması içinde; sivil toplum kuruluşları, meslek odaları ve hükümet temsilcileri bir araya gelerek, istişari nitelikte görüş bildirme fonksiyonu ifa edecektir.

Ekonomik ve Sosyal Konseyin kuruluş ve işleyişi kanunla düzenlenecektir.

Akademia: Peki gelelim bir başka tartışmalı hükme. 12 Eylül tasarrufları ve bunlardan sorumluluğu olanların yargılanması meselesi:

Akademia: Bunun gerekçesi önemlidir kanısındayım. Okuyalım mı?

Evetçi: Okuyalım, okuyalım.

Hayırcı: Evet.

Boykotçu: Evet.

Akademia: İşte gerekçe:

MADDE 24- Maddeyle, demokrasi ve hukuk devleti ilkeleriyle bağdaşmayan, Anayasanın geçici 15 inci maddesi yürürlükten kaldırılmaktadır.

Boykotçu: Bu ne hal yahu! Bu gerekçede 12 Eylülcüleri yargılama kararlılığı filan okunmuyor. Geçiştirmişler resmen olayı!

Hayırcı: Dedim size. Ortada yargılanacak bir hal kaldı mı? 12 Eylül ruhunu tümüyle benimsemiş, 12 Eylülden türeyen kadrolarla çalışan bir idare tutacak 12 Eylül’le hesaplaşacak. Külahıma anlatın siz onu.

Evetçi: Bakınız. Bu hükmün bu abuk haliyle anayasada kalması mı ilerleme, sökülüp atılması mı? Tabii ikincisi. İster imkan dahilinde olsun isterse olmasın bu konuda bir tartışma açılması fena mı? Ayrıca hesaplaşma bir tek yargısal yolla olmaz ki! Başka yollarla da olur.  Mesela barış, uzlaşma, yeniden değerlendirme vb. komisyonlarla olur; siyasal, kültürel olarak da hesaplaşabilirsiniz geçmişinizle. Ayrıca hukuksal olarak da zaman aşımı filan deniyor. Bakın Federal Almanya’da birleşmeden sonra, Doğu Alman askerlerin batıya iltica edenleri sınırda öldürmeleri olayları dava edilebildi. Kanunlar geriye yürümez filan denilmedi. Özellikle emir verenler yargılanabildi. Ayrıca işkence bir insanlık suçu. Bu konuda kanunların geriye yürümemesi olmaz, zamanaşımı filan da olmaz.

Hayırcı: Olmaz olur mu canım. Açın bakın dönemin  765 sayılı ceza kanununa. Orada adam öldürme için bile zamanaşımı öngörülmüş.  Yirmi sene diyor.

Evetçi: İyi de bir de mülga ceza kanununun 103. maddesi var. O da şöyle diyor:

”Madde 103 – Müruru zamanın başlangıcı tamamiyle icra olunmuş cürüm ve kabahatler hakkında fiilin vukuu gününden ve teşebbüs olunan veya icra ve ikmal olunamayan cürümler hakkında son fiilin işlendiği tarihten ve mutemadi ve müteselsil cürümler hakkında dahi temadi ve teselsülün bittiği günden itibar olunur.”

Yani son fiilin işlendiği tarihe de bakabilir ve diyebilirsiniz ki o son fiilin işlendiği tarihten yani bu konuyla alakalı son cinayetin, son işkencenin yapıldığı tarihten başlatırız diyebilirsiniz. Ayrıca uzun süredir mağdurlar 12 Eylül tasarruflarına karşı çeşitli şikayetlerde bulunuyorlar. Bu hususlarda yapılmış savcılık işlemleri varsa onlar da zamanaşımını keser. Mesela mülga kanun bir de şöyle demiş:

‘Madde 104 – (Değişik madde: 11/06/1936 – 3038/1 md.)

Hukuku amme davasının müruru zamanı, mahkumiyet hükmü yakalama, tevkif, celb veya ihzar müzekkereleri, adli makamlar huzurunda maznunun sorguya çekilmesi, maznun hakkında son tahkikatın açılmasına dair olan karar veya C. müddeiumumisi tarafından mahkemeye yazılan iddianame ile kesilir.

Bu halde müruru zaman, kesilme gününden itibaren yeniden işlemeğe başlar.

Eğer müruru zamanı kesen muameleler müteaddid ise müruru zaman bunların en sonuncusundan itibaren tekrar işlemeğe başlar. Ancak bu sebepler müruru zaman müdetini 102 nci maddede ayrı ayrı muayyen olan müddetlerin yarısının ilavesile baliğ olacağı müddetten fazla uzatamaz.

Şu altını  işaretlediğim hükme göre en fazla otuz yıl oluyor mesela adam öldürme suçundan zamanaşımı konusunda 20 yıl artı (20/2)=30 yıl. Bu durumda 1983 artı 30 yıl=2013 denebilir mi denemez mi, tartışılabilir mesela.

Boykotçu: İyi de neden eski ceza kanununa bakıyoruz?

Akademia: 12 Eylül tasarruflarının gerçekleştirildikleri  zaman yürürlükte bulunan  ceza kanunu o da ondan.  Eğer bu eski kanun,  failler lehine ise suç ve cezaların kanuniliği ve geriye yürümezlik kuralı nedeniyle -ki o kural da anayasal bir kuraldır- o kanun uygulanacak da ondan.

Politea: Fakat Akademia cezacı değilim bağışlayın ama zamanaşımı konusu usuli bir kural ise yürürlükteki kanun da uygulanamaz mı?Yani bildiğim kadarıyla usuli kurallar söz konusu ise lehe kanun değil yürürlükteki kanun uygulanır.

Akademia: Tartışılır tabii ama zamanaşımı konusunda da failin lehine kuralların uygulanması taraftarıyım.

Politea: Potansiyel sanıkların lehine mi peki mülga 765 sayılı kanundaki kurallar.

Akademia: Bir bakalım isterseniz hakikaten. Bence eski kanun daha lehe. Çünkü daha kısa zamanaşımı süreleri öngörmüş. Ayrıca bazı suçlar bakımından zamanaşımı olmaz vs. dememiş.  Önce bakalım işte yeni ceza kanununa, yani yürürlükteki ceza kanununa  göre tüm kurallar:

Dava zamanaşımı

MADDE 66. - (1) Kanunda başka türlü yazılmış olan hâller dışında kamu davası;

a) Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda otuz yıl,

b) Müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmibeş yıl,

c) Yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi yıl,

d) Beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda onbeş yıl,

e) Beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adlî para cezasını gerektiren suçlarda sekiz yıl,

Geçmesiyle düşer.

(2) Fiili işlediği sırada oniki yaşını doldurmuş olup da onbeş yaşını doldurmamış olanlar hakkında, bu sürelerin yarısının; onbeş yaşını doldurmuş olup da onsekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında ise, üçte ikisinin geçmesiyle kamu davası düşer.

(3) Dava zamanaşımı süresinin belirlenmesinde dosyadaki mevcut deliller itibarıyla suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hâlleri de göz önünde bulundurulur.

(4) Yukarıdaki fıkralarda yer alan sürelerin belirlenmesinde suçun kanunda yer alan cezasının yukarı sınırı göz önünde bulundurulur; seçimlik cezaları gerektiren suçlarda zamanaşımı bakımından hapis cezası esas alınır.

(5) Aynı fiilden dolayı her ne suretle olursa olsun tekrar yargılanması gereken hükümlünün, sonradan yargılanan suça ait üçüncü fıkrada yazılı esasa göre belirlenecek zamanaşımı göz önünde bulundurulur.

(6) Zamanaşımı, tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği günden, teşebbüs hâlinde kalan suçlarda son hareketin yapıldığı günden, kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği ve zincirleme suçlarda son suçun işlendiği günden, çocuklara karşı üstsoy veya bunlar üzerinde hüküm ve nüfuzu olan kimseler tarafından işlenen suçlarda çocuğun onsekiz yaşını bitirdiği günden itibaren işlemeye başlar.

(7) Bu Kanunun İkinci Kitabının Dördüncü Kısmında yazılı ağırlaştırılmış müebbet veya müebbet veya on yıldan fazla hapis cezalarını gerektiren suçların yurt dışında işlenmesi hâlinde dava zamanaşımı uygulanmaz.

Dava zamanaşımı süresinin durması veya kesilmesi

MADDE 67. - (1) Soruşturma ve kovuşturma yapılmasının, izin veya karar alınması veya diğer bir mercide çözülmesi gereken bir meselenin sonucuna bağlı bulunduğu hâllerde; izin veya kararın alınmasına veya meselenin çözümüne veya kanun gereğince hakkında kaçak olduğu hususunda karar verilmiş olan suç faili hakkında bu karar kaldırılıncaya kadar dava zamanaşımı durur.

(2) Bir suçla ilgili olarak;

a) Şüpheli veya sanıklardan birinin savcı huzurunda ifadesinin alınması veya sorguya çekilmesi,

b) Şüpheli veya sanıklardan biri hakkında tutuklama kararının verilmesi,

c) Suçla ilgili olarak iddianame düzenlenmesi,

d) Sanıklardan bir kısmı hakkında da olsa, mahkûmiyet kararı verilmesi,

Halinde, dava zamanaşımı kesilir.

(3) Dava zamanaşımı kesildiğinde, zamanaşımı süresi yeniden işlemeye başlar. Dava zamanaşımını kesen birden fazla nedenin bulunması halinde, zamanaşımı süresi son kesme nedeninin gerçekleştiği tarihten itibaren yeniden işlemeye başlar.

(4) Kesilme halinde, zamanaşımı süresi ilgili suça ilişkin olarak Kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzar.

Ceza zamanaşımı

MADDE 68. - (1) Bu maddede yazılı cezalar aşağıdaki sürelerin geçmesiyle infaz edilmez:

a) Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarında kırk yıl.

b) Müebbet hapis cezalarında otuz yıl.

c) Yirmi yıl ve daha fazla süreli hapis cezalarında yirmidört yıl.

d) Beş yıldan fazla hapis cezalarında yirmi yıl.

e) Beş yıla kadar hapis ve adlî para cezalarında on yıl.

(2) Fiili işlediği sırada oniki yaşını doldurmuş olup da onbeş yaşını doldurmamış olanlar hakkında, bu sürelerin yarısının; onbeş yaşını doldurmuş olup da onsekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında ise, üçte ikisinin geçmesiyle ceza infaz edilmez.

(3) Bu Kanunun İkinci Kitabının Dördüncü Kısmında yazılı yurt dışında işlenmiş suçlar dolayısıyla verilmiş ağırlaştırılmış müebbet hapis veya müebbet hapis veya on yıldan fazla hapis cezalarında zamanaşımı uygulanmaz.

(4) Türleri başka başka cezaları içeren hükümler, en ağır ceza için konulan sürenin geçmesiyle infaz edilmez.

(5) Ceza zamanaşımı, hükmün kesinleştiği veya infazın herhangi bir suretle kesintiye uğradığı günden itibaren işlemeye başlar ve kalan ceza miktarı esas alınarak süre hesaplanır.

Ceza zamanaşımı ve hak yoksunlukları

MADDE 69. - (1) Cezaya bağlı olan veya hükümde belirtilen hak yoksunluklarının süresi ceza zamanaşımı doluncaya kadar devam eder.

Müsaderede zamanaşımı

MADDE 70. - (1) Müsadereye ilişkin hüküm, kesinleşmeden itibaren yirmi yıl geçtikten sonra infaz edilmez.

Ceza zamanaşımının kesilmesi

MADDE 71. - (1) Mahkûmiyet hükmünün infazı için yetkili merci tarafından hükümlüye kanuna göre yapılan tebligat veya bu maksatla hükümlünün yakalanması ceza zamanaşımını keser.

(2) Bir suçtan dolayı mahkûm olan kimse üst sınırı iki yıldan fazla hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç işlediği takdirde, ceza zamanaşımı kesilir.

Zamanaşımının hesabı ve uygulanması

MADDE 72. - (1) Dava ve ceza zamanaşımı süreleri gün, ay ve yıl hesabıyla belirlenir. Bir gün, yirmidört saat; bir ay, otuz gündür. Yıl, resmî takvime göre hesap edilir.

(2) Dava ve ceza zamanaşımı re’sen uygulanır ve bundan şüpheli, sanık ve hükümlü vazgeçemezler.

Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlar, uzlaşma

MADDE 73. - (1) Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı olan suç hakkında yetkili kimse altı ay içinde şikâyette bulunmadığı takdirde soruşturma ve kovuşturma yapılamaz.

(2) Zamanaşımı süresini geçmemek koşuluyla bu süre, şikâyet hakkı olan kişinin fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği günden başlar.

(3) Şikâyet hakkı olan birkaç kişiden birisi altı aylık süreyi geçirirse bundan dolayı diğerlerinin hakları düşmez.

(4) Kovuşturma yapılabilmesi şikâyete bağlı suçlarda kanunda aksi yazılı olmadıkça suçtan zarar gören kişinin vazgeçmesi davayı düşürür ve hükmün kesinleşmesinden sonraki vazgeçme cezanın infazına engel olmaz.

(5) İştirak hâlinde suç işlemiş sanıklardan biri hakkındaki şikâyetten vazgeçme, diğerlerini de kapsar.

(6) Kanunda aksi yazılı olmadıkça, vazgeçme onu kabul etmeyen sanığı etkilemez.

(7) Kamu davasının düşmesi, suçtan zarar gören kişinin şikâyetten vazgeçmiş olmasından ileri gelmiş ve vazgeçtiği sırada şahsî haklarından da vazgeçtiğini ayrıca açıklamış ise artık hukuk mahkemesinde de dava açamaz.

(8) Suçtan zarar göreni gerçek kişi veya özel hukuk tüzel kişisi olup, soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı bulunan suçlarda, failin suçu kabullenmesi ve doğmuş olan zararın tümünü veya büyük bir kısmını ödemesi veya gidermesi koşuluyla mağdur ile fail özgür iradeleri ile uzlaştıklarında ve bu husus Cumhuriyet savcısı veya hâkim tarafından saptandığında kamu davası açılmaz veya davanın düşürülmesine karar verilir.

Dava veya cezanın düşmesinin etkisi

MADDE 74. - (1) Genel af, özel af ve şikâyetten vazgeçme, müsadere olunan şeylerin veya ödenen adlî para cezasının geri alınmasını gerektirmez.

(2) Kamu davasının düşmesi, malların geri alınması ve uğranılan zararın tazmini için açılan şahsî hak davasını etkilemez.

(3) Cezanın düşmesi şahsî haklar, tazminat ve yargılama giderlerine ilişkin hükümleri etkilemez. Ancak, genel af hâlinde yargılama giderleri de istenemez.

Boykotçu: Birisinin çıkıp bu işi ayrıntısıyla ve hukuksal olarak tahlil etmesi lazım. Bu tasarruflara karşı sadece cezai değil mali ve hukuki yani tazminat hukuku anlamında da yapılacak şeyler olabilir. Pek çok girişim hala mümkün olabilir.

Hayırcı: Olabilir ama bu değişiklik kalktı diye bir arpa boyu gidildi demek değil bu.

Politea: Bir de eski ceza kanununun zamanaşımına ilişkin kurallarına bakalım bence.

Akademia: Bakalım:

Madde 102 – (Değişik madde: 29/06/1938 – 3531/1 md.)

Kanunda başka türlü yazılmış olan ahvalin maadasında hukuku amme davası:

1 – Ağırlaştırılmış müebbet ağır hapis ve müebbed ağır hapis cezalarını müstelzim cürümlerde yirmi sene, *1*

2 – Yirmi seneden aşağı olmamak üzere muvakkat ağır hapis cezasını müstelzim cürümlerde on beş sene,

3 – Beş seneden ziyade ve yirmi seneden az ağır hapis veya beş seneden ziyade hapis yahud hidematı ammeden müebbeden mahrumiyet cezalarından birini müstelzim cürümlerde on sene,

4 – Beş seneden ziyade olmamak üzere ağır hapis veya hapis yahud sürgün veya hidematı ammeden muvakkaten mahrumiyet cezalarını ve ağır para cezasını müstelzim cürümlerde beş sene,

5 – Bir aydan ziyade hafif hapis veya otuz liradan ziyade hafif para cezasını müstelzim fiillerde iki sene,

6 – Bundan evvelki bendlerde beyan olunan mikdardan aşağı cezaları müstelzim kabahatlerde altı ay geçmesile ortadan kalkar.

Bu kanunun ikinci kitabının birinci babında yazılı ağırlaştırılmış müebbet ağır hapis veya müebbed yahud muvakkat ağır hapis cezalarını müstelzim cürümlerin yurd dışında işlenmesi halinde dava müruru zamanı yoktur. *1*

Madde 103 – Müruru zamanın başlangıcı tamamiyle icra olunmuş cürüm ve kabahatler hakkında fiilin vukuu gününden ve teşebbüs olunan veya icra ve ikmal olunamayan cürümler hakkında son fiilin işlendiği tarihten ve mutemadi ve müteselsil cürümler hakkında dahi temadi ve teselsülün bittiği günden itibar olunur.

Madde 104 – (Değişik madde: 11/06/1936 – 3038/1 md.)

Hukuku amme davasının müruru zamanı, mahkumiyet hükmü yakalama, tevkif, celb veya ihzar müzekkereleri, adli makamlar huzurunda maznunun sorguya çekilmesi, maznun hakkında son tahkikatın açılmasına dair olan karar veya C. müddeiumumisi tarafından mahkemeye yazılan iddianame ile kesilir.

Bu halde müruru zaman, kesilme gününden itibaren yeniden işlemeğe başlar.

Eğer müruru zamanı kesen muameleler müteaddid ise müruru zaman bunların en sonuncusundan itibaren tekrar işlemeğe başlar. Ancak bu sebepler müruru zaman müdetini 102 nci maddede ayrı ayrı muayyen olan müddetlerin yarısının ilavesile baliğ olacağı müddetten fazla uzatamaz.

Madde 105 – (Değişik madde: 29/06/1938 – 3531/1 md.)

Kanunun bir seneden aşağı müruru zaman tayin ettiği hallerde her türlü usuli muamele müruru zamanı keser.

Ancak 103 üncü maddeye göre müruru zaman işlemeğe başladığı günden itibaren bir seneden aşağı müruru zamana tabi kabahat nevinden suçlarda bir sene içinde mahkumiyet kararı verilmemiş olursa hukuku amme davası müruru zamana uğrar.

Madde 106 – (Değişik madde: 11/06/1936 – 3038/1 md.)

Bir suçtan dolayı yapılan ve müruru zamanı kesen muameleler o suçlarda her ne suretle olursa olsun iştiraki olup da aleyhlerinde takibat veya tahkikat yapılmamış olan kimseler hakkında dahi müruru zamanı keser.

Madde 107 – Hukuku amme davasının ikamesi mezuniyet veya karar alınmasına yahut diğer bir mercide halli lazım gelen bir meselenin neticesine bağlı bulunduğu takdirde mezuniyet ve kararın alınmasına yahut meselenin halline kadar müruru zaman durur.

Madde 108 – Takibi ancak şahsi dava ikamesine bağlı olan fiil hakkında salahiyettar kimse altı ay zarfında dava etmediği takdirde takibat yapılamaz.

Müruru zaman haddini geçmemek şartiyle bu müdet davaya hakkı olan kimsenin fiilden ve failin kim olduğundan haberdar bulunduğu günden başlar.

Davaya hakkı olan bir kaç kimseden birisi altı aylık müddeti geçirirse bundan dolayı diğerlerinin hukuku sakıt olmaz.

Madde 109 – Aynı fiilden dolayı her ne suretle olursa olsun tekrar muhakemesi görülmek lazımgelen mahkumünaleyhin ahiren vaki olan mahkumiyeti evvelki mahkumiyetinden daha hafif bir cezayı mutazammın ise müruru zaman müddeti sonraki hüküm ile tertip olunacak cezaya göre hesap olunur.

Madde 110 – Hukuku amme davasının düşmesi emval istirdadı ve uğranılan zararın tazmini için ikame olunan hakkı şahsi davasına halel vermez.

Madde 111 – Hukuku amme davasının düşmesi cürümden zarar gören şahsın davadan vazgeçmiş olmasından ileri gelmiş ve vazgeçtiği sırada davacı hukuku şahsiyesini ayrıca muhafaza eylememiş ise artık hukuk mahkemesinde dahi dava edemez.

Madde 112 – Bu maddede yazılı cezalar aşağıdaki müddetlerin müruriyle ortadan kalkar:

1 – Ağırlaştırılmış müebbet ağır hapis ve müebbet ağır hapis cezaları otuz sene, *1*

2 – Yirmi sene ve daha fazla müddetle ağır hapis cezası yirmi dört sene,

3 – Beş seneden ziyade ağır hapis veyahut hapis veya müebbet sürgün cezası yirmi sene,

4 – Beş seneye kadar ağır hapis veyahut hapis veya muvakkat sürgün veya muvakkaten hidematı ammeden memnuiyet cezalariyle ağır cezayı nakdi hükümleri on sene,

5 – Bir aydan ziyade hafif hapis veyahut bir meslek ve sanatın tatili icrası yahut otuz liradan ziyade hafif cezayı nakdi hükümleri dört sene,

6 – Bundan evvelki bentte beyan olunan miktardan aşağı ceza hükümleri on sekiz ay geçmesiyle ortadan kalkar.

Nevileri başka başka cezaları havi hükümler, en ağır ceza için konulan müddetin geçmesiyle ortadan kalkar.

Cezanın müruru zaman ile ortadan kalkmasından sonra Emniyeti Umumiye Nezareti altında bulunmak cezasının da hükmü kalmaz.

Madde 113 – (Değişik madde: 11/06/1936 – 3038/1 md.)

Hükümlerde müruru zaman hükmün kat’ileştiği veya infazın her hangi bir suretle inkıtaa uğradığı günden itibaren işlemeğe başlar.

Madde 114 – (Değişik madde: 11/06/1936 – 3038/1 md.)

İlamın infazına müteallik mahkuma salahiyetli merci tarafından kanun dairesinde tebliğ olunan her türlü muamele müruru zamanı keser. Bundan başka şahsi hürriyeti bağlayıcı cezalarda ilamın infazı için mahkumun yakalanması dahi müruru zamanı keser.

Bir suçtan dolayı mahkum olan kimse müruru zaman cereyan ettiği sırada mahkum olduğu suç cinsinden diğer bir suç daha işlediği takdirde müruru zaman yine kesilmiş olur.

Madde 115 – (Değişik madde: 11/06/1936 – 3038/1 md.)

Amme hizmetlerinden muvakkat memnuiyet yahut diğer bir ıskatı ehliyet cezası veya bir meslek ve sanatın tatili icrası sair cezalara zam ve ilave edildiği veyahut bir hüküm neticesi olduğu takdirde ıskatı ehliyet ve tatili meslek ve sanat cezaları, onlar için muayyen olan müddetin iki misline muadil bir müddet geçmedikçe sakıt olmazlar ve işbu müruru zaman aslı mücazatın sakıt olduğu tarihten itibaren cereyana başlar.

Madde 116 – (Değişik madde: 11/06/1936 – 3038/1 md.)

Gerek hukuku amme davasının ve gerek ceza hükümlerinin müruru zamanı 30 uncu madde mucibince hesap olunur.

Madde 117 – (Değişik madde: 11/06/1936 – 3038/1 md.)

Gerek dava ve gerek ceza müruru zamanı resen tatbik olunur ve bundan ne maznun ve ne de mahkum vazgeçemezler.

Madde 118 – (Değişik madde: 29/06/1938 – 3531/1 md.)

Bu kanunun ikinci kitabının birinci babında yazılı ağırlaştırılmış müebbet ağır hapis veya müebbet yahud muvakkat ağır hapis cezalarını müstelzim cürümlerin yurd dışında işlenmesi halinde ceza müruru zamanı yoktur. *1*

…

Madde 120 – Ceza hükümlerinin sukutu hukuku şahsiye ve istirdadı emval ve tazminat ve masarifi muhakemeye müteallik hükümlere halel vermez. Ancak umumi aftan neşet eden sukut masarifi muhakemenin tahsili hakkında hazinenin mütalebe hakkını dahi iskat eder.

Akademia: 12 Eylül tasarruflarının yargılanması konusunda dört perspektiften yola çıkarak bir tahlil yapmamız gerekecek: Birinci perspektif ceza davaları perspektifi. Bu perspektifte öncelikle siyasi saikli işkence, insan kaybetme vb eylemlerin uluslarüstü insan hakları hukukunda nasıl düzenlendiği ve suç ve cezaların kanuniliği ilkesi açısından nasıl değerlendirildiğine bakılacak. Sonra iç hukukta 765 sayılı mülga ceza kanunu ile yeni ceza kanununun hükümleri karşılaştırılacak ve zamanaşımı konusuna bir açıklık getirilecek. Üçüncü perspektif ise dava zamanaşımı ile ceza zamanaşımı arasındaki ayrımdan hareketle tek tek tasarruflar açısından ve özellikle devam etmekte olan davalar açısından zamanaşımının geçip geçmediği tartışılacak. Dördüncü bir perspektif daha var ki dava ve ceza zamanaşımı geçse dahi, ceza kanunlarında yeralan bir kuraldan hareket etmeyi gerektiriyor. O da şu: Ceza hükümlerinin sukutu, yani mesela zamanaşımı yüzünden sukutu, istirdadı emval ve tazminata ilişkin hükümlere halel vermez.

Boykotçu: Ne demek şimdi bu?!

Akademia: Yani tazminat davası hakkı saklı kalabilir.

Politea: İyi de galiba tazminat konusunda da zamanaşımı mülahazası var.

Akademia: Evet. Onu da tartışmak gerek. O konuda medeni hukukun kuralları işlemeli. 12 Eylül yüzünden yerinden edilenler, canlarını, hürriyetlerini, malları mülklerini yitirenler Geçici 15 kaldırıldıktan sonra harekete geçebilirler. İç hukukta bir yere varamasalar bile konuyu Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne ve benzer uluslararası prosedürlere götürebilirler. Orada da iddia edebilirler ki Geçici 15 yüzünden daha önce dava açamadık. Gerçi, Avrupa İnsan Hakları davası açmak da biraz zor çünkü Türkiye bireysel başvuru hakkı tanırken bunu belirli bir tarihten sonra gerçekleşen insan hakları ihlalleri için ve ihtirazi kayıtla tanıdı!

Politea: Bir de yeni ceza kanununda şöyle bir hüküm var. Diyor ki: ”İnsanlığa karşı suçlar

MADDE 77. - (1) Aşağıdaki fiillerin, siyasal, felsefî, ırkî veya dinî saiklerle toplumun bir kesimine karşı bir plân doğrultusunda sistemli olarak işlenmesi, insanlığa karşı suç oluşturur:

a) Kasten öldürme.

b) Kasten yaralama.

c) İşkence, eziyet veya köleleştirme.

d) Kişi hürriyetinden yoksun kılma.

e) Bilimsel deneylere tâbi kılma.

f) Cinsel saldırıda bulunma, çocukların cinsel istismarı.

g) Zorla hamile bırakma.

h) Zorla fuhşa sevketme.

(2) Birinci fıkranın (a) bendindeki fiilin işlenmesi halinde, fail hakkında ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına; diğer bentlerde tanımlanan fiillerin işlenmesi halinde ise, sekiz yıldan az olmamak üzere hapis cezasına hükmolunur. Ancak, birinci fıkranın (a) ve (b) bentleri kapsamında işlenen kasten öldürme ve kasten yaralama suçları açısından, belirlenen mağdur sayısınca gerçek içtima hükümleri uygulanır.

(3) Bu suçlardan dolayı tüzel kişiler hakkında da güvenlik tedbirine hükmolunur.

(4) Bu suçlardan dolayı zamanaşımı işlemez.”

Politea:Yani diyemez miyiz bu suçlardan dolayı zamanaşımı işlemez?

Akademia: Evet ama bu kanun yeni kanun. 12 Eylül tasarruflarının yapıldığı zaman yürürlükte değildi bu hükmün (4). fıkrası. Suçun işlendiği tarihte yürürlükte olan kanun değişmişse, iki kanun arasından sanık lehine olanı uygulama kuralını zamanaşımı için de kabul edeceksek eğer,  12 Eylül tasarruflarının cezai soruşturma konusu olması gitgide zamanaşımına uğradı, uğrayacak gibi.

Politea: Belki de 12 Eylül 1980 ve sonrasında, Türkiye’nin imzalamış bulunduğu bir uluslararası insan hakları sözleşmesinde buna benzer bir hüküm vardı. Belki de o zaman dünyada yürürlükte bulunan çağcıl  insan hakları düzeni, siyasi işkence vb. eylemlerde zamanaşımı filan uygulanamayacağını öngörüyordu. Almanlar nasıl yargıladılar soykırımcıları, nasıl yargıladılar Doğu Alman sınırındaki askerlerin vatandaşları kurşunlaması olaylarını? Siyasi hakçalığın hukuksal çıkışı her zaman bulunur!

Akademia: Araştıralım ama sanmıyorum. Yani dediğiniz gibi siyasal hakçalığa hukuksal kılıf yaratabilirsiniz ama bir de faillerin insan hakları var. Eğer onların insan haklarını da düşünmezsek onlardan farkımız kalmaz!

Boykotçu: Akademia hep böyle saf mı olur?! Ortada işkencelerine, insan kaybettirmelerine, siyasal idamlarına yargı yolunu kapatmış ve bunu da ”demokrasiye aşık Türk evladlarının vatan sevgisine tevdi” ettiği bir anayasa ile, milletle alay ederek yapmış hukuksuz bir idare ile demokrasi ve insan hakları adına, hukuk devleti adına hesaplaşmanın hukuki yolu kapanabilir mi demek istiyorsunuz? Bu çok saçma! Bence onların o saçma Geçici 15. maddesi ”yok hükmünde” idi asıl! Öyle bir madde yok hükmünde olduğu için zamanaşımının kesildiği bile ileri sürülebilir. Yani bu madde kaldırıldıktan sonra kaldığı yerden devam eder demeli!

Boykotçu: Ayrıca bakınız ne denmiş bu konuda süregelen 16 Mart davası ile ilgili olarak:

Zamanaşımı başlamadı ki bitsin

“…Hüküm Mahkemesi son kararını verirken, Yargıtay 1. Dairesi de o son kararı onarken iki büyük yanlış yapmıştır. Bunlardan birincisi Mahkemenin bizim çabamızla ilk defa bir kontrgerilla davasına dönüşmüş olan yargılama sürecinde sanıklara bu doğrultuda ek savunma hakkı verdiği halde, bu aşamayı hiç değerlendirmeden mahkemece zamanaşımı kararı verilmiş ve bu zafiyetle malul olan son kararın Yargıtay’ca onanmış olmasıydı.

“İkincisi, zamanaşımı konusu maddi olayın özelliğine (katliamın siyasi saikle işlenmiş olmasına) uygun hukuki kriterlere göre değerlendirmedi. Biz baştan beri ısrarla bu suçun örgütlü bir suç olduğunu, suçu işleyen örgütün muhtemelen 16 Mart 1978 tarihinden önce de faal olan ve katliamdan sonra da -belki bugüne kadar- varlığını sürdüren bir örgüt olduğunu savunduk. Bu doğrultuda, yargılama sırasında, MHP ve ülkücü kuruluşlar ana dava dosyası, Abdi İpekçi dosyası, Bahçelievler katliamı dosyası, 1 Mayıs 1977 katliamı dosyasını, hatta Susurluk kazasından sonra açılan dava dosyasını, Başbakanlık Teftiş Kurulu’nun Susurluk Raporu ve TBMM Susurluk Araştırma Komisyonu Raporu mahkemeye celp ettirdik. MİT ve İçişleri Bakanlığı’ndan bilgi ve belge istendi ve polis şefleri ve dönemin İçişleri Bakanı tanık olarak dinlendi.

“Toplanan bu bilgi ve belgelere göre suç örgütünün varlığını devam ettirdiği anlaşıldı. Bu durumda, hem eski hem de yeni TCK’deki zamanaşımı hükümlerine göre ‘temadi’ (kesintisiz örgütlü suç faaliyeti) devam ettiği sürece zamanaşımı süresinin işlemeyeceği çok açıktır. Yani zamanaşımı daha başlamadı ki bitsin.”

Zamanaşımı kavramı Kontrgerillayla ve 12 Eylül’le hesaplaşmak istemeyenlerin ileri sürüp, arkasına sığındıkları bir büyük bahanedir. Konuyu İnsanlık suçu kavramının içine sıkıştırmaya kalkmak da bir hukukçu için abesle iştigaldir. Kısacası; ne Anayasa’nın Geçici 15.maddesi, ne de TCK’nin zamanaşımı hükümleri 12 Eylül’le ve Kontrgerillayla yargı önünde hesaplaşmak isteyenler için bir engel değildir. (CA/TK) [KAYNAK HABER İÇİN BAĞLANTI: (bağlantı)]

Evetçi: Bakın işte tartışma açıldı bile, fena mı şimdi yani Geçici 15′in kalkması?

Hayırcı: Beyin jimnastiği mi yapacağız?! Durum ortada. Bence bu Geçici 15 yüzünden yırtmışlar ya da yırtmak üzereler çoktan. Ayrıca sanki bu konuda bir siyasal ve kültürel irade varmış gibi konuşuyorsunuz. Anayasa değişiklik gerekçesinin kestirip atıcı dilinden de belli ki bu konuda hiçbir şey yapmayacaksınız!

Evetçi: Yahu anayasa değişikliğinin mimarları yapmaz belki ama bu durum başkalarının harekete geçmesini engellemez ki. Ayrıca dedik ki bu madde hukuk devletine aykırı. Kaldırılması fena mı?

Hayırcı: Bunu kaldırıp 12 Eylülü unutturmak istiyorlar tam aksine. Ne hesaplaşması, tamamen unutturmak!

Akademia: Son maddelere geçiyorum. Dilerseniz bu konuya, meseleleri biraz araştırdıktan sonra yeniden dönelim. Boykotçu, Akademia’nın saf olmadığını ancak soyut ihtimal dahilinde her türlü düşünceyi irdelemesi gerektiğini hatırlatmak isterim size ve izninizle.

Boykotçu: Teşekkür ederim. Sizi kırmak değil amacım. Dönelim dönelim lütfen bu tartışmalara, bu konunun peşini bırakmayalım. Bu konu otuz yıldır rüyalarıma giriyor, bu konu benim hayatımın kabusu!

Akademia: Demokrasinin bir daha kesintiye uğramaması da hepimizin düşü Boykotçu, bu ülkede ve tüm dünyada. İşte son maddeler:

ANAYASA DEĞİŞİKLİĞİNİN GENEL GEREKÇESİ:

150 yıllık anayasa geleneği içinde, halkın katılımı ve demokratik yöntemlerle Anayasa yapılamamış olması ülkemiz bakımından büyük bir eksikliktir.

Diğer anayasalar gibi, 1982 Anayasası da olağanüstü koşullar altında kabul edilip yürürlüğe konulmuştur. Devlet tecrübemiz, birikimimiz ve toplumsal talep ekseninde, 1982 Anayasasının tamamen değiştirilmesine ihtiyaç vardır. Aslında tüm toplum kesimleri de bu ihtiyaç konusunda mutabakat halindedir. Ancak bu mutabakat, bugüne kadar Anayasanın tümünün değiştirilmesine yetmemiştir. 2007 yılında yeni bir Anayasanın hazırlanması amacıyla çalışmalar yapılmış, ancak bu girişimler de değişik nedenlerden dolayı başarılı olamamıştır.

Yürürlüğe girmesinden kısa bir süre sonra 1982 Anayasasında değişiklikler yapılması zorunlu hale gelmiş ve günümüze kadar farklı gerekçelerle 16 kez değişiklik yapılmıştır. Bu kapsamda Anayasanın toplam 85 maddesi ile Başlangıç metni kısmen değiştirilmiştir.

Bununla birlikte hâlen, Anayasada değiştirilmesi gereken çok sayıda hüküm yer aldığı gibi, toplumsal ihtiyaçlar ve beklentilerin karşılanması amacıyla bazı alanlarda yeni düzenlemelerin yapılması zorunluluğu bulunmaktadır. Bu kapsamda; kadın-erkek eşitliğinin sağlanması; toplumun bazı kesimlerinin, sosyal devlet ilkesinin bir gereği olarak daha iyi korunması ve gözetilmesi; kişisel verilerin korunması; bireylerin yurt dışına çıkmalarının sınırlandırılmasına ilişkin hükümlerin daraltılması; çocuk haklarının anayasal temele kavuşturulması, her türlü istismara karşı çocukların korunması; sendikal haklar ile grev hakkında öngörülen bazı sınırlamaların kaldırılması, memurlara ve diğer kamu görevlilerine toplu sözleşme hakkının tanınması; demokratik hayatın vazgeçilmez unsurları olan siyasî partilerin kapatılmasına ilişkin hükümlerin, uluslararası belgelerde yer alan objektif kriterler de dikkate alınarak yeniden düzenlenmesi; bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkının düzenlenmesi; bir siyasî partinin kapatılmasına sebep olan milletvekilinin milletvekilliğinin düşmesine son verilmesi; Yüksek Askerî Şûra kararlarının yargı denetimine açılması; memur ve diğer kamu görevlilerine disiplin cezası olarak verilen uyarma ve kınama cezalarının da yargı denetimine açılması; askerî yargının görev alanının daraltılması ve sivillerin askerî mahkemelerde yargılanmasının tamamen önlenmesi; mukayeseli hukuk uygulamaları ve ülkemizin ihtiyaçları göz önüne alınarak Anayasa Mahkemesinin yeniden yapılandırılması, üye sayısının artırılması, mahkeme üyelerinin belirli bir süre için bu göreve seçilmesi ve pek çok ülkede uygulanmakta olan bireysel başvuru müessesesinin yürürlüğe konulması; Askerî Yargıtayın bağımsızlığının güçlendirilmesi; Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun demokratik, şeffaf ve geniş tabanlı bir yapıya kavuşturulması, hâkim ve savcıların da haklarında kararlar alan Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunda temsili; ekonomik ve sosyal politikaların oluşturulmasında hükümete istişarî nitelikte görüş bildirmek amacıyla Ekonomik ve Sosyal Konseyin anayasal dayanağa kavuşturulması; demokratik hayata yapılan kabul edilemez müdahalelerde görev alanların cezaî, malî ve hukukî sorumluluklarını kaldıran geçici 15 inci maddenin ilgası gibi hususlar Anayasanın mutlaka değiştirilmesi gereken hükümlerinin başında yer almaktadır.

Ülkemizde, yukarıda belirtilen hususlarda, Anayasa değişikliği yapılması gerektiğine ilişkin bir mutabakat bulunmaktadır. Değişik sivil toplum kuruluşları ve partiler tarafından hazırlanan Anayasa taslaklarında da ana hatlarıyla Teklifte yer alan konularda, benzeri düzenlemelere yer verilmektedir. Ayrıca, düzenleme yapılan konular, uzmanlar ve kamuoyu tarafından uzun zamandan beri tartışılan ve sorunlu olduğu kabul edilen alanlar olup, bunlardan bir kısmı daha, Teklifle çözüme kavuşturulmaktadır.

Anayasa değişikliğine ilişkin bu Kanun Teklifi, yukarıda belirtilen amaçlar doğrultusunda hazırlanmıştır.

MADDE GEREKÇELERİ

MADDE 1- 7/11/1982 tarihli ve 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının 10 uncu maddesinin ikinci fıkrasına göre “Kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir. Devlet, bu eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla yükümlüdür.”

Yapılması öngörülen değişiklikle, kadın ve erkek arasındaki eşitliği sağlamaya yönelik olarak Devlet tarafından bazı tedbirlerin alınabilmesine imkan tanınmakta ve alınacak bu nitelikteki tedbirlerin, eşitlik ilkesine aykırı olarak yorumlanamayacağı vurgulanmaktadır. Öte yandan, özel surette korunması gereken kesimler için alınacak tedbirlerin de eşitlik ilkesine aykırı sayılamayacağı hükme bağlanmaktadır. Bu sayede Devletin, tüm toplum kesimleri arasında bir yandan eşitliği sağlamaya, diğer yandan da korunması gerekenleri korumaya yönelik özel tedbirler alabilmesinin önü açılmakta ve bu amaçla yapılan düzenlemelerin eşitlik ilkesine aykırı kabul edilemeyeceği anayasal güvenceye kavuşturulmaktadır.

MADDE 2- Anayasada kişisel verilerin korunmasına yönelik dolaylı hükümler bulunmakla birlikte yeterli değildir. Mukayeseli hukukta ve tarafı olduğumuz uluslararası belgelerde de kişisel verilerin korunması önemle vurgulanmaktadır.

Maddeyle, herkesin, kendisiyle ilgili kişisel verilerin korunmasını isteme hakkı, anayasal bir hak olarak teminat altına alınmaktadır. Bu bağlamda, bireylerin kendilerini ilgilendiren kişisel veriler üzerinde hangi hak ve yetkilere sahip olduğu ve kişisel verilerin hangi hallerde işlenebileceği hükme bağlanırken, kişisel verilerin korunmasına ilişkin esas ve usullerin kanunla düzenleneceği öngörülmektedir.

MADDE 3- Maddede yapılan değişiklikle, idare tarafından, vatandaşın yurt dışına çıkma hürriyetinin sınırlandırılmasına son verilmekte; yurt dışına çıkma hürriyetinin, sadece suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle ve hâkim kararına bağlı olarak sınırlandırılabilmesi ilkesi benimsenmektedir.

MADDE 4- Maddeyle, tarafı olduğumuz Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ve Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi ile diğer uluslararası belgelerde yer alan ve çocuk haklarıyla ilgili kabul gören evrensel ilkeler, Anayasa metnine dahil edilmekte; her çocuğun himaye ve bakımdan yararlanma hakkı olduğu vurgulanmakta ve çocuğun ana ve babasıyla kişisel ve doğrudan ilişki kurma ve sürdürme hakkına sahip olduğu belirtilmektedir. Getirilen düzenlemeyle ayrıca Devlete, her türlü istismara ve şiddete karşı çocukların korunmasına yönelik gerekli tedbirleri alma ödevi yüklenmektedir.

MADDE 5- Anayasanın 51 inci maddesinin dördüncü fıkrası, sendika özgürlüğünü iş kolu ile sınırlamakta ve aynı zamanda aynı iş kolunda birden fazla sendikaya üye olunamayacağını hükme bağlamaktadır. Bu düzenleme, Uluslararası Çalışma Teşkilatının (ILO) Sendika Özgürlüğüne ve Örgütlenme Hakkının Korunmasına İlişkin 87 Sayılı Sözleşmesine aykırı bulunmaktadır. Bu nedenle, söz konusu aykırılığın giderilmesi amacıyla 51 inci maddenin dördüncü fıkrası yürürlükten kaldırılmaktadır.

MADDE 6- Anayasanın 53 üncü maddesinin mevcut düzenlemesinde, memur ve diğer kamu görevlilerinin sadece toplu görüşme hakkına sahip olduğu hükme bağlanmaktadır. Toplu görüşme kapsamında anlaşma sağlanması halinde, mutabakat metni imzalanmakta ve gereği için Bakanlar Kurulunun takdirine sunulmaktadır. Anlaşma sağlanamazsa, konu yine Bakanlar Kurulunun takdirine bırakılmaktaydı. Uzlaştırma Kuruluna gidilmesi de mümkündü. Ancak, Uzlaştırma Kurulunun kararları Bakanlar Kurulunu bağlayıcı nitelikte olmadığından, anlaşmazlık, her zaman Bakanlar Kurulunun takdir ettiği şekilde sonuçlandırılıyordu.

Maddeye eklenen yeni hükümlerle, memur ve diğer kamu görevlilerine toplu sözleşme yapma hakkı getirilmektedir. Toplu sözleşme konusunda kamu işvereni ile memur ve diğer kamu görevlileri anlaşırlarsa, toplu sözleşme imzalanacak ve uygulamaya konacaktır. Eğer anlaşma olmazsa, konu Uzlaştırma Kuruluna götürülecektir. Uzlaştırma Kurulunun vereceği karar kesin olacak ve toplu sözleşme yerine geçecektir. Mevcut düzenlemedeki Bakanlar Kurulunun takdir yetkisi sona erdirilmektedir. Ayrıca, memur ve diğer kamu görevlilerine tanınan toplu sözleşme hakkının, emeklilere yansıtılmasına ilişkin esas ve usullerin kanunla düzenlenmesi öngörülmektedir. Bu şekilde emeklilerin de kanunda öngörülen çerçevede toplu sözleşmenin sonuçlarından faydalanması imkanı getirilmektedir. Yapılan bu yeni düzenlemenin bir sonucu olarak 53 üncü maddenin üçüncü fıkrası yürürlükten kaldırılmaktadır.

Öte yandan, maddeyle, Uluslararası Çalışma Teşkilatının (ILO) Teşkilatlanma ve Kollektif Müzakere Hakkı Prensiplerinin Uygulanmasına Müteallik 98 Sayılı Sözleşmesinin 4 üncü maddesinde öngörülen “serbest ve gönüllü toplu pazarlık” ilkesiyle bağdaşmayan 53 üncü maddenin dördüncü fıkrası yürürlükten kaldırılmaktadır.

MADDE 7- Maddeyle, tarafı olduğumuz uluslararası sözleşmeler ile çağdaş demokratik toplumlarda çalışma hayatını düzenleyen ve genel kabul gören evrensel ilkelerle bağdaşmayan, grev ve lokavt hakkına gereksiz sınırlamalar getiren, 54 üncü maddenin üçüncü ve yedinci fıkraları yürürlükten kaldırılmaktadır. Söz konusu hükümlerin kaldırılmasıyla, sendikal haklar ile grev ve lokavt hakkının kullanılabilmesi bakımından, ileri bir adım atılmış olmaktadır.

MADDE 8- Ülkemizde siyasî partilerin bağlı olduğu hukukî rejimin, yapılan tüm iyileştirmelere rağmen, siyasî partilerin aleyhine işlemesi önlenememiş ve bu rejim, ağırlıklı olarak özgürlükleri daraltıcı nitelikte işlemiştir. 1961 Anayasasından bugüne kadar ülkemizde, Anayasa Mahkemesi kararıyla yirmi beş siyasî parti kapatılmış olup bu sayıya askerî müdahale dönemlerinde kapatılan siyasî partiler dahil değildir. Buna karşın, bugüne değin, Avrupa ülkelerinin tamamında kapatılan siyasî parti sayısı altıdır. Ayrıca siyasî partilerin kapatılmasına ilişkin kararlara karşı ülkemiz aleyhine Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine yapılan başvuruların �biri hariç� tamamında “ihlâl kararı” verilmiştir. Yaşanan bunca tecrübe, Türkiye’nin istikrarı ve ülkemizin muhatap olduğu ihlâl kararları gözetildiğinde; parti kapatma rejimini, sistemin taşıyamayacağı bir yük olmaktan çıkaracak nitelikte bir reform yapılmasına ihtiyaç olduğu açıkça görülmektedir.

Değişik tarihlerde Anayasa ve yasalarda yapılan iyileştirmelerin amaçlarına uygun olarak uygulanamamış olması, kapatma kararlarının ulusalüstü yargıda sözleşme ihlâli olarak nitelendirilmesi, siyaset kurumuna ölçüsüz müdahalelerin yol açtığı istikrarsızlık gibi etkenler, bu düzenlemeyi zorunlu kılmıştır.

Maddede yapılan değişiklerin birincisi, siyasî partilerin malî denetiminin Sayıştaya verilmesidir. Mevcut düzenleme uyarınca, siyasî partilerin malî denetimi Anayasa Mahkemesince yapılmaktaysa da Anayasa Mahkemesi bu denetimi yaparken Sayıştaydan yoğun şekilde yardım almaktadır. Bugüne kadar konuya ilişkin dile getirilen öneriler de, siyasî partilerin malî denetiminin Sayıştaya bırakılması yönünde olmuştur. Bu konuda oluşan genel mutabakat dikkate alınarak, bu yönde bir değişikliğe gidilmiştir.

Öte yandan, siyasî partiler, milletvekilleri ve bakanlar, siyaset kurumunun başlıca özneleridir. Milletvekilleri ve bakanların yargılanması, Türkiye Büyük Millet Meclisinin iznine bağlıdır. İki özne için öngörülen kurumsal güvencenin, Türkiye’nin yaşadığı deneyimler de göz önüne alındığında, demokratik siyasî hayatın vazgeçilmez unsuru olan siyasî partiler için de getirilmesi mutlak bir zorunluluktur. Bu zorunluluktan hareketle, maddeyle, siyasî partilerin kapatılması; mukayeseli hukuk ve uluslararası belgeler de dikkate alınmak suretiyle, yeni bir hukukî rejime bağlanmaktadır.

Yapılması öngörülen değişiklikle, siyasî partilerin kapatılması davasının açılması, Türkiye Büyük Millet Meclisinde oluşturulacak özel bir Komisyonun izin vermesi koşuluna bağlanmak suretiyle, bir dava şartı getirilmektedir. Bu Komisyonda, izin talebinin Türkiye Büyük Millet Meclisine ulaştığı tarihte Mecliste grubu bulunan siyasî partiler, beşer milletvekiliyle temsil edileceklerdir. Komisyona, Meclis Başkanı başkanlık edecek ve Komisyon izin konusundaki kararını gizli oyla ve üye tam sayısının üçte iki oy çokluğuyla verecektir. Bu Komisyonun vereceği kararların, yargı denetimi dışında tutulması öngörülmüştür. Yine kapatma davası izin talebi konusunda Meclisteki siyasî parti gruplarınca, görüşme yapılamayacağı ve karar alınamayacağı hükme bağlanmaktadır. Bu husus düzenlenirken, Mecliste sürüncemede kalmasının önlenmesi bakımından izin konusunun karara bağlanması için bir süre şartı da getirilmektedir. Ayrıca, Komisyonun oluşumuna, izin talebinin görüşülme usul ve esaslarına ilişkin hususların Meclis İçtüzüğüyle düzenleneceği de maddede hükme bağlanmaktadır.

Venedik Komisyonu olarak bilinen ve Avrupa Konseyinin danışma organı olan Avrupa Hukuk Yoluyla Demokrasi Komisyonu, 13-14 Mart 2009 tarihinde Venedik’te yapmış olduğu 78 inci Genel Kurul toplantısında kabul ettiği “Türkiye’de Siyasî Partilerin Yasaklanmasına İlişkin Anayasal ve Yasal Hükümlere Dair Görüşü”nde; ortak Avrupa uygulaması ile karşılaştırıldığında, Türkiye’deki parti yasaklama ve kapatma davalarını başlatma sürecinin Avrupa ülkelerine nazaran daha keyfi ve daha az demokratik kontrole tabi bir süreç olduğunu ve parti kapatmaya ilişkin mevcut Türk kurallarının temel sorununun hem parti yasaklama veya kapatma sürecinin başlatılmasına hem de partilerin gerçekten yasaklanmasına ve kapatılmasına ilişkin eşiğin çok düşük olduğunu belirttikten sonra, Türkiye’deki genel parti koruma seviyesinin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Avrupa ortak demokratik standartları seviyesine yükseltilmesi için, Cumhuriyet Başsavcısının parti kapatma davası açma yetkisinin bir tür

Yapılan yeni düzenlemeyle, siyasî partilerin kapatılmasına ilişkin sistem, Venedik kriterlerine kısmen de olsa uyumlu hale getirilmiş ve siyasal örgütlenme özgürlüğü güçlendirilmiş olmaktadır.

Odak haline gelme nedeniyle siyasî partilerin kapatılmasına ilişkin maddî unsurlarda herhangi bir değişiklik yapılmamıştır. Ancak, Meclis çalışmalarındaki oy ve sözler, Mecliste ileri sürülen görüş ve düşünceler ile idarenin eylem ve işlemlerinin odak olmanın tespitinde gözetilemeyeceği hükme bağlanmaktadır. Gerçekten de burada sayılanların bir kısmı yasama sorumsuzluğu kapsamında kalan, diğer bir kısmı ise zaten yargı denetimi altında olan konulardır.

69 uncu maddenin yedinci fıkrasında, kapatma kararı yerine Devlet yardımından kısmen ya da tamamen yoksun bırakma kararının da verilebileceği belirtilmektedir. Getirilen düzenlemeyle, Devlet yardımından yoksun bırakılmanın da, bağlı olduğu kapatma davasının ve kapatma kararının usulüne tabi olduğu ve tek başına dava konusu yapılamayacağı hükme bağlanmaktadır.

Maddeyle yapılan diğer bir önemli değişiklik ise, 69 uncu maddenin beşinci fıkrasındaki “Bir siyasî partinin tüzüğü ve programının 68 inci maddenin dördüncü fıkrası hükümlerine aykırı bulunması halinde temelli kapatma kararı verilir.” hükmünün yürürlükten kaldırılmasıdır. Nitekim Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kararları da bu doğrultudadır. Yine siyaset alanının genişletilmesi amacıyla 69 uncu maddenin sekizinci fıkrasındaki, temelli kapatılan bir partinin bir başka ad altında kurulamayacağına ilişkin hüküm de yürürlükten kaldırılmaktadır.

Yapılan bu değişikliklere ilave olarak, bir siyasî partinin kapatılmasına beyan veya faaliyetleriyle sebep olan kurucuları dahil üyeleri için öngörülen siyaset yasağı süresi beş yıldan üç yıla indirilmektedir. Ayrıca, “temelli kapatma” ve “kapatma” şeklinde Anayasada yer alan farklı kullanımların giderilmesi ve terim birliğinin sağlanması amacıyla maddede geçen “temelli” ibareleri de yürürlükten kaldırılmaktadır.

MADDE 9 - Bireylerin, kamu kurum ve kuruluşları tarafından yürütülen iş ve işlemlerle ilgili olarak bilgi edinebilmesi, kamu yönetiminde şeffaflığın sağlanması bakımından büyük öneme sahiptir. Bilgi edinme hakkı, bu konuda çıkartılan özel bir Kanunla düzenlenmiş bulunmasına rağmen, Anayasada bu hakkı doğrudan düzenleyen açık bir hüküm yer almamaktadır. Günümüz toplumunda büyük önemi haiz olan bu hakkın garanti altına alınmasının ileri bir adım olacağı düşünüldüğünden, maddede yapılan değişiklikle bilgi edinme hakkı, Anayasada açıkça düzenlenmektedir.

Öte yandan, maddeyle, Kamu Denetçiliği Kurumunun kurulması öngörülmektedir. Kamu Denetçiliği Kurumu, bireylerin idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetlerini incelemekle görevlendirilmektedir. Pek çok Avrupa ülkelerinde işletilen bu müessesenin, idarenin işleyişi konusunda standartlar oluşturacağı, ilkeler belirleyeceği ve önemli katkılar sunacağı düşünülmektedir. Kamu Denetçiliği Kurumunun kurulup faaliyete geçirilmesi, Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Türkiye Ulusal Programının da bir gereğidir. Bu kapsamda, idarenin işleyişi ile ilgili olarak, bireylere, kamu denetçisine başvurma hakkı getirilmektedir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulması öngörülen Kamu Denetçiliği Kurumunda görev yapacak Kamu Başdenetçisinin seçimine ilişkin anayasal esaslar düzenlenmektedir. Bunların yanında, Kamu Denetçiliği Kurumuna ilişkin diğer hususların kanunla düzenleneceği hükme bağlanmaktadır.

Bilindiği gibi konuyla ilgili Kanun daha önce yürürlüğe girmiş olmasına rağmen, anayasal dayanağının bulunmadığı gerekçesiyle Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir. Sorun, Anayasa normu düzeyinde ve kurulu iktidarı bağlar şekilde çözüme kavuşturulmaktadır.

MADDE 10- Maddeyle, Anayasanın 84 üncü maddesinin son fıkrası yürürlükten kaldırılmaktadır. Söz konusu fıkra, partisinin kapatılmasına beyan ve eylemleriyle sebep olan milletvekillerinin, milletvekilliğinin düşürülmesiyle ilgilidir.

Milletvekilliği, seçmen iradesi ile oluşan ve öznesi, seçilmiş kişi olan demokratik bir statüdür. Partinin kapatılması, millet ile milletvekili arasında kurulu olan bağı sona erdiremez. Kaldı ki milletvekilliği düşen kişi, ilk seçimlerde bağımsız milletvekili olarak yeniden Meclise dönebilmektedir. Bu durum göz önüne alındığında, milletvekilliğinin düşürülmesi yaptırımının bir mantığı kalmamaktadır.

Öte yandan bu yaptırım, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesine Ek 1 Nolu Protokolün 3 üncü maddesinde yer verilen “Yüksek Sözleşmeci Taraflar, yasama organının seçilmesinde halkın kanaatlerinin özgürce açıklanmasını sağlayacak şartlar içinde… seçimler yapmayı taahhüt ederler.” şeklindeki hükümle de bağdaşmamaktadır. Kaldı ki, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin, konuyla ilgili olarak, ülkemiz hakkında vermiş olduğu kararı da bu yöndedir.

Ayrıca milletvekilinin, bir suç işlemesi durumunda dokunulmazlığının kaldırılması ve yargılanması yolu her zaman açıktır. Maddeyle, seçme ve seçilme temel hakkının özünü yok eden ölçüsüz bir yaptırım niteliğinde olan bu müessese, yürürlükten kaldırılmaktadır.

MADDE 11- Bilindiği gibi Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinin beş yılda bir yapılmasını emreden Anayasanın 77 nci maddesinin birinci fıkrası, 21/10/2007 tarihli ve 5678 sayılı Kanunla değiştirilmiş ve milletvekili seçimlerin her dört yılda bir yapılması hükme bağlanmıştır.

Bu düzenlemenin bir sonucu olarak, Anayasanın 94 üncü maddesinin üçüncü fıkrasında değişiklik yapılmaktadır. Buna göre, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlık Divanı seçimlerinin her yasama döneminde iki kez yapılması ve ilk seçilenlerin görev süresinin iki yıl olması, ikinci devre için seçilenlerin görev süresinin ise o yasama döneminin sonuna kadar devam etmesi öngörülmektedir.

MADDE 12- Anayasanın 125 inci maddesinde, idarenin her türlü eylem ve işlemlerinin yargı denetimine tâbi olduğu genel ilke olarak belirlenmiş, ancak bazı istisnalar öngörülmüştür. Bunlardan birincisi, Cumhurbaşkanın tek başına yapacağı işlemler, ikincisi ise, Yüksek Askerî Şûra kararlarıdır. Yüksek Askerî Şûranın silahlı kuvvetlerden ilişik kesme kararları kamuoyunda çok tartışılmış ve değişik eleştirilere konu olmuştur. Diğer askerî merciler (kuvvet komutanlıkları) tarafından verilen Silahlı Kuvvetlerden ilişik kesme kararları Askerî Yüksek İdare Mahkemesi tarafından yargı denetimine tabi tutulurken, Yüksek Askerî Şûra tarafından verilen ilişik kesme kararlarının yargı denetimine tabi olmaması, Anayasanın 10 uncu maddesinde düzenlenen eşitlik ilkesine de aykırılık oluşturmaktadır. Bu eşitsizliğin giderilmesi amacıyla, mukayeseli hukuk uygulamaları ve tarafı olduğumuz uluslararası sözleşmeler göz önüne alınarak, maddeyle, Yüksek Askerî Şûranın Silahlı Kuvvetlerden ilişik kesme niteliğindeki kararları yargı denetimine açılmakta ve bu sayede hukuk devleti ilkesinin daha da güçlendirilmesi amaçlanmaktadır.

Öte yandan, 125 inci maddenin dördüncü fıkrasında, yargı yetkisinin, idarî eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimi ile sınırlı olduğu; yürütme görevinin kanunlarda gösterilen şekil ve esaslara uygun olarak yerine getirilmesini kısıtlayacak, idarî eylem ve işlem niteliğinde veya takdir yetkisini kaldıracak biçimde yargı kararı verilemeyeceği hükme bağlanmış ve maddenin gerekçesinde “…yargı organının idarî işlemin yerindeliğini denetlemeyeceği…” belirtilmiş olmasına rağmen, uygulamada bu hükme uymayacak şekilde yargı kararlarının verildiği görüldüğünden, bu tür uygulamaların önüne geçilmesi amacıyla, fıkrada yargı yetkisinin, hiçbir surette yerindelik denetimi şeklinde kullanılamayacağı açıkça vurgulanmıştır. Bu ilkenin Anayasada yer almasının yargı pratiğimizden kaynaklandığı ve önleyici işlevi olacağı açıktır. Yerindelik denetimi, yürütme iktidarının negatif kullanımı anlamına gelir.

MADDE 13- Anayasanın 53 üncü maddesinde yapılan değişiklikle, memur ve diğer kamu görevlilerine toplu sözleşme yapma hakkı verilmektedir. Anayasanın 128 inci maddesinde ise, memur ve diğer kamu görevlilerinin nitelik, atanma, aylık, ödenek gibi özlük haklarının kanunla düzenleneceği hükmü yer almaktadır. 53 üncü maddede yapılan değişikliğe paralel olarak, memur ve diğer kamu görevlilerinin malî ve sosyal haklarına ilişkin toplu sözleşme hükümlerinin saklı olduğu hükme bağlanmaktadır.

MADDE 14- Anayasanın 129 uncu maddesinin üçüncü fıkrasında disiplin kararlarının yargı denetimine tabi olduğu belirtilmekte, ancak uyarma ve kınama cezaları yargı denetimi dışında tutulabilmekteydi. Cezanın hafifliğinin, insan onurunu zedeleme niteliği yönünden diğer cezalara göre daha az etki doğurmayacağı dikkate alınarak, maddenin üçüncü fıkrasında yapılan değişiklikle, memurlar ve diğer kamu görevlilerine verilen uyarma ve kınama cezalarının da yargı denetimine açılması öngörülmektedir.

MADDE 15- Anayasanın 144 üncü maddesinde hâkim ve savcıların denetimi ile haklarında inceleme ve soruşturma işlemlerinin yapılması düzenlenmektedir. Hâkim ve savcılarla ilgili denetim, inceleme ve soruşturma işlemleri, halen Adalet Bakanlığının izni ile adalet müfettişleri tarafından yapılmaktadır. Adalet müfettişleri ise Teftiş Kurulu bünyesinde ve Adalet Bakanlığına bağlı olarak görev yapmaktadır. Maddenin mevcut hükmü, içeriğinde çok az değişiklik yapılmak suretiyle, 159 uncu maddede düzenlenmektedir. Hâkim ve savcıların denetimi yetkisi Adalet Bakanlığından alınarak, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kuruluna devredilmektedir.

144 üncü maddede yapılan değişiklikle, “Adalet hizmetlerinin denetimi” kenar başlıklı yeni bir hüküm getirilmektedir. Hâkim ve savcıları denetim yetkisinin Kurula devredilmesi üzerine, Kurulun denetim yetkisinin dışında kalan ve yargı göreviyle ilgili olmayan adalet hizmetlerinin denetimi için Adalet Bakanlığına bağlı yeni bir Teftiş Kurulunun kurulması öngörülmektedir. Bu bağlamda, icra daireleri, noterler, cezaevleri gibi yerlerde sunulan adalet hizmetleri ile savcıların idarî görevleri yönünden denetim, araştırma, inceleme ve soruşturma işlemlerinin Adalet Bakanlığına bağlı adalet müfettişleri ile hâkim ve savcı mesleğinden olan iç denetçiler eliyle yapılacağı, buna ilişkin usul ve esasların kanunla düzenleneceği hüküm altına alınmaktadır.

MADDE 16- Maddeyle, askerî yargının görev alanı yeniden düzenlenmektedir. Mevcut hükümde askerî yargının görev alanı oldukça geniş düzenlenmiş olup bu durum, değişik uluslararası belgelerde (Katılım Ortaklığı Belgesi, İlerleme Raporları, İstişari Ziyaret Raporları vb) vurgulanmıştır. Yine, Yargı Reformu Stratejisinde ve Avrupa Birliği müktesebatının Türkiye Cumhuriyeti tarafından üstlenilmesine yönelik olarak hazırlanan ve Bakanlar Kurulu tarafından onaylanarak yürürlüğe giren 2008 Yılı Ulusal Programında, askerî mahkemelerin görev alanının demokratik hukuk devletinin gerektirdiği ölçüler çerçevesinde yeniden tanımlanması öngörülmüştür.

Mukayeseli hukuk da göstermektedir ki, pek çok ülkede ayrı bir askerî yargı sistemi bulunmamakta ve asker kişiler de adliye mahkemelerinde yargılanmaktadır. Bazı ülkelerde ise, askerî mahkemeler sadece disiplin mahkemesi olarak, oldukça sınırlı bir alanda görev yapmaktadır. Buna karşın askerî yargı ülkemizde, demokrasi ve hukuk devleti standartlarının dışında, geniş bir görev alanına sahiptir. Askerî yargının görev alanının geniş belirlenmiş olması, bazen yargı mercileri arasında görev uyuşmazlıklarına da neden olabilmektedir.

Getirilen düzenlemeyle askerî mahkemelerin görev alanı, askerî suçların yargılanmasıyla sınırlandırılmaktadır. Askerî suç ise yüksek mahkemelerce tanımlanmış bir kavramdır. Anayasa Mahkemesinin 25/10/1994 tarihli ve E. 1994/2, K. 1994/76 sayılı kararında, askerî suçun unsurları, askerî bir yararı ihlâl etmek ve askerî nitelikte olmak biçiminde açıklanmıştır. Bir suçun Askerî Ceza Kanununda açıkça yer almış olmasının, onun askerî suç sayılmasına yetmeyeceği belirtilmiştir. Yine 1/7/1998 tarihli ve E. 1996/74, K. 1998/45 sayılı kararında askerî mahkemelerin görev alanının, “askerî hizmetlerin yürütülmesindeki özellikler, disiplinin korunması, asker kişilerin astlık üstlük ilişkileri dikkate alınarak …” belirlenmesi gerektiği vurgulanmıştır. Bu veriler göz önüne alınarak, askerî mahkemelerin görev alanı, çağdaş ülkelerde olduğu gibi daraltılmakta ve asker kişilerin, sadece askerlik hizmet ve görevleriyle ilgili olarak işledikleri askerî suçlara ait davalarla sınırlı tutulmaktadır. Maddede yer verilen “asker kişi”, “askerî hizmet ve görev” ve “askerî suç” kavramları tahdidi ve daraltıcı bir düzenleme olarak; askerî gerekler ile demokratik hukuk devleti ve adil yargılanma hakkı gereklerini ölçülü bir şekilde denkleştirmektedir.

Öte yandan, Devletin güvenliğine, anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçların, her halde adliye mahkemelerinde görüleceği düzenlenmektedir. Devletin güvenliğine karşı suçlar ile anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar ibaresi ile 26/09/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun Dördüncü Kısmının Dördüncü ve Beşinci bölümlerinde yer alan suçlar kastedilmektedir. Dolayısıyla, bu suçların, kim tarafından işlenirse işlensin, adliye mahkemelerinde yargılanacağı hükme bağlanmaktadır.

Maddenin ikinci fıkrasında yapılan değişiklikle, asker olmayan kişilerin, savaş hali haricinde, askerî mahkemelerde yargılanamayacağı anayasal teminat altına alınmaktadır.

Üçüncü fıkrada yer alan mevcut düzenlemede, savaş veya sıkıyönetim hallerinde, askerî mahkemelerin hangi suçlar ve hangi kişiler bakımından yetkili olduklarının kanunla düzenleneceği öngörülmüştür. Bu hüküm, ikinci fıkrada yapılan değişikliğe rağmen, sıkıyönetim halinde, askerî mahkemelerin, sivilleri de yargılamasına imkan verebilmektedir. Yine bu hüküm, birinci fıkrada askerî mahkemelerin görev alanının yeniden belirlenmesine ve daraltılmasına rağmen, sıkıyönetim halinde, kanunla, görev alanının genişletilmesine imkan vermektedir. Bu tür yorumlamaların önlenmesi ve olası tereddütlerin giderilmesi amacıyla, üçüncü fıkrada yapılan değişiklikle, sıkıyönetim dönemlerinde de, kanunla, sivillerin yargılanmasının ya da askerî mahkemelerin görev alanlarının genişletilmesinin mümkün olamayacağı hükme bağlanmaktadır. Bu nitelikteki düzenlemelerin, sadece savaş hali için mümkün olabileceği belirtilmektedir. Mukayeseli hukuka bakıldığında da, sadece savaş ve barış hali olmak üzere ikili bir ayrıma gidildiği ve savaş haline münhasır olmak üzere bazı istisnaî düzenlemelere yer verildiği görülmektedir. Yine değişik sivil toplum kuruluşları tarafından hazırlanan Anayasa taslaklarında da, sıkıyönetim dönemiyle ilgili olarak yargı konusunda özel hükme yer verilmediği görülmektedir. Bu doğrultuda yapılan değişiklikle, sıkıyönetim dönemlerinde de temel hak ve özgürlüklerin korunması ve adil yargılanma hakkının garanti altına alınması amaçlanmaktadır.

Anayasanın mevcut 145 inci maddesinin dördüncü fıkrasında, askerî yargı organlarının kuruluşu, işleyişi, askerî hâkimlerin özlük işleri, askerî savcılık görevlerini yapan askerî hâkimlerin mahkemesinde görevli bulundukları komutanlık ile ilişkilerinin; mahkemelerin bağımsızlığı, hâkimlik teminatı ve askerlik hizmetinin gereklerine göre kanunla düzenleneceği belirtilmektedir. Anayasa Mahkemesinin 07/05/2009 tarihli ve E. 2005/159, K. 2009/62 sayılı kararında, Anayasanın 9, 138 ve 140 ıncı maddelerindeki düzenlemeler gereğince, adlî ve idarî yargı için öngörülen yargı bağımsızlığının, askerî yargı için de geçerli olduğunda kuşku bulunmadığı vurgulanmaktadır. Bu nedenle, söz konusu fıkrada yer alan ve askerî yargının bağımsızlığını zedelediği düşünülen “askerlik hizmetinin gerekleri” ibaresi çıkartılmakta ve fıkranın aynı mahiyetteki son cümlesi yürürlükten kaldırılmaktadır. Bu durumda, askerî mahkemelerin komutanlıkla ilişkilerinin, sadece “mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı” esaslarına göre kanunla düzenlenmesi hükme bağlanmaktadır.

MADDE 17- Maddeyle, Anayasa Mahkemesinin kuruluşunda değişiklik yapılmaktadır.

Mevcut düzenlemeye göre, Anayasa Mahkemesinin onbir asıl ve dört yedek üyesi bulunmakta ve Mahkeme tek kurul şeklinde çalışmaktadır. Üyeler altmışbeş yaşına kadar görevlerine devam edebilmekte ve üyelerin tamamı tek bir merci (Cumhurbaşkanı) tarafından seçilmektedir.

Anayasa Mahkemesi, kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün, Anayasaya uygunluğunu esas ve şekil yönünden incelemek, Anayasa değişikliklerini ise şekil yönünden denetlemekle görevlidir. Bundan başka Mahkeme, Anayasada gösterilen diğer görevler ile Yüce Divan görevini de yapmaktadır. Sayılan bu görevler nedeniyle Mahkeme önemli bir iş yükü altındadır.

Öte yandan ülkemiz aleyhine, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine her yıl binlerce başvuru yapılmaktadır. Bu başvuruların iç hukuk yollarında çözüme bağlanması amacıyla bireysel başvuru hakkının getirilmesi öngörülmektedir. Bu hak doğrultusunda yapılacak insan hakları ihlâl başvurularının da incelenmesi ve karara bağlanması, Anayasa Mahkemesince gerçekleştirilecektir. Mevcut görevlerinin yanında, bireysel başvuruyla ilgili görevini de yerine getirebilmesi için Mahkemenin yapısında değişiklik yapılması kaçınılmaz hale gelmiştir.

Maddede değişiklik yapılırken, 2003 yılında Anayasa Mahkemesi tarafından hazırlanan taslak başta olmak üzere, değişik kişi, kurum, parti ya da sivil toplum kuruluşları tarafından hazırlanmış olan taslaklar da gözetilmiştir.

Tüm bu veriler göz önüne alınmak suretiyle, Anayasa Mahkemesinin yapısı değiştirilmekte ve üye sayısı artırılmaktadır. Halen onbir asıl ve dört yedek olan üye sayısı onyediye yükseltilmekte, yedek üyelik statüsüne son verilmekte ve mevcut yedek üyelerin asıl üye statüsüne geçmeleri öngörülmektedir. Üyelerin geldikleri alanlar çeşitlendirilmektedir.

Öte yandan, mukayeseli hukuka bakıldığında, parlamentoların anayasa mahkemelerine üye seçmesinin neredeyse ortak bir uygulama olduğu görülmektedir. Örneğin; Almanya, İsviçre, Macaristan, Polonya, Portekiz, Makedonya, Litvanya ve Hırvatistan’da anayasa mahkemesi üyeleri yasama organı tarafından seçilmekteyken, Avusturya, Belçika, Bulgaristan, İtalya, Romanya, İspanya ve Amerika Birleşik Devletleri’nde anayasa mahkemesi üyelerinin seçilmesi yetkisi, yasama, yargı, hükümet ve devlet başkanı arasında paylaşılmaktadır. Fransa’da ise Anayasa Mahkemesi üyelerinin seçilmesi yetkisi Devlet Başkanı, Meclis Başkanı ve Senato Başkanına ait bulunmaktadır.

Mukayeseli hukukun ortak uygulaması dikkate alınarak, Türkiye Büyük Millet Meclisinin de Anayasa Mahkemesine üye seçebilmesine imkan tanınmaktadır. Türkiye Büyük Millet Meclisi, iki üyeyi Sayıştay başkan ve üyeleri arasından Sayıştay Genel Kurulunca, her boş üyelik için gösterecekleri üçer aday içinden, bir üyeyi de serbest avukatlar arasından, baro başkanlarının göstereceği üç aday içinden seçecektir. Türkiye Büyük Millet Meclisinin yapacağı seçimlerde, uzlaşmayla seçim yapılması amacıyla, öncelikle nitelikli oy çokluğu aranacaktır. Nitelikli çoğunluğun sağlanamaması halinde, üye tamsayısının salt çoğunluğunun aranması, salt çoğunluğun sağlanamaması halinde ise ikinci oylamada en fazla oy alan iki adayın katılımı ile yapılacak üçüncü oylamada en fazla oy alan adayın Mahkeme üyesi seçilmesi ilkesi benimsenmiştir.

Cumhurbaşkanı, mevcut düzenlemeye göre onbir asıl ve dört yedek olmak üzere onbeş üyenin hepsini seçerken, getirilen yeni düzenlemede, bu sayı ondörde indirilmektedir. Cumhurbaşkanı, Mahkeme üyelerinden dördünü, üst kademe yöneticileri, serbest avukatlar, birinci sınıf hakim ve savcılar ile Anayasa Mahkemesi raportörleri arasından doğrudan seçecektir. Diğer üyeleri ise, Cumhurbaşkanı, mevcut düzenlemede olduğu gibi, Yargıtay, Danıştay, Askeri Yargıtay, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi ve Yükseköğretim Kurulu tarafından her boş üyelik için gösterilecek üçer aday içinden seçecektir.

Mahkeme üyelerinin aday gösterilmesinde, çoğulcu demokratik yöntemlerle, her boş üyelik için üçer adayın belirlenmesi usulü benimsenmiştir. Aday gösterme seçimlerinde ise, her seçmenin ancak bir aday için oy kullanması öngörülmüştür. Bu düzenlemeyle, seçimlerin tek seferde sonuçlandırılması ve çalışma performansının düşmesinin önlenmesi amaçlanmaktadır. Bir diğer amaç ise, seçmen iradesinin “temsilde adalet” ilkesine uygun olarak sonuçlara yansımasının sağlanmasıdır.

Mahkeme üyeliğine, yükseköğretim kurumları öğretim üyelerinden seçileceklerin profesör veya doçent unvanını kazanmış, avukatlardan seçileceklerin en az yirmi yıl fiilen avukatlık yapmış, üst kademe yöneticilerinden seçileceklerin yükseköğrenim görmüş ve en az yirmi yıl kamu hizmetinde fiilen çalışmış, birinci sınıf hâkim ve savcılardan seçileceklerin adaylık dahil en az yirmi yıl çalışmış olmaları ve sayılan bu kişilerin kırkbeş yaşını doldurmuş bulunmaları gerekir.

İki bölüm hâlinde çalışması öngörüldüğünden, Mahkemenin, kendi üyeleri arasından, gizli oyla ve üye tam sayısının salt çoğunluğuyla, iki başkanvekili seçmesi öngörülmektedir. Bu görevlere seçilenlerin dört yıllık görev sürelerinin bitimini müteakip yeniden seçilebilmeleri imkanı da bulunmaktadır.

MADDE 18- Anayasa Mahkemesi üyeliğinin süresi oniki yıl olarak düzenlenmektedir. Bu değişiklikle, Mahkemedeki üye profilinin, yeni toplumsal koşullara ve yeni anlayışlara göre makul bir süre içinde kendini yenilemesine olanak tanınmaktadır. Oniki yıllık sürenin, bir taraftan üyelerin yeterince tecrübe kazanması ve bu tecrübelerini Mahkeme çalışmalarına yansıtması açısından yeterli, diğer taraftan da toplumsal değişimin Mahkeme profiline yansımasına olanak sağlamak için de makul bir süre olduğu değerlendirilmektedir. Mukayeseli hukukta da mahkeme üyeliğinin süreli olduğu görülmektedir. Örnek vermek gerekirse, bu süre; Almanya’da 12, Fransa, İtalya, İspanya, Bulgaristan, Macaristan, Portekiz, Polonya, Romanya ve Slovenya’da ise 9 yıldır.

Özellikle Anayasada, bir davaya bakmakta olan mahkemenin, uygulanacak bir kanun veya kanun hükmünde kararname hükümlerinin Anayasaya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurması üzerine, Anayasa Mahkemesinin işin esasına girerek verdiği ret kararlarına konu kanun ya da kanun hükmünde kararnamelere karşı, ancak on yıl geçtikten sonra yeniden başvuru imkanının getirildiği de dikkate alındığında, üyelik süresinin oniki yıl ile sınırlandırılmasının gerekliliği ortaya çıkmaktadır.

Bu düzenlemeler karşısında, zorunlu emeklilik yaşı öncesinde görev süresi dolan üyelerin atandığı kaynağın özellikleri de dikkate alınarak başka görevlere atanabilmeleri, maaş ve özlük işleri ile emekliliklerine ilişkin konuların, kanunla düzenlenmesi esası benimsenmektedir.

MADDE 19- Maddede, Anayasa Mahkemesinin görev ve yetkilerinin arasına, bireysel başvuruların incelenmesi de dahil edilmektedir.

Bireysel başvuru ya da anayasa şikâyeti, kamu gücü tarafından, temel hak ve özgürlükleri ihlâl edilen bireylerin başvurdukları olağanüstü bir kanun yolu olarak tanımlanmaktadır. Günümüzde, temel hakların korunması amacıyla bireysel başvuru yolu, pek çok uygar ülkede anayasa yargısının ayrılmaz bir parçası kabul edilmektedir. Bireysel başvuru yolu, kapsamı ülkeden ülkeye farklılık göstermekle birlikte, başta Federal Almanya olmak üzere Avusturya, İspanya, İsviçre, Belçika, Macaristan, Polonya, Çek Cumhuriyeti, Slovak Cumhuriyeti, Meksika, Brezilya, Arjantin gibi pek çok ülkede uygulanmaktadır. Doğu Avrupa ülkelerinin çoğunda da bireysel başvuru kurumu kabul edilmiş ve işletilmektedir. Anglo-Amerikan hukukunda teknik anlamda bireysel başvuru kurumu olmasa da, bireysel başvuruyla benzer işlevlere sahip kanun yolları bulunmaktadır.

Türkiye’nin konumuna baktığımızda, bireysel başvuru müessesesinin kabul edilmediği, ancak, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine bireysel başvuru hakkının ve bu Mahkemenin zorunlu yargılama yetkisinin tanındığı görülmektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi yoluyla, iç hukukta halledilemeyen temel hak ihlâllerine ilişkin şikâyetlerin, ulusalüstü düzeyde ele alınması kabul edilmiştir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinde her yıl Türkiye’ye karşı çok sayıda dava açılmakta ve Türkiye pek çok davada tazminata mahkum edilmektedir.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, iç hukuk yollarının tüketilmiş olup olmadığını araştırırken, ilgili ülkede bireysel başvuru kurumunun bulunup bulunmadığını da dikkate almakta ve bunu hak ihlâllerinin ortadan kaldırılmasında etkili bir hukuk yolu saymaktadır. Bu nedenle, bireysel başvuru müessesesinin getirilmesiyle, hak ihlâllerine maruz kaldığını iddia edenlerin önemli bir bölümünün bireysel başvuru aşamasında, başka bir ifadeyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine gitmeden önce, tatmin edilebilmesinin mümkün olabileceği ve böylece Türkiye aleyhine açılacak dava ve verilecek ihlâl kararlarında azalma olacağı değerlendirilmektedir. Bu itibarla, Türkiye’de de iyi işleyen bir bireysel başvuru sisteminin kurulması, haklar ve hukukun üstünlüğü temelindeki standartları yükseltecektir.

Diğer yandan, Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin 2004(6) Sayılı Tavsiye Kararında, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesindeki dava yükünün azaltılabilmesi için bireysel başvuru yönteminin iç hukukta tanınmasının gerekliliğine değinilmiş; aynı şekilde, Venedik Komisyonu da 2004 yılında kamuoyuna duyurulan bireysel başvuruya ilişkin Anayasa değişikliği önerisini olumlu bulduğunu ifade etmiştir.

Türkiye’de bireysel başvuru yolunun kabul edilmesi, bir yandan bireylerin sahip oldukları temel hak ve özgürlüklerin daha iyi korunmasını sağlayacak, öte yandan da kamu organlarını, Anayasaya ve kanunlara daha uygun davranma konusunda zorlayacaktır. Bu amaçlarla yapılan değişiklikle, bireysel hak ve özgürlüklerin korunması ve teminat altına alınması için, vatandaşlara bireysel başvuru hakkı tanınmakta ve Anayasa Mahkemesine de bu başvuruları inceleme ve karara bağlama görevi verilmektedir.

Buna göre herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurma hakkına sahiptir. Bireysel başvuruda bulunabilmek için, olağan kanun yollarının tü¬ketilmiş olması şarttır. Şu kadar ki, bireysel başvuru kurumunun niteliği dikkate alındığında, kanun yolunda gözetilmesi gereken hususların bu kapsamda incelenmeyeceği kuralı benimsenerek, diğer yüksek yargı organları ile Anayasa Mahkemesi arasındaki olası görev uyuşmazlıklarının ortaya çıkmasının önlenmesi amaçlanmaktadır. Bu müessesenin işleyişine ilişkin usul ve esaslar kanunla düzenlenecektir. Yapılan yeni düzenlemeyle, bireysel başvuruları inceleme görevi verilmek suretiyle, Anayasa Mahkemesine, özgürlükleri koruma ve geliştirme misyonu da yüklenmektedir.

Öte yandan, Yüce Divan kararlarının yeniden incelenmesini talep etme imkanı getirilmek suretiyle bu yargılama yönteminde sağlanan güvenceler geliştirilmektedir. Ayrıca, Anayasa Mahkemesinin Yüce Divan sıfatıyla yargılayacağı kişiler arasına Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı, Genelkurmay Başkanı, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanları ile Jandarma Genel Komutanı da eklenmektedir.

MADDE 20- Maddeyle, Anayasa Mahkemesinin, iki bölüm ve Genel Kurul şeklinde çalışması öngörülmekte, bölümlerin, başkanvekilinin başkanlığında dört üyenin katılımıyla; Genel Kurulun ise Mahkeme Başkanının veya Başkanın belirleyeceği başkanvekilinin başkanlığında en az oniki üye ile toplanması prensibi benimsenmektedir. Ancak bölümler ve Genel Kurul tarafından alınacak kararlar bakımından üye tam sayısının salt çoğunluğu esası getirilmektedir.

Bireysel başvuru müessesesinin yapısı, öngörülen başvuru sayısı ve müessesenin niteliği göz önüne alındığında, başvuruların öncelikle bir kabul edilebilirlik incelemesinin yapılmasına ve bunun için bir komisyon oluşturulmasına imkan tanınmaktadır.

Bölümler, esas itibariyle bireysel başvuruları incelemekle görevlendirilmektedir. Siyasî partilere ilişkin dava ve başvuruların, iptal ve itiraz davalarının ve Yüce Divan sıfatıyla yürütülecek yargılamaların Genel Kurulca yapılması benimsenmektedir.

Genel Kurul kararları kural olarak salt çoğunlukla alınır. Ancak, niteliği gereği daha özellikli görülen; Anayasa değişikliğinin iptaline, siyasî partilerin kapatılmasına ya da Devlet yardımından yoksun bırakılmasına karar verilebilmesi için, üye tamsayısının üçte iki oy çokluğu aranmaktadır. Nitelikli oy çokluğu aranan hususlardan birisi, Anayasa değişikliklerinin iptaline ilişkin kararlardır. Anayasanın 148 inci maddesinin birinci fıkrasına göre Anayasa Mahkemesinin, Anayasa değişiklikleri bakımından yetkisinin, sadece şekil bakımından inceleme ve denetleme ile sınırlı olduğu açıktır. Nitelikli oy çokluğu aranan hususlardan ikincisi ise, siyasî partilerin kapatılmasına ilişkin kararlardır. Maddeyle, nitelikli oy çokluğu aranan hususlara bir ekleme daha yapılmakta ve siyasî partilerin Devlet yardımından yoksun bırakılmasına ilişkin kararların da siyasî parti kapatma kararlarıyla aynı nitelikli oy çokluğu ile alınabileceği hükme bağlanmaktadır. Mevcut düzenlemede Anayasa Mahkemesinin nitelikli oy çokluğu nisabı beşte üç olarak belirlenmişken, getirilen düzenlemeyle bu nisap üçte ikiye yükseltilmektedir.

Anayasa Mahkemesinin kuruluşu, Genel Kurul ve bölümlerin yargılama usulleri, Başkan, başkanvekilleri ve üyelerin disiplin işleri kanunla; Mahkemenin çalışma esasları, bölüm ve komisyonların oluşturulma biçimi, bölümler arasındaki işbölümü ise İçtüzükle düzenlenecektir.

Bireysel başvuruya ilişkin incelemelerin kural olarak dosya üzerinden yapılması esası benimsenmektedir. Ancak Mahkeme, başvurunun niteliğine göre, gerekli gördüğü takdirde, duruşmalı inceleme de yapabilecektir.

MADDE 21- Askerî yargıyla ilgili 145 inci maddede yapılan değişikliğe paralel olarak, Askerî Yargıtayın kuruluşu, işleyişi, mensuplarının disiplin ve özlük işlerinin, mahkemelerin bağımsızlığı ile hâkimlik teminatı esaslarına göre kanunla düzenlenmesi öngörülmekte ve mevcut metinde yer alan “askerlik hizmetinin gerekleri” ibaresi, yargı bağımsızlığının ve tarafsızlığının güçlendirilmesi amacıyla madde metninden çıkarılmaktadır.

MADDE 22- Maddeyle, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun oluşumu, Kurul üyelerinin nitelikleri ve seçimi, Kurulun çalışma usul ve esasları yeniden düzenlenmektedir.

Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun mevcut yapısı, üye sayısının azlığı, üyelerin sadece yüksek yargıdan gelmesi, ilk derece mahkemelerini yönetmekle görevli olmasına rağmen Kurulda, buralarda görev yapan hâkim ve savcılardan hiçbir temsilcinin yer almaması, Kurul kararlarının tamamen yargı denetimine kapalı olması, Kurul kararlarına karşı etkili iç itiraz sisteminin öngörülmemiş olması, hâkim ve savcıların denetimi, haklarında inceleme ve soruşturma izni verilmesi, adalet müfettişlerinin atanması gibi önemli bazı yetkilerin Adalet Bakanına ait olması, Kurulun kendisine ait sekretaryasının, binasının ve bütçesinin bulunmaması gibi hususlar gerek iç ve gerekse uluslararası kamuoyunda eleştiri konusu yapılmıştır.

Bir yandan bu eleştirilerin karşılanması ve diğer yandan da Yargı Reformu Stratejisinde öngörüldüğü üzere, yargı bağımsızlığının ve hâkimlik teminatının güçlendirilmesi amacıyla, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun yapısında önemli değişiklikler öngörülmektedir. Bu değişiklikler yapılırken, uluslararası belgeler ve diğer kişi, kurum, parti ya da sivil toplum kuruluşları tarafından hazırlanan anayasa taslakları göz önünde bulundurulmuştur. Bunların yanında mukayeseli hukuk uygulamaları da dikkate alınmıştır. Yüksek yargı kurullarıyla ilgili olarak mukayeseli hukuka bakıldığında, bu kurulların Fransa’da 18, İtalya’da 27, İspanya’da 21, Polonya’da 25 ve Portekiz’de 17 üyeden oluştuğu ve bu kurullarda hakim ve savcıların da yer aldığı görülmektedir.

Yapılan değişiklik kapsamında, öncelikle, Kurulun üye sayısı, yedi asıl ve beş yedek üyeden, yirmibir asıl ve on yedek üyeye yükseltilmektedir. Adalet Bakanı, Kurulun Başkanı ve Adalet Bakanlığı Müsteşarı Kurulun tabiî üyesidir.

Kurulun üç daire ve Genel Kurul şeklinde çalışması öngörülmektedir. Kurul üyelerin geldiği kaynaklar çeşitlendirilmektedir. Bu bağlamda, Kurul üyelerinden dördü, yükseköğretim kurumlarının hukuk, iktisat ve siyasal bilimler dallarında görev yapan öğretim üyeleri, üst kademe yöneticileri ve avukatlar arasından Cumhurbaşkanınca doğrudan seçilecektir. Bundan başka Kurulun;

• Üç asıl ve iki yedek üyesi, Yargıtay üyeleri arasından, Yargıtay Genel Kurulu tarafından,
• Bir asıl ve bir yedek üyesi, Danıştay üyeleri arasından, Danıştay Genel Kurulu tarafından,
• Bir asıl ve bir yedek üyesi, Türkiye Adalet Akademisi Genel Kurulu üyeleri arasından, Akademi Genel Kurulu tarafından,
• Yedi asıl ve dört yedek üyesi, birinci sınıf adlî yargı hâkim ve savcıları arasından, tüm adlî yargı hâkim ve savcıları tarafından,
• Üç asıl ve iki yedek üyesi ise, birinci sınıf idarî yargı hâkim ve savcıları arasından, tüm idarî yargı hâkim ve savcıları tarafından,

seçilecektir.

Kurul üyeliklerinin herhangi bir nedenle boşalması halinde, o üyenin geldiği yerden seçilen yedek üye tarafından kalan süre tamamlanacaktır. Sadece Cumhurbaşkanının seçeceği üyelerin yedeği öngörülmemiştir. Cumhurbaşkanı kontenjanından gelen Kurul üyesinin, herhangi bir nedenle üyeliğinin boşalması halinde, Cumhurbaşkanı kısa süre içinde yeniden atama yapabilecektir. Kaldı ki, bu durum, Kurulun yeni oluşumunda, kanunla düzenlenmesi öngörülen toplantı ve karar yeter sayıları karşısında Kurulun çalışmalarını etkilemeyecektir.

Getirilen düzenlemelerden birisi de, Yargıtay, Danıştay ve Türkiye Adalet Akademisi genel kurulları ile ilk derece mahkemelerinde, dört yılda bir yapılacak seçimlerde, her seçmenin ancak bir aday için oy kullanmasına ilişkin hükümdür. Bu düzenlemenin iki amacı bulunmaktadır. Birincisi, seçimlerin tek seferde sonuçlandırılmasıdır. Gerçekten, Yargıtay Genel Kurulunda yapılan ve aday gösterilmek için salt çoğunluğun arandığı bu nitelikteki seçimlerin onlarca, hatta bazen yüzlerce defa tekrarlanması yoluna gidildiği görülmektedir. Benzer şekilde ilk derece mahkemelerinde yapılacak seçimlerde salt çoğunluğun aranması halinde de, aday gösterme seçimlerinin defalarca tekrarlanması söz konusu olabilecektir. Bu durum, yüksek mahkemelerin ve ilk derece mahkemelerinin çalışma performansını düşürecek ve esasen ağır iş yükü altında olan yargının ilave sorunlarla karşı karşıya kalmasına sebep olabilecektir. Getirilen düzenleme öncelikle bu olumsuzluğa meydan vermeme amacını içermektedir. Bu hükmün ikinci amacı ise, seçmen iradesinin sonuçlara en iyi şekilde yansımasıdır. Halen Yargıtay ve Danıştay genel kurullarında yapılan aday gösterme seçimlerinde, her aday adayının salt çoğunluğun oyunu alması aranmaktadır. Örneğin, Yargıtayda 250 üyenin olduğu düşünülürse, 126 oy alan kişi aday gösterilmektedir. Bu işlemler tekrar edilmekte ve aynı 126 oy, her üç aday adayını da belirleyebilmektedir. Buna karşın geriye kalan 124 kişinin iradesi hiçbir şekilde sonuçlara yansımamaktadır. Bu durum ise Anayasada öngörülen “temsilde adalet” ilkesi ile bağdaşmamaktadır. Bu amaçlarla, aday belirleme seçimlerine ilişkin söz konusu hüküm getirilmiştir. Getirilen bu hükümle, yapılacak seçimlerde “çoğunlukçu” değil, “çoğulcu” bir anlayışın benimsenmesi öngörülmüştür.

Getirilen bir diğer hükme göre, Kurulun Başkanı olan Adalet Bakanı ile Kurulun doğal üyesi olan Adalet Bakanlığı Müsteşarı dışındaki diğer Kurul üyeleri, kanunda belirlenenler dışında, başka bir görev alamayacak; Kurul tarafından başka bir göreve atanamayacak ve seçilemeyecektir. Bu nitelikteki Kurul üyelerinin hangi görevleri alabilecekleri ilgili kanunda gösterilecektir.

Mevcut düzenlemede olduğu gibi, Kurulun yönetim ve temsili Kurul başkanına, yani Adalet Bakanına ait olacaktır. Ancak, getirilen bir yenilik olarak, Adalet Bakanı, dairelerin toplantılarına katılamayacak ve oy kullanamayacaktır. Kurul üyeleri kendi arasından üç daire başkanı ve daire başkanlarından birini de Başkanvekili olarak seçecektir. Kurul Başkanı yetkilerinin bir kısmını, başkanvekiline devredebilecektir.

Kurulun görevleriyle ilgili mevcut düzenlemede yer alan hükümler esas itibariyle aynen korunmaktadır. Mevcut metinde “kadro dağıtma” işlemi de Kurulun görevleri arasında sayılmakla birlikte bu hüküm, daha önceden yapılan değişikliklerle anlamsız ve hükümsüz hale geldiğinden madde metninden çıkartılmıştır.

Kurulun görevlerine ilave olarak getirilen en önemli yenilik ise, halen Adalet Bakanlığına ait olan hâkim ve savcıların denetlenmesi yetkisinin tamamen Kurula devredilmesidir. Yine hâkim ve savcılar hakkında inceleme ve soruşturma izni, Kurulun ilgili dairesinin teklifi üzerine, Kurul Başkanının oluruyla verilecektir. Denetim ile inceleme ve soruşturma işlemleri, Kurul müfettişleri tarafından yapılacaktır. Kurul müfettişleri, muvafakatleri alınmak suretiyle Kurul tarafından atanacaktır. Buna karşın yargısal faaliyetler dışında kalan, icra, noter, cezaevi gibi mercilerin denetlenmesi ile savcıların tamamen idarî nitelikteki iş ve işlemlerinin denetimi Adalet Bakanlığına bağlı olarak görev yapan adalet müfettişleri ile hâkim ve savcı mesleğinden olan iç denetçiler eliyle yapılacaktır. Şu halde Kurula bağlı olan Kurul müfettişleri ile Adalet Bakanlığına bağlı olan adalet müfettişleri ayrı alanlarda görev yapacaktır.

Yürürlükteki düzenlemede, Kurul kararları tamamen yargı denetimine kapalı iken, yapılan değişiklikle meslekten çıkarma cezalarına ilişkin kararlar yargı denetimine açılmaktadır. Kurulun diğer kararları için ise etkili iç itiraz sistemi öngörülmektedir.

Mevcut düzenlemede, Kurulun kendi sekreteryasının olmaması, bu işlemlerin Adalet Bakanlığı tarafından yapılması, yine bina ve bağımsız bütçesinin bulunmaması eleştiri konusu yapılmaktaydı. Getirilen düzenlemeyle Kurula bağlı bir Genel Sekreterlik kurulmaktadır. Genel Sekreterlik, Kurulun tüm sekreterya işlemlerini yürütecektir. Yine Anayasa hükmü olarak yazılmamışsa da ilgili kanunlarda yapılması düşünülen değişikliklerle, Kurulun binasının ve bütçesinin olmasının sağlanması öngörülmektedir. Kurul Genel Sekreterinin birinci sınıf hâkim ve savcılar arasından, Kurulun teklif ettiği üç aday arasından Kurul Başkanı tarafından atanması hükme bağlanmaktadır. Yukarıda da değinildiği gibi Kurul müfettişleri ile Kurulda çalışacak hâkim ve savcıların atanması, muvafakatleri alınmak koşuluyla, Kurul tarafından yapılacaktır.

Adalet Bakanlığı merkez, ilgili ve ilişkili kuruluşlarında geçici veya sürekli olarak çalıştırılacak hâkim ve savcıları atama yetkisi ise Adalet Bakanına ait olacaktır.

Son olarak maddede, kanunla düzenlenmesi gereken hususlara yer verilmiştir.

MADDE 23- Maddeyle, Ekonomik ve Sosyal Konsey uygulaması anayasal dayanağa kavuşturulmaktadır. Demokratik sistem içinde ve uluslararası uygulamalarda; ekonomik ve sosyal politikaların oluşturulmasında, sivil toplum kuruluşlarının daha fazla görüş ve katkılarının alınması önem taşımaktadır.

Yapılan yeni düzenlemeyle; Ekonomik ve Sosyal Konseye, geniş bir yelpazede, toplumun çeşitli kesimlerinin temsilcilerinin katılımıyla, ekonomik ve sosyal sorunlar ile bunlara ilişkin çözüm yolları hakkında görüş üreten fonksiyonel bir kurumsal yapı kazandırılması hedeflenmektedir.

Avrupa Komisyonu ilerleme raporlarında, Türkiye’nin, ekonomik ve sosyal politikaların belirlenmesinde, iyi işleyen ve fonksiyonel bir yapıya kavuşturulmamış olması eleştiri konusu yapılmaktadır. Söz konusu eleştiriler de dikkate alınmak suretiyle anayasal dayanağı oluşturulan yeni Konsey yapılanması içinde; sivil toplum kuruluşları, meslek odaları ve hükümet temsilcileri bir araya gelerek, istişari nitelikte görüş bildirme fonksiyonu ifa edecektir.

Ekonomik ve Sosyal Konseyin kuruluş ve işleyişi kanunla düzenlenecektir.

MADDE 24- Maddeyle, demokrasi ve hukuk devleti ilkeleriyle bağdaşmayan, Anayasanın geçici 15 inci maddesi yürürlükten kaldırılmaktadır.

MADDE 25- Maddeyle Türkiye Cumhuriyeti Anayasasına üç geçici madde eklenmektedir.

GEÇİCİ MADDE 18 - Siyasî partilerin kapatılması konusunda, Anayasanın 69 uncu maddesinde değişiklik yapılmış ve demokratik sistemin vazgeçilmez unsuru olan siyasî partilerin kapatılması zorlaştırılmıştır. Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte, Anayasa Mahkemesi önünde derdest durumda olan kapatma davaları hakkında da Anayasanın 69 uncu maddesinde yapılan değişikliğin bir bütün olarak uygulanacağı hükme bağlanmaktadır.

GEÇİCİ MADDE 19 - Anayasa değişikliğinin yürürlüğe girmesinden sonra, mevcut Anayasa Mahkemesinin yapısının, yeni hükümlere uyarlanmasına ilişkin geçiş hükümleri düzenlenmektedir.

Anayasa Mahkemesinde halen görev yapan yedek üyelerin, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte asıl üye sıfatını kazanacakları öngörülmektedir.

Mahkemenin üye sayısının artırılması nedeniyle yapılacak yeni üye seçimlerinin hangi makam tarafından ve hangi kontenjanlardan seçileceği belirtilmektedir.

Bireysel başvuru müessesesinin alt yapısının hazırlanma süresi belirlenmektedir.

Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte, Anayasa Mahkemesi asıl veya yedek üyesi olanların görev süresinin, kazanılmış hak kapsamında, 65 yaşına kadar devam edeceği hükme bağlanmaktadır. Bu Kanunun yürürlüğe girmesinden önce, Mahkemede, değişik görevlere seçilmiş olanların, görevlerinin, seçildikleri sürenin sonuna kadar devam edeceği de hükme bağlanmaktadır.

GEÇİCİ MADDE 20- Anayasanın 159 uncu maddesinde Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun yapısında önemli değişiklikler yapılması öngörülmüştür. Anayasa değişikliğinin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren, başta 2461 sayılı Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu Kanunu ve 2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu olmak üzere bir çok kanunda, çok sayıda değişiklik yapılması gerekmektedir. Bu değişikliklerin yapılmasının belirli bir zaman alacağı da açıktır.

Bu husus da göz önüne alınmak suretiyle, yeni Kurulun oluşması ve görevine başlayabilmesi için gerekli olan geçiş hükümleri bu maddede düzenlenmiştir. Bu bağlamda, üye sayısındaki artışın bir sonucu olarak, yeni üyelerin nasıl ve hangi süre içinde seçileceği, seçmeye yetkili merciler bazında hükme bağlanmaktadır.

Seçilen üyelerin göreve başlama zamanları belirlenmektedir. Mevcut Kurul üyelerinin seçildikleri sürenin sonuna kadar görevlerine devam edeceği öngörülmüştür.

Adlî ve idarî yargı hâkim ve savcıları arasından yapılacak seçimlerin, Yüksek Seçim Kurulunun genel yönetim ve denetimi altında yapılması öngörülmektedir. Bu seçimlerin; adlî yargı hâkim ve savcıları bakımından her ilde ve il seçim kurullarının yönetim ve denetiminde, idarî yargı hâkim ve savcıları bakımından ise, bölge idare mahkemelerinin bulunduğu illerde ve bölge idare mahkemesinin bulunduğu ildeki il seçim kurullarının yönetim ve denetimi altında yapılması hükme bağlanmaktadır.

İlgili kanunlarda gerekli düzenlemeler yapılıncaya kadar Kurul üyelerine ödenecek ücret ile Kurulun nasıl çalışacağına ilişkin temel ilkeler de bu maddede düzenlenmektedir.

MADDE 26- Madde, yürürlük ve halkoylamasına ilişkindir.

İlgili Anayasa Mahkemesi Kararı:

7.5.2010 günlü, 5982 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının Bazı Maddelerinde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun’un;

A- Anayasa teklifi olarak veriliş biçimi ile  Anayasa Komisyonu’ndaki görüşme şekline ilişkin iptal isteminin, Anayasa Mahkemesi’nin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,

B- Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde kabulüne ilişkin oylamalarda gizliliğin ihlal edildiğine ilişkin iddialar yönünden, Anayasa’ya aykırılık bulunmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,

C- İvedilikle görüşülmeme koşuluna uyulmadığı iddiası yönünden Anayasa’ya aykırılık bulunmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,

D- Amacı bakımından Anayasa’ya aykırılık iddialarının incelenmesi isteminin Anayasa Mahkemesi’nin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,

E- 8. maddesiyle, 7.11.1982 günlü, 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 74. maddesinin; değiştirilen kenar başlığında ve eklenen üçüncü fıkrasındaki “… ve kamu denetçisine başvurma …” ibareleri ile dördüncü, beşinci ve altıncı fıkralarının, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,

F-  14. maddesiyle değiştirilen, Anayasa’nın 144. maddesinin, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,

G- 16. maddesiyle değiştirilen, Anayasa’nın 146. maddesinin;

1- Birinci fıkrasının, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,  OYÇOKLUĞUYLA,

2- İkinci fıkrasının, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,

3- Üçüncü fıkrasının, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,  OYÇOKLUĞUYLA,

4- Dördüncü fıkrasının;

a- Birinci tümcesinde yer alan “… bir üye ancak bir aday için oy kullanabilir; …”  ibaresinin,

b- İkinci tümcesinde yer alan “… de her bir baro başkanı ancak bir aday için oy kullanabilir ve …” ibaresinin,

Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, OYBİRLİĞİYLE,

c- Kalan bölümünün Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,  OYÇOKLUĞUYLA,

H-  19. maddesiyle değiştirilen, Anayasa’nın 149. maddesinin, birinci fıkrasının “Bölümler ve Genel Kurul, kararlarını salt çoğunlukla alır.” biçimindeki dördüncü tümcesi ile üçüncü fıkrasının, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,

I-  22. maddesiyle değiştirilen, Anayasa’nın 159. maddesinin;

1- İkinci fıkrasının, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,  OYÇOKLUĞUYLA,

2- Üçüncü fıkrasının;

a- Üçüncü tümcesinde yer alan “…iktisat ve siyasal bilimler …”  ve             “… üst kademe yöneticileri …” ibarelerinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, OYBİRLİĞİYLE,

b- Kalan bölümünün Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,  OYÇOKLUĞUYLA,

3- Dördüncü fıkrasının, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,  OYÇOKLUĞUYLA,

4- Beşinci fıkrasının;

a- Birinci tümcesinde yer alan “ … ancak bir aday için …” ibaresinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, OYBİRLİĞİYLE,

b-  Birinci tümcesinin kalan bölümü ile ikinci tümcesinin, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,

5- Altıncı fıkrasının, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,  OYÇOKLUĞUYLA,

6- Yedinci fıkrasının, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,  OYÇOKLUĞUYLA,

7-  Sekizinci fıkrasının, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,  OYÇOKLUĞUYLA,

8-Dokuzuncu fıkrasının, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYÇOKLUĞUYLA,

9-  Onuncu fıkrasının, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,  OYÇOKLUĞUYLA,

10- Onbirinci fıkrasının, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYÇOKLUĞUYLA,

11- Onikinci fıkrasının, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,  OYÇOKLUĞUYLA,

12-  Onüçüncü fıkrasının, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,  OYÇOKLUĞUYLA,

İ- 25. maddesiyle Anayasa’ya eklenen Geçici Madde 18’in;

1- Birinci fıkrasının, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,  OYÇOKLUĞUYLA,

2- İkinci fıkrasının, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,  OYÇOKLUĞUYLA,

3- Üçüncü fıkrasının,

a- (a) ve (b) bentlerinin,

aa- Birinci, ikinci ve üçüncü tümcelerinin, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,  OYÇOKLUĞUYLA,

bb-Son tümcelerinde bulunan “… ancak bir aday için…” ibarelerinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, OYBİRLİĞİYLE,

cc- Son tümcelerinin kalan bölümlerinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYÇOKLUĞUYLA,

b- (c) bendinin, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,  OYÇOKLUĞUYLA,

c- (ç) bendinin, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYÇOKLUĞUYLA,

4- Dördüncü fıkrasının, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYÇOKLUĞUYLA,

5- Beşinci fıkrasının, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYÇOKLUĞUYLA,

J-  25. maddesiyle Anayasa’ya eklenen Geçici Madde 19’un;

1- Birinci fıkrasının,

a- (a) bendinin,

aa- Birinci tümcesinde yer alan “… iktisat ve siyasal bilimler…” ve “… üst kademe yöneticileri…” ibareleri ile ikinci tümcesinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, OYBİRLİĞİYLE,

bb-  Birinci tümcesinin kalan bölümünün Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,  OYÇOKLUĞUYLA,

b- (b), (c) ve (ç) bentlerinin,

aa- İlk dört tümcelerinin, Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYÇOKLUĞUYLA,

bb- Son tümcelerinde yer alan “… sadece bir aday için…” ibarelerinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, OYBİRLİĞİYLE,

cc- Son tümcelerinin kalan bölümlerinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,  OYÇOKLUĞUYLA,

c- (d) bendinin,

aa- “ Bu seçimlerde her seçmen sadece bir aday için oy kullanabilir.” biçimindeki onbirinci tümcesinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, OYBİRLİĞİYLE,

bb- Kalan bölümlerinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYÇOKLUĞUYLA,

2- İkinci, üçüncü, dördüncü fıkraları ile altıncı fıkrasının (b), (c), (ç) bentleri ve yedinci, sekizinci fıkralarının Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYÇOKLUĞUYLA,

K- 26. maddesinde yer alan “… ve halkoyuna sunulması halinde tümüyle…” ibaresinin Anayasa’ya aykırılık savlarının incelenmesi isteminin Anayasa Mahkemesi’nin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE, OYÇOKLUĞUYLA,

- Yürürlüklerinin durdurulması isteminin REDDİNE.

ANAYASA MAHKEMESİ’NİN GEREKÇELİ KARARI

[ “On Being Jewish (Yahudi Olmak Üzerine)...

...Yaşamımın geri kalanını seninle geçirmek istiyorsam din ve kimlik konusundaki duygularımı da sorgulamalıyım, değil mi? Ve sana, bunlar hakkında ne düşünüyorsun diye sormalıyım. Bu çerçevede odak noktası, eğer bir çocuk sahibi olacak kadar kutsanacaksak, bu çocuğu nasıl yetiştireceğimiz sorusu. Ama bundan daha da önemli olan derin bir soru; Türk, Macar, Müslüman, Yahudi, Amerikalı, İsrailli, çok-dilli, dünya vatandaşı ama karmaşık özel kültürlere de bağlı olmakla ilgili olarak neler hissettiğimiz. Ben, kendimden sözedeceğim sana. Umud ediyorum, sen de bana aynı öz-eleştirel yolda cevap verirsin. Benim Amerikalılığıma ve Yahudililiğime yaklaşımım birbirinden çok farklı. Sana şaka yollu söylediğim gibi, ben Amerika’ya soyut olarak bağlıyım, bir fikrin vücud bulması biçiminde. Tabii, o fikrin tam olarak ne olduğu da tartışmaya açıktır. Aslında, ‘His Almost Chosen People’[1] adlı kitabımı da yazma nedenim bu. Belki Birleşik Devletler’e sadakatimin bir kısmı, basitçe kişisel menfaattir güzelim. Çünkü Birleşik Devletler, dünyadaki en güçlü ülke, en iyi maaşların verildiği ve Amerikan rekabet yığınının en tepesine düşen benim gibiler için, büyük fırsatların bulunduğu bir yer. Üstelik eleştirmek için de mükemmel bir yer. Bazen bağlılıklarımız, bize eleştirel bir düşünür olma fırsatı veren yerlerde ve o yerlere sadakat biçiminde doğar. Çok anlayışlı, güçlü bir baba Amerika!

Kişiliğimin Yahudi tarafı ise şu anda ikimizi çok daha fazla ilgilendiriyor. Bugün bisiklete binerken, sana yazacağım zaman bu konuya nasıl gireceğimi düşündüm. Benim, 1939 yılında, yani, Hitler, Polonya’ya girmeden altı ay önce doğduğumu hatırlatmak bir giriş kapısı olabilir. Avrupa’da Yahudiler, hiçbir fark gözetilmeksizin yokedilirken ben canlı idim. Bir keresinde, altı yılda 6 milyon Yahudinin öldürülmesi için günde 3000 Yahudinin öldürülmesi gerektiğini hesaplamıştım. Bu cani kinin ve öfkenin boyutları bir biçimde bana da ulaşıyor ve beni etkiliyor, şu anda bile. Hiçbir zaman, eğer Hitler savaşı kazansa idi, ya da diyelim Atom bombasını ilk bulan o olsaydı, bugün hayatta olamayacağım gerçeğini unutamıyorum. Aynı hassasiyeti, İsrail’in varlığının tehdit altında olduğu 6 Gün Savaşı için de hissetmiştim. Bu hassasiyetler ve güvensizlikler benim kuşağımın Yahudi psikolojisinin temelinde yatar.

Yahudi kişiliğini anlamak çok zordur sevgilim. İçerde olan bizlerin bile bunu anlayıp anlamadığımızdan şüpheliyim. Bir arkadaşım Schmoozing[2] adlı etkileyici bir kitap yazmıştı. Kitap, Goy’ların[3], gavurların dinlemedikleri zaman Yahudilerin birbirlerine ne anlattıkları ile ilgiliydi. Aslında pekçok sohbeti uydurmuştu ama adam her zaman pek çok kimseyle konuştuğu için fikirleri doğru. O, Yahudi kültüründe, üç temel aykırılık dışında herşeyin kabul edilebilir olduğunu iddia ediyor. Bunlardan herhangi biri, bir Yahudinin, Yahudilikten dışlanması için yetecektir: (1) İsa’nın Mesih Olduğunu Kabul Etmek, yani İsa’nın Yahudisi Olmak, (2) Holocaust’u, Soykırımı İnkar Etmek, ve (3) İsrail’in Meşruiyetini İnkar Etmek. Bu tavrı paylaştığımı itiraf etmeliyim. Aslına bakarsan, ikinci ve üçüncü numaralarda yazılı fikirleri kabul eden biriyle dost olamazdım. Birinci noktaya gelince, İsa’nın Hıristiyanlar için fena olmadığını söylemek gerekir. Belki de bu inançla ilgili olarak ortaya çıkan tek sorun, bazı Yahudilerin hem Yahudi hem de Hıristiyan olabileceklerini düşünmesi. Lisede birlikte okuduğumuz bir arkadaşım, rahip olmak üzere Hıristiyanlığa geçmişti. Bu, onun için doğru bir şeydi. Bir kültürü bırakıp ötekine geçti. Fakat daha da ilginç olan şey, Yahudiliğe aykırıkla ilgili söylenenlerde, İslam konusunda bir bahis olmaması. 11. Yüzyılda Rambam’dan önce, Yahudiler Hıristiyanlığı, putperestlik (Tanrının insan olması vs.) sayıyorlardı fakat İslam hakkında hiçbir olumsuz yargımız olmadı. Ama Rambam; yani, 1135’de Güney İspanya’da doğan sefardik Yahudi din bilginimiz Rabbeinu Moshe ben Maimon, müslüman Arap dünyasının İspanya fetihleri sırasında Yahudilerin de Müslümanlığa geçmeye zorlandığı bir dönemde yaşamıştır. Onun zamanında yaşayan pek çok din bilgini, Müslümanlığa geçmeye zorlanan Yahudilerin dahi artık ‘gavur’ olduğu fikrini ifade etmiş ve Yahudilerin, dinlerini değiştirmektense ölmeleri gerektiğini savunmuşlardır. Aslında İslamın kökleri, anladığım kadarıyla, Yahudilerin kanuna-dayalı dinine bir dönüşü temsil ediyor; yani Hıristiyanların, özellikle de Protestanların, ruhani din adına reddettiği temel yapıya dönüş.

Tüm bu entelektüel konular ilginç fakat asıl konumuza sadece teğet geçiyorlar. Bunlar Yahudi olmanın benim için ne anlama geldiğini ve çocuğumu Yahudi olarak yetiştirmeyi neden yaşamsal-önemli gördüğümü açıklamıyor. Sana kişisel gerçeğimden sözedeyim: İlk olarak, ana-babamın Judaizm’i hiçbir zaman çok ciddiye almadıklarını söylemeliyim. Tabii, eve Yahudi olmayan bir kız getirdiğimde gösterdikleri tepkinin ötesinde. Özellikle annem, kızın fiziğini ve zekasını küçümser ve ‘bu ‘schickse[4]’ ile ilgilendiğim için benimle alay ederdi (Aslında, Müslüman kızların ‘schickse’ olup olamayacağını bilmiyorum, bu durum, iki dinin mensuplarının birbirleriyle evlenmediği Hıristiyan-Batı’da ya da Müslüman-Doğu’da pek mesele olmadı). Yahudilerin tuhaf bir yanıdır bu. Hem dinlerine karşı saygısızlık gösterebilirler hem de Yahudi Halkın devamı fikrine bağlı kalırlar.

Anne tarafından sekiz kuzenim içinde, sadece biri, Yahudi olmayan, başka dinden olan bir kimse ile evlendi. O da bir Mormon’du zaten; yani Yahudilere büyük sevgi besleyen bir mezheptendi. Sanırım gelecek kuşakta bu durum değişecek. Yahudi hayat tarzı ile hiçbir zaman herhangi bir ilgisi olmamış bir başka kuzenim de dinsiz bir doktorla evlenmişti. Yani o bile dinsel olarak tarafsız birini seçmişti. Bu trend böyle devam edip gidecek herhalde, yani onlardan bekar kalanlar evlenmeye karar verirlerse.

Sana yazdığım bu mektupta, kişisel olarak ilginç bulduğum bir şey, sürekli kişisellikten toplumsal ve politik olana doğru sapıyor olmam. Yani bir türlü ‘benim için Yahudi olmak ne anlama geliyor?’ sorusuna odaklanamıyorum. Zamanın genel trendleri hakkında şakalar yapıp hikâyeler anlatmak ama asıl devinimin bulunduğu yerde kalamamak gibi!

Bununla birlikte, çok dikkati çeken bir hal, anne tarafından sekiz kuzenin içinde benim en-az-Amerikalı bir hale gelmiş olmam. Aralarında herhangi bir yabancı dil konuşan bir ben varım ve yine de, Yahudiliğe güçlü bir biçimde bağlı olan da ben oldum. Kalan yedisinin, aslında beşi hâlâ hayatta, mesela karides, hatta domuz eti bile yemekten vicdani bir rahatsızlık duyabileceğini hayal bile edemem. Ama Yahudi kimliğimi, kendimi Amerikalılıktan koparma yolu olarak kabul ettiğimi söylemek, durumu çok basite indirgemek olur tabii. Sanırım Yahudi olmam, hem babamın ateizmine isyan etmemi, ama hem de onunla, Amerikan kimliği altında ezilmeyi reddetmesinde, özdeşleşebilmemi sağladı. Paradoksal olarak, bu anlattığım durum, Eric Erikson’a göre Alman erkeklerini Hitler’i izlemeye iten dinamiğin ta kendisidir. Otoriteye, yani Churchill ve Batının otoritesine karşı romantik bir isyana kapılıp yine de baba figürü ile özdeşleşebilmişlerdir.

Judaizme dönmeden ya da yeniden dönmeden önce bile, dine karşı büyük bir ilgim vardı. Kolejde iken, Üniteryen Kilisesi’nde ayinlere katılırdım, hatta bir keresinde papaza yanaşıp üniteryen bir papaz olup olamayacağımı bile sormuştum. Aslında, benim kölelik karşıtı hareketin içindeki kahramanlarımdan biri olan Theodore Parker da bir Üniteryen papazıydı. Abraham Lincoln’ün Amerikan İç Savaşı’nın fikirsel temellerini özetlediği kısa Gettysburg Nutku’nda kullandığı, ‘tüm halka ait, tüm halk tarafından kurulan, tüm halk için’ sözlerini ilk olarak Parker sarfetmiştir güzelim. Lincoln, Gettysburg Nutku’nun sonunda ‘…bize düşen büyük bir ödeve kendimizi adamak zorundayız, bu ödev, Tanrının egemenliği altındaki bu ulus için özgürlüğün yeniden doğması ve tüm halka ait, tüm halk tarafından kurulan ve tüm halk için kurulan bir devletin yeryüzeyinden kaybolmamasıdır.” demişti.

Fakat Koleji takip eden gençlik yıllarımda Almanya’da yaşamak, Yahudilik bilincimi ve farkındalığımı yoğunlaştırdı; sonrasında, İbranice ve dualarımızı öğrendim. Eğer o yıllarda, altmışlı yıllardan bahsediyorum bebeğim, Almanya’ya gelmemiş olsaydım, hayatımdaki bütün bu gelişim meydana gelir miydi bilmiyorum. Tabii önceleri, benim Yahudi olmaya karşı ilgim bir savunma mekanizmasına dayalı idi. Kendimi, Holocaust kurbanlarıyla özdeşleştirmiştim ve kendime karşı yapılan bu saldırıyı, kimliğimi geliştirme yolunda olumlu bir kaynağa çevirdim.

Şimdi Judaizm hakkında bilgi sahibi olmak için otuz yıla yatırım yaptığımın farkına varıyorum. İbraniceyi öğrenmek, çocuklarımı Yahudi yetiştirmek için. Bu gerçek, benim hayatımın en önemli kısmı olarak, kim olduğumla ve yazdığım kitaplar ve hukuk hakkındaki fikirlerimle çok yakından ilgili bir konu.

Yahudi olmak üzerine kaleme aldığım bu düşüncelerin, Judaizmin teolojik içeriği ile pek bir ilgisi olmadığını hissetmişsindir. Yahudi geleneğinin entelektüel olarak çok zengin olduğunu düşünüyorum ve aydın hahamlarda bulduğum yoğun akademik dünya, bana, kendimi evimde hissettiriyor. Hatta geçelerde Antwerp’de tanıştığım ultra-ortodoks ve sofu bir Yahudi ile bile ortak bir entelektüel hassasiyeti paylaştığımızı şaşırarak gördüm. Aşırı-ortodoks Yahudiler Mesih’in Dönüşü’nden bahseder ama pek çok Yahudi, tarihin sonuna ait bu Mesih özlemini pek de ciddiye almaz. Temel olarak, ilahiyatımız yalındır: Tek bir Tanrı, soyut bir Tanrı, mükemmel olmayan bir Tanrı, mükemmel olmayan bir Yaradılış ve, sanırım; insanların, Yaradılışın eksik bıraktıklarını tamamlama ödevleri olduğuna yönelik bir İnanç. Ruhları dillere yönelen bizim gibilerin, sanırım toplumsal bir sorumluluğu var çünkü Yaradılış alanının en çok eksik kalan kısmı, sözcüklerle iletişim alanıydı. Tanrı, tüm entelektüel yaratıklar için tek bir müzik yaratmıştır fakat bize, dünyayı farklı kültürlere ayıran, farklı diller bırakmıştır. Sen ve ben, bu durumu birleşik-insanlık adına bir taciz olarak gördük ve dilleri, kendi yaşamlarımızın bir erdemi yaptık. Bizim kimliklerimiz ve aşkımız, pek çok dili konuşmamızla, hatta günlük yaşamımızda ve yazışmalarımızda birbirimizle iki, üç, hatta dört dil kullanmamızla yakından bağlantılı yavrum.

Judaizmi en fazla çekici kılan özellik, takvimidir. Bir yılın ritmi, harika kutsal günlerle doludur. Sonbaharda yeni yıl yortumuz vardır ve ondan on gün sonra, the Day of Attonement, Yom Kippur’u kutlarız. O zaman bir gün boyunca, yirmibeş saat boyunca, yemek yemeden ve su içmeden oruç tutar, günahlarımızın bağışlanması için dua ederiz. İbadeti harikadır ve günün sonunda başıma ağrı vursa da bu gün, beni aynı törende bulunan tüm Yahudilere bağlar. Bir Yahudinin, ait olduğu topluluğuna karşı girişebileceği en büyük tahkir, Yom Kippur’da yemek yemektir. O gün otomobil kullanmak da yasaktır ve Kudüs Sokakları sessiz bir çöle döner. Yom Kippur’dan üç gün sonra ise Sukkot adı verilen eğlenceli bir hafta başlar. Bu günde Mısır’dan çıktıktan sonra kırk yıl çölde dolaşmamız, oradaki yaşamımız ve tekil olarak Sukkah denen korumasız kulübelerde, barakalarda uyumamızı kutlarız. Geleneğe göre, insanlar, evlerinin arka avlularında ya da balkonlarında buna benzeyen kulübeler yaparlar ve tüm yemeklerini orada yerler. Kimileri, içinde uyur bile. Kimileri de konuklar davet eder ve küçük kulübelerini ağzına kadar doldurur!

Baharda bir başka kutsal günler döngüsü başlar. Genellikle Mart ayına denk gelen, Ester’in Kitabı’nın kutlandığı Purim’den birkaç hafta sonra, hem laik hem de dinci Yahudiler için en popüler bayram olan Hamursuz gelir. Tüm aile Seder Yemeğinde biraraya toplanır, Mısır’dan kaçışın törensel bir yeniden anlatısıdır bu. Hem toplumsal hem de entelektüel bir olaydır, çünkü gece yarılarına uzayan tartışmalarla renklenir. Haftanın geri kalan süresinde, her türlü ‘Hametz’, her türlü mayalı gıda yemekten kaçınmamız gerekir, Hametz; ekmek ve ekmek ürünleridir, mayalı herşey dahil. Hamursuz’un sona ermesinden kırk gün sonra Şavuot, yani Hasat Bayramı başlar, Tanrının Sina dağında Torah’ı indirmesinin kutlandığı bir bayramdır. Önce ‘Sürgün’, sonra ‘Gerçek Kanunun Tesellüm Edilişi’. Burada beni en çok cezbeden, Tevrat’ın indirildiği ‘sabaha’ kadar gruplar halinde bütün gece çalışmaktır. Dünyanın pek çok yerinde, sabahın beşine kadar ayakta kalmaya çalışarak Tevrat hakkında tartıştığım harika geceler geçirmişimdir.

Ve tabii, Şabat, her hafta gelen ve arada sırada riayet ettiğim Şabat. Haftalık bu ibadete bütünüyle riayet etmeye ve Tanrının, Yaradılışın yedinci gününde istirahate çekildiği fikrine karşı çıktığımı itiraf etmeliyim.

Bu takvimi yeniden gözden geçirmek benim için yararlı bir alıştırma oldu. Bu alıştırma, Takvimin, Yahudiliğimin yaşamsal bir parçası olduğunun yeniden farkına varmamı sağlıyor. Yahudi olmayan bir çocuğu yetiştirmenin gerçek zorluğu, yılın bu kritik anlarında gereken aile aidiyeti duygusunu yitirmek olsa gerek. O zaman, sevdiklerimin yanımda olmasına en çok gereksinim duyduğum günlerde kendimi terkedilmiş hissederim.

Amacım sana Yahudiliğimden sözetmekti. Umud ediyorum, bu samimi düşünceler bizi daha da yakınlaştırabilir.

Dein ewiger[5] Philipp Goldmann…”…

…

… Goldmann’ın bana daha önce sözünü ettiği Hasidik Yahudi aile, simsiyah takım elbise içinde beyaz gömlekli ve siyah fötr şapkalı erkekleri; sade, kapalı giyimli kadınları ile; atalarının, Mısır’a asimile olmaktan; dillerini, kimliklerini ve elbiselerini değiştirmedikleri için kurtulduklarına inanan insanlardı. Küçük çocukların başlarında yarmulke[6] vardı. İşin “üniforma saygınlığı ve sorumluluğu” boyutu da vardı tabii. Bir-örnek siyah beyaz giysilerde, ait olduğu halka karşı kendini sorumlu hisseden bir “üniforma” bilinci vardı. “Aslında bu biçemde bireysellik, daha da öne çıkıyor Robin. Yüzeyel örtülerden çok karakter öne çıkıyor.” Goldmann’a benim Yahudi olup olmadığımı sordular. İbranice verdiği cevabının “yakında olacak” mealinde olduğunu hissetmiştim. Naziktiler, çalışkandılar ve çok konukseverdiler. Yiddişçe, “küçük kasaba” anlamına gelen Shtetl diye adlandırdıkları Yahudi mahallesinde oturuyorlardı. Salonun mütevazılığı ile oradaki en çok dikkati çeken şey olan Menorah’ın şaşaası[7] bir çelişki oluşturuyordu. “Güzel, değil mi Philipp? Manhattan’daki Yahudi Müzesi Satış Reyonu’ndan aldık.” “Amsterdam Yolu’ndaki mi?” “Evet, ta kendisi.” “Müthiş bir şeye benziyor, ne kadar?” “Müzedeki orijinalinin değerli bir reprodüksiyonu. Müzeye üyeyiz, bize beş bin dolara geldi.” Dört ayaklı, gümüşten bir mini kanape biçimindeki kaidesi üstünde yükselen sütunun ortasına sağlı sollu bağlanan dörder dalın ucu yine sağlı sollu dörder mumlukla sona eriyordu, böylece yukarıya doğru küçülerek mumluklarına bağlanan dallar dört yarım daire oluşturuyor, dalların üstünde; kapaklarında sincap, geyik, deve motiflerinin işlendiği sekiz adet mumluk bulunuyordu. Üstünde yer yer kabartmalı, ajurlu süslemeler ve telkarili nesneler olan sütunun en tepesinde, sekiz mumluğu ikiye bölerek yükselen heykelciğin, Judith olduğunu söylediler.

Menşeleri, neden üretildikleri, nereden geldikleri, içlerindeki besin maddesi oranları ince kurallara göre belirlenmiş; denizde yüzemeyip yürüyen, kanadı olup da uçamayan, anne sütünden şu kadar ay önce kesilmiş olan hayvanatı içermeyen “helal” Yahudi akşam yemeğimiz çok lezzetliydi. Ana yemek olarak ikram edilen, helal, soğanlı kuzu güveç yemeğimizi tam bitirmiştik ki Goldman, birdenbire, onları tahrik etmek istercesine, Müslümanlar hakkında ne düşündüklerini sordu. Bundan sonra, ahbabının karısı birden ayağa kalkıp boş tabakları mutfağa götürmeye koyuldu.

“Philipp, düşünüyorum da, yani aşırı göçten biz de korkuyoruz. Müslüman olmasalar da şu Hintliler, işimizi elimizden alır hale geldiler. Tarzları çok farklı. Sorun o da değil aslında ama Vlaams Belang’a biz de sempati besledik. Geçen bölgesel seçimlerde oyumu ona verdim. Haham-avukat Henri Rosenberg’in adını duymuş muydun, kardeşim? Bu konuda çok çalıştı. O da, politikanın tuhaf arkadaşlıklara vesile olabileceğini  kabul ediyor.”

Ben, sözü “tuhaf yatak arkadaşlıkları” olarak biliyordum ama “yatak” kısmını eklemenin patavatsızlık olacağını düşünüp çenemi kapattım. Goldmann atıldı:

“Elie Wiesel aynı fikirde değil ama Abraham.”

“Biz o kadar liberal olamayız. Düşmanımın düşmanı dostumdur. Kurallara göre yaşamak zorundayız.”

Adam, bulunduğumuz flaman bölgesinde, yerel parlamento seçimlerinde en büyük başarıyı elde eden parti olan aşırı sağcı Vlaams Belang’ın partisinden sözediyordu. Avrupa’nın ikinci büyük limanı Antwerp’in, sayısı 25.000’den fazla olan Yahudi Toplumu’na mensup bir kimsenin, aşırı sağcı bir partiye oy vermiş olması beni çok şaşırtmıştı. Tartışmaya katılmadım. Masada sessizce oturup Abraham’ın eşinin sunduğu helal peynirli tatlıyı yemeye koyuldum…

…

… Merkez’e komşu Karaorman Av İdaresi’nin kızıl-sarı av köpeğine gene dalgın dalgın bakarken odama girdiğini bile fark etmediğim Monika yaklaştı yanıma:

“Geliyor musun? Hadi…”

“Nereye?”

“Ayıp ama. Kırk yılın başı müthiş bir konferans organize ediyorum. Kimsenin haberi yok. Hadi yuvarla şu ‘elma suyunu’ da gidelim.”

Elma suyu, elma suyu değildi ve Monika’nın düzenlediği hiçbir konferansı kaçırmamam gerektiğinin bilincindeydim. Monika’da, insanı bir yere zorla da olsa ait kılan bir “muhtarlık” havası olurdu hep.

Merkez’in her yerine çarşaf çarşaf asılmış ilanları nasıl olmuştu da fark etmemiştim?! Merkez’in konferans salonu, çoğu zaman olduğu gibi uğraş alanımıza uçuk kaçık, kerameti kendinden menkul, karanlık dilli teori biçen uçan profesörlerden birini değil, yüzyılın suçunun canlı tanıklarından birini, Sally Perel’i konuk edecekti bu defa.

Herkeste, özellikle organizasyon komitesinin başında bulunan Monika’da büyük bir heyecan seziliyordu. Ben Hitler Genci Salomon adlı kitabı Avrupa, Avrupa filminin de kaynağı olmuş konuğumuz Salomon Perel, Shlomo Perel ya da Solomon Perel, son derece çarpıcı- hikâyeli bir kişilikti. Yükselen Nazizm, Alman Yahudisi ailesini önce Almanya’dan Polonya’ya sürüklemiş, sonra da –Polonya’nın Almanya ve Sovyetler arasında paylaşılması yüzünden– Perel’in ailesi tamamen dağılmış; Sovyetler’e kalan kısımda kardeşini de yitirmiş, tek başına, öksüz ve yetim bir çocuk olarak kalmış Perel. Nazilerin Sovyetler’i işgal ettiği zaman bulunduğu öksüzler yurdundan kaçmış ama bu kere bir Nazi birliğine esir düşmüş. “Ben bir soydan-Almanım,” diyerek Yahudiliğini saklamış, böylece birliğin koruması altına alınmış ama sünnetli olduğunu keşfeden sodomist bir askerin şantajlarına boyun eğmek zorunda kalmış. Kendisini esir alan birliğe Rusça-Almanca, Almanca-Rusça çevirmenlik yapmış. Sonra, Almanya’ya götürülüp bir Hitler Gençliği okulunda “yetiştirilmiş”, ari ırktan Leni adlı bir kızla başlayan aşk hikâyesi, sünnetli olduğunun anlaşılması yüzünden hüsrana uğramış ve ancak savaş bittiğinde kimliğini açıklayabilmiş. O zaman savaş sırasında yitirdiği kardeşini bulmuş ve işte son olarak kendine İsrail’i yurt edinmiş.

İki saatten fazla süren konferansını herkes nutku tutulmuş halde dinlemişti. Perel, kitabının ana hatlarını, onu daha önce başka merkezlerde de dinleyen Monika’nın söylediğine göre, hiç de aynı hikâyeyi anlatıyor gibi değil, tam tersine bu hikâyeyi ilk defa anlatıyor gibi anlatmış ve şüphesiz insanlıktan azıcık nasibini almış olması beklenen herkesi çok etkilemişti. Sunumu bittiğinde, adamdan hâlâ birşeyler anlatmasını bekleyen bir eda vardı konferans salonunu dolduran kalabalıkta. O, bunu anlamış gibi: “Nokta. İşte bu kadar,” dedi. “Nokta.” Monika, salondaki bu fazla-sessizliği bir hayra alamet görmedi ki hemen “sorulara geçelim efendim isterseniz,” diye sordu, kime ne buyurduğu belli olmayan çekingen bir eda ile… “Geçelim genç hanım… geçelim…” diye cevap verdi Perel.

Kimsede çıt yoktu. Kimsenin Perel ve hikâyesi ile ilgili bir sorusu olmadığından değil belki de ama işte kimsenin öyle bir hikâyenin üstüne soru sormak içinden gelmiyordu belki de. Böyle bir hikâyenin üstüne, hele hele gerçek olduğu da biliniyorsa, ne gibi bir soru sorulabilirdi ki! Gerçek yaşamını, tüm mahremiyeti ile gözler önüne seren bir soykırım gazisine, hepimiz gibi nefes alıp vermek için, isminden cinsel dokunulmazlığına, cinsel dokunulmazlığından meslek seçimine, hayatının tüm köşe taşlarına kara damga vuracak hayli kabarık bir borç ödemiş birine ne sorulacaktı? Birden elimi kaldırdım. Aslında elimi ben kaldırmamıştım, kim kaldırmıştı bilmiyordum ama o el bir kere kalkmıştı… Konferanslara hep birkaç tek atarak giderdim de, bu kere birkaç tek fazla mı atmıştım acaba? Bilmiyordum… “Buyrun Doktor Vonali” dedi Monika’nın kararlı, önyargısız ve her duruma, her zaman dosdoğru ve “nesnel” tınlayan Alman sesi. Kahrolası. Kahrolası elimi neden kaldırmıştım ki!.. O zaman bir soru sormam lazım değil miydi? Evet… Bir soru vardı aklımda. Vardı da… Uzunca süre, dilime takılıkalmış birtakım kelimelerle boğuştuktan, kurmaya yeltendiğim bir dizi tümceyi yarım bıraktıktan sonra –bilmiyorum bu çabam otuz saniyeyi aştı mı aşmadı mı– bir çırpıda:

“Sizin hayatta kalmış olmanız ile bir derdim var benim, bayım,” dedim…

Bir anda tüm gözler üzerime çevrildi. Yani ben öylece sorumu sormak üzere ağzımda birşeyler gevelerken sırtı bana dönük olanlar da başlarını geriye çevirdiler bu kere… Çünkü en arkada oturuyordum… Kendi kendime “yarı-sarhoş olduğumu anladılar mı acaba?” diye sorup, tümceme bu kere daha kesin ve daha “bilmiş” bir vurgu oturtarak “Evet bayım. Evet. Sizin hayatta kalmanız beni rahatsız ediyor! Kalamamış olmanız gerekiyordu!” Monika, önce başını öne eğdi. Sonra da objektif her moderatörün yapacağını yaptı ve birdenbire yedi sekiz soran gözle kaplandığı hissine kapıldığım çehresini Perel’e çevirdi…

Cevabın, orada öylece en arkada oturmakla kalmayıp üstüne bir de münasetbetsiz bir soru soran küstaha dönerek kin dolu gözlerle bakan kalabalıktan değil de kuş lastiğine takılı şimşek taşının asıl hedefinden, hiç de gecikmeden gelmesi, hiç olmazsa sorunun yerindeliğine bir işaret de sayılabilirdi belki:

“Nereye kadar diye mi soruyorsunuz genç bayan? Kimliğimi nereye kadar mı saklardım? Öldürür müydüm diye mi soruyorsunuz? Öldürmek zorunda kalsam ne mi yapardım? Tanrı’ya şükür savaşta sadece bir çevirmendim. Kimseyi öldürmek zorunda kalmadım. Yani ima etmeye çalıştığınız… hayır… öyle bir ikileme düşmedim… Fakat ben, ‘asla kimliğini kaybetme,’ diyen babamın değil, ‘ne olursa olsun hayatta kal,’ diyen annemin sözünü dinledim. Yaşamın kimliğini, annemin kimliğini seçtim.”

Sonra sarhoşluğun verdiği atılganlıktan istifade eden sorguculuğun yerini, sarhoşluğunun bilincinde bir utangaçlık aldı ve bu bilinç, “hayatta kalmış olması yüzünden” Perel’le iyiden iyiye didişmeye kalkışıp tüm topluluğu karşıma almamı engelledi. Allah’tan engelledi. Çünkü anlattığı koşullar altında hayatta kalmış biri ile didişmeye kalkan birinin gerçekten ayık olması gerekiyordu…

“Te-teşekkür ederim efendim,” deyip yerime çöktüm.

Sonra üç-beş soru daha oldu. Hepsinde, haddinden nazik, haddinden mahçup bir tını gizliydi. Konferans sonrasında, izdiham sırasına girip hiçbir şey olmamış gibi kitabını imzalatmaya yeltendiğim zaman Sally Perel, akşam, Merkez’in müdavimler Kneipe’sindeki[8] yemeğine katılıp katılmayacağımı sordu. “Tabii efendim. Katılırım.” Katıldım. Şansıma tam karşıma düştüğü halde, konferansının ana teması olan hayatta kalması üzerine ne ben bir laf daha ettim ne de o bir laf daha bekledi. Dünya ve Allah’tan, havadan ve sudan, yaşamda kalan herkesin çekinmeden konuşacağı konulardan konuşulan o akşam öylece sona erdi.

Fakat ertesi gün, Merkez’den bir grup meslektaş, en başta Monika, Baden Gazetesi’ni bana gösterip gülüşmeseler, bu konu aklımda belki de bu kadar yer etmeyecekti… Sarhoşların tek bir meziyeti var ise, o da sarhoşken yapıp becerdiklerini pek de hatırlamamalarıdır.

“Senin sorun da ne küstahtı ama Aşkiin! ‘Nazilere kendinizi bir Alman olarak tanıtmış olmanız sayesinde hayatta kalmış olmanızdan rahatsız oluyorum,’ dedin açıkça…”

“Sarhoştum ama doğru bir noktaya temas etmişim! ‘Ben bir Hitler Genci idim. Göğsümde iki ruh çatışıyor!’ dememiş mi! Savaş sırasında safkan Alman taklidi yapıp sonrasında Yahudiliğe dönmüş.”

“Aşkin… Bak şu gazeteye… Muhabir atlamış senin sorunun üstüne! Dinle bak: ‘Perel’e soru soran genç araştırmacı, direkt olmaktan kaçınmak istedi önce, farklı tümce üstüne farklı tümce denedi, daha diplomatik sözler bulmaya çalıştı, ama sonunda o sonsuz ikilemi haddinden fazla çarpıcı bir dille ifade etti: ‘Sizin hayatta kalmanız beni rahatsız ediyor!’”

“Kahrolası gazeteciler!”

“Fakat konferansımıza etkili bir başlık çaktırmış olman hoş… Biz de boş değiliz yani di mi desinler… Bizimki damardan Perel konferansı oldu…”

“Canım hayatta kalması ve kent kent, kitapçı kitapçı, merkez merkez dolaşıp bu hikâyeyi anlatması insanlık için yararlı, ben de biliyorum. Ama varsayalım o zaman, herkes birden safkan Alman taklidi yapmış olsaydı. Ne olacaktı?”

“Pratik olarak imkânsız Aşkiin. O bir çocukmuş. Nazileri kandırması kolay olmuş. Hem öksüz ve yetim bir çocukmuş. Aslına bakarsan doğal bir reaksiyon. Kamuflaj ve taklit gibi…”

“Stalin’in kardeşini o mu yakalatmış?”

“Bilmem. Onu neden soruyorsun?”

“Kimseyi öldürtmedim demişti de. Merak ettim.”

Merak ediyorduk. Hep merak ederdik. Ve bu merakımızın, bizi sıradan insanlardan ayırdığını düşünürdük. Merak, bir despotu bir özgürlük savaşçısına, kapana kısılmış bir tutsağı kahramana dönüştüren sihirli bir duyguydu sanki. “Biraz hava almak istiyorum, izin verirseniz,” dedim arkadaşlarıma… “Orman patikasında yürüyeceğim biraz.” “Hava almak”, Perel’in uğruna verdiği türden bir mücadeleyi hak eden “şerefli” bir işmiş gibi saygıyla karşıladı arkadaşlarım bu sözümü. Ben de öyle şerefli bir iş yapıyormuşçasına dışarı çıktım ve orman patikasına attım kendimi…

…

…

“Bana bir konuda yardımcı olmanızı istiyorum Profesör Goldmann.”

“Ahaa… Hangi konuda Korkunç Türk?”

“Önünde bir katil var. Birini ya da birkaç kişiyi öldürmüş biri. Senden yardım istiyor. Suçsuz olduğunu kanıtlamanı istiyor. Anlattıklarının doğru olup olmadığını, adamın gerçek olup olmadığını ya da başka bir iş çevirip çevirmediğini nasıl anlarsın? Doğruyu söyleyip söylemediğini nasıl anlarsın?”

“Öyle bir durum mu var?”

“Hayır, bu akademik bir soru, etik ikilemlerle ilgili. Yani güven meselesi önemlidir, değil mi? Mesela ölümcül bir takipten kaçarken gece yarısı evinin kapısını çalan birine kapıyı açar mısın açmaz mısın? Mesela açmazsan ölecek ama sen bunu bilmiyorsun ki, yani nasıl anlar insan bunu?”

“Aşkı nasıl anlarsan öyle Korkunç Türk. Gerçi nedeni meçhul ama senin benden hoşlandığını anladım. Ama sen benim seni ya da aslında birini sevip sevemeyeceğimi henüz bilmiyorsun. Çünkü sana göre zayıf bir konumda sayılabilirim. Beklentimin sadece genç bir kadın tarafından doyurulmak olduğunu düşünebilirsin. Ama olmayabilir de, değil mi? Benim için sevmenin mümkün olup olmayacağını bilmiyorsun. Nereden bileceksin bunu, nereden bileceksin benim Mensa üyesi Korkunç Robin’im? Benim shrink’im[9] bile bilmezken, sen nasıl bileceksin?”

“Sen bile bilmedikten sonra sevebilip sevemeyeceğini, ben nereden bileceğim?”

“Aşkta olduğu gibi müdafaada da bir risk vardır küçüğüm… Birinin olursun, bir fikri, bir kişiyi savunursun, doğruyu söylediğine inanarak… Bir ‘şey’in peşinde değilsindir. Bir başka ‘Sen’in izindesindir. Yıllar geçince, bir bakarsın ki koca bir yalanmış… Belki bir ‘şey’miş. Bir nesne yani… Yıllar, eskiden gerçek ve doğru olan şeyleri yalan ve yanlışlaştırmakta ustadır… Aslında yıllar, bilgelik kazanmayanlar için, ‘Sen’leri ‘şey’ haline getirir. Potansiyel ‘Sen’leri olanaksız kılar. ‘Sen’lere ‘şey’ diye bakmaya başlarsın. Bazen o kadar hasta eder ki zaman insanı, kendine bile ‘ben’ diye bakmayı unutur, ‘şey’ olarak bakmaya başlarsın… Bir an için, o anda sevdiğinle ya da savunduğunla aranda olup biteni ilginç buluyorsan, en kötü ihtimal, inandırırsın kendini buna… Köleliğini sevmeye başlarsın. Avukatsan, aldığın paraya bakarsın mesela…”

“Pek yardımcı değil bu sözler. Sonuçlardan söz ediyorsun, o sonuçlara giden süreçlerden değil!”

“Birine inanmak için para, kariyer vesair bir dışsal nedenin yoksa, yani bir medeniyet nedenin yoksa, köleliğini erotik bulmuyorsan, içinde arayacaksın o nedeni; yani kültürde, çok derinlerinde kim olduğunu söyleyen seslerde. İnanacaksın… Her inançta bir içsel beklenti, bir anlam, bir tamamlanma vardır. Tanrı’ya inanan biri de Tanrı’nın aslında varolmadığını düşünebilir. Ama Tanrı’ya gene de inanır. Bu anlamın bütünsel bir hale gelmesi, her yere aksetmesi dindir. Ama her inanç, din değildir. Ben Amerika’ya uygar olarak inanırım; en iyi maaşları, en güzel çalışma ortamlarını sunduğu için inanırım. Amerikan bayrağı benim için kitabımın ne kadar satabileceğinin, Davud’un Yıldızı ise o kitaba ne yazacağımın simgesidir. Asıl olan, kitabın içindekidir. Davud’un Yıldızı önemlidir bebeğim. Kitabın içine ne yazacağını bilmek, onu satıp satamayacağından daha önemlidir. Daha çok küçüksün bunu hissetmek için. O katile inan, belki büyürsün…”

Dalgın, devam etti…

“Sana bir şey itiraf edeyim mi? Ben eserlerimin ‘amazom.com’un satış listesindeki yerini sık sık takip ederim. Satışla daha çok ilgilenmemin nedeni, kitaplarımın içine iyi şeyler yazıp yazmadığım konusunda şüphelerimin olması. Eğer içlerinde gerçekten bir şey olduğundan eminsem ne kadar satıp satmadıkları ile ilgilenmezdim…Hatta yayımlamazdım bile onları… Davud’un Yıldız’ını ona layık olduğu gibi taşıyıp taşımadığımdan emin değilim.”

“Bu siyonist sayıklamalarınız, Profesör, bu işte bir yol göstermiyor!”

…böyle alay edercesine bir yorumda bulunmam onu rahatsız etmişe benziyordu. Bana göz ucuyla baktı.

“Siyonist olmadan olur mu? Sen İsrail’in meşruiyetine inanmıyor musun? Sakın ha yanlış bir şey söyleme…”

“İnanıyorum.”

“Ee?”

“İnanıyorum da, insanlığa karşı cürümlerine inanmıyorum.”

“O mesele kolay halledilir.”

“Ben Filistin devletine de inanıyorum. Belki İsrail’e inandığımdan daha fazla. Pek de emin değilim aslında. Yani, oturup tüm metinleri hatmetmeden ve oralarda yaşamadan bilemem…”

“Sen 21. yüzyıl çocuğusun. Ona da inanırsın, buna da inanırsın. Tercih yapman gereken o yaşamsal, o varoluşsal an gelip çatana dek neyi tercih etmen gerektiğini tam olarak bilemezsin. Sizi fazla global ve yanardöner yetiştirdik… Kabahat bizde. Birdenbire ulus-devletler yok oldu sandınız, oysa o ulus-devlet fikri sizin kafanızdan başka her yerde hâlâ sapasağlam duruyor… Üç beş tane çokuluslu şirket, İsa’dan önce de vardı merak etmeyin…”

“Neticede bir savaş çıksa nerede çakılı kalacağımız belli ama.”

Kendini göstermek isteyen, iddialı bir küçük çocuğa bakar gibi döndü baktı bana, gülümsedi. Doğrulup gözlerimden öperek:

“Sana biraz çocukluğumdan söz edeyim Robin…” dedi. “Yaşlı Yahudiler buna bayılır. Kiminin kent kent, konferans konferans dolaşıp çocukluğunu anlatmaktır işi hatta… Neyse. Babam Kanada sınırından kaçak girmiş Amerika’ya. Sene 1925. Biraz daha gecikseymiş şimdi kim bilir nerede olurdum? Bu dünyada mı? Öteki dünyada mı? Yoksa doğamamış mı olurdum? Bir keresinde ben de Kanada sınırından eve dönüyordum. Pasaportumu kaybetmişim. Sınırdaki askere Amerikalı olduğumu söyledim. ‘Öyle mi, ispatla o zaman,’ dedi. ‘Aksansız Amerikancam yetmez mi?’ diye sordum. ‘O aksansız Amerikanca ile neler söylediğinize bağlı,’ diye cevap verdi. Ulusal marşımızı tüm kıtaları ile kelimesi kelimesine okudum. Ve genç çocuk beni içeri aldı. Sınırdan geçmeme izin verdi. Babamı aklamış oldum. Aksanlı ya da aksansız, milli marşı kelimesi kelimesine bilmek işe yarar Robin!”

“Katılmıyorum. Ben Türk milli marşının yalnızca ilk dört kıtasını ezbere biliyorum. Oysa marş kıtalarca…”

“Sakın pasaportunu, pasaportlarını kaybetme o zaman!”

“Buna dikkat ediyorum Profesör. Edemesem de, herkesin her milli marşı ezberleyecek hafızası olduğuna inanıyorum. Ayakkabının içine ayak, pasaportun içine de millet girer. Milli marşlar ezberlenir.”

“Dedim ya Robin, sizi çok Peter Pan yetiştirdik. Ama gerçek yıkımı yaşadığınızda bu ütopyalarınızdan vazgeçeksiniz. Peter Pan, post-modern ütopyalarınızdan!”

“Aslına bakarsan yurt edinilecek yerler de gitgide daralıyor…”

“O belli olmaz. Babam vaktinde Amerika’ya kaçak girmeseydi, 1900’lerin başından söz ediyorum … Canına kastedildiğinde seni gerçekten kabul edecek bir yer mutlaka olur. Vatan, orasıdır. Bir fırsat yaratırsın. Yaratamazsan, toplama kampında ölmek vardır çünkü… Burs alıp yaz partilerine katılmaya benzemez o seyahatler…”

“Bir katilin katil olup olmadığını bilmekle, âşığının seni sevip sevmediğini bilmek arasında çok fark var bence. Ben âşığımın beni sevip sevmediğini pek de merak etmem doğrusu. Benim onu sevmem yeter. Âşık benim. Benden başkası, ne olmak istiyorsa o olsun.”

“İyi ya işte Robin; katil de ne istemişse onu olmuş biridir. Sen âşık olarak karar ver, onu da sevecek misin?”

“Katil sonsuza dek suçluluk duymalıdır Profesör. Âşıksa istediği zaman günah çıkarabilir.”

“Çok Hıristiyanca düşünüyorsun bebeğim. Yahudilikte kimse için günah çıkarma diye bir şey yoktur. Kimse için. Ne katil için ne de âşık için. Her ikisi de günahlarından dolayı ömür boyu suçluluk duymak zorunda kalacaktır.”

…

…“Projem hakkında konuşmak istediniz Profesör.”

“Sen ve şu ‘çok gizli’ projen… Nasıl olur da bana söz etmezsin?”

“Neden bahsediyorsun sen?”

“Bir gazeteci aradı beni. Biliyorsun. Şu makalem var ya. Nürnberg- The Hague karşılaştırmamla ilgili. Yani Yahudi soykırımı ile Eski Yugoslavya’da olanlar arasındaki benzerlikler, farklar vesaire…”

“Ne olmuş?”

“Ayrıca Amerika’daki zenci düşmanlığı ile ilgili kitabım.”

“Şu Goetz yargılaması ile ilgili olan ‘Meşru Müdafaa’ adlı kitabın mı?”

“Evet. Okumuş muydun?”

“Bernhard Goetz’ün, New York City metrosunda, yanına yaklaşan zencilere ateş açması davası… Evet biraz okumuştum. Çocuklar Yahudi adamdan beş dolar istemişler… ”

“Annesi Yahudi’dir, doğru, ama kendisi Lutheran yetişmiş. Neyse… Evet evet o kitap… Adam korkmuştu. Zencilerin kendisini gasp etmek amacıyla para istediğini düşünmüştü. Zaten çevresini sarmışlar… Hem çocuk falan değildi onlar, reşit zencilerdi…”

“Sen de meşru müdafaa demişsin!”

“Kimileri, bunu zenci düşmanlığım nedeniyle yaptığımı düşünüyor.”

“Yahudiler zenci düşmanı diye bilirdim!”

Ama bu sözümden pişmanlık duydum. Goldmann sakin, cevap verdi:

“Zenciler öfkeli olur Robin. O zamanki suç istatistikleri de ortada. Yani adam kendi halinde metroda otururken… Hem de gece yarısı… Hem de vagonda çok az kimse ve yanında o zenciler… Zaten sabıkalı oldukları ortaya çıktı sonra. Yani korkmuş veya ders vermek istemiş olabilir.”

“Actual assault[10] teorisine ne oldu? Siyah oğlanlar, tehditkâr şekilde para istemiş. Saldırmamışlar ki! Silahları da yokmuş.”

“Genelgeçer yargılarla beslenen korku tünelleri içinde insan istemediği şeyler yapabilir.”

“Korku senin en egemen duygun Saddlebred! Bir Saddlebred kadar ürkeksin!”

“Amcam ve başka pek çok akrabam toplama kamplarında öldüler. 1940’larda totaliter rejimler, 1970’lerde kentsel suçlar, 2000’lerde küresel terörizm. Korkmak için çok nedenimiz var. Her zaman…”

“Sosyalist Alex amcan Amerika’da Forward okurdu demiştin. Toplama kampından mı kurtulmuştu o?

“Başka bir amcam daha varmış. Babamla birlikte Amerika’ya göç etmeyi reddetmiş. 1900’lerin başındaki hayalleri Macaristan’da bir yaşam kurmak üzerineymiş.”

“Korkularının kaynağı o mu?”

“Savaş sırasında Filistin’e gitmek istemiş ama gidememiş. Biliyorsun 1944’e kadar Macaristan, Yahudiler için nispeten güvenli bir yerdi… Amcam 1944’te Auschwitz-Birkenau’ya sürgün edilmiş…”

“Babandan yardım istememiş mi?”

“Babam… Babamı boşver şimdi…”

“Macaristan, Yahudi meselesi konusunda Hitler’le işbirliği yapmadı diye biliyorum.”

“Öyle ama Hitler, Amiral Horty’i de bypass etti sonunda! Oraya Adolf Eichmann ‘komutasında’, Macar Yahudilerini Auschwitz’e götürecek bir SS grubu yolladı. 1944 Martı’ndan söz ediyorum Robin. Bizim Purim adlı kutsal günümüzde… Aynı tarihlerde Edmund Veesenmayer adlı bir SS’i de Macaristan’ın fiil yöneticisi yapmıştı zaten.”

“Purim günü mü?”

“Mektuplarımı bir kenara atıyorsun, değil mi? Sana günlerimizden bahsetmiştim… Hatırlamalısın! Ester’in Kitabı’nda, Megillah’da yazar. Fars Kralı Ahaşveroş’un danışmanı Haman, kralı tüm Yahudileri öldürtmesi yolunda ikna eder çünkü Haman, Yahudilere kin duyarmış. Özellikle ona boyun eğmeyen Mordehay’a karşı… Mordehay, kralın kraliçesi Ester’in dayısıdır. Haman’ın Mordehay’a kini yüzünden tüm Yahudiler cezalandırılacakmış yani. Ester’in Yahudi olduğunu bilmeyen Kral Ahaşveroş ise, Haman’ın önerisini kabul eder. Yahudilerin yok edilmesi için bir gün belirlemek üzere anlaşırlar. Fakat Ester, ‘halkını’ korumak için müdahale eder ve krala Yahudi olduğunu söyler. Bunun üzerine kral, danışmanı Haman’ı öldürtüp yerine baş danışman olarak Mordehay’ı atar. Purim geldiğinde seninle sinagoga gidelim bebeğim. Ester’in kitabını yüksek sesle okuruz. Haman’ın adı geçtiğinde ayaklarımızı yere vurur, ıslık çalar, gragger’la gürültü çıkarırız.”

“Gragger mı?”

“Evet. Purim’de kullanılan bir çıngıraktır, gürültü çıkarmaya yarar. Çocuklar çok sever bunu. İlk gragger’ımı kendim yapmıştım! Basitti ama müthişti!”

“Purim ne anlama geliyor ki?”

“Dersini hiç çalışmıyorsun bebeğim ama… Purim İbranice “Pur”, yani zar kelimesinin çoğulu anlamına gelir. Olan bitenin bir zar oyunuyla isimlendirilmesi, Haman’ın Yahudiler üzerinde oynadığı oyunu simgelemek içindir.”

“Eichmann, bu simgeleri iyi biliyordu herhalde.”

“Onlar, Yahudiler üzerine değil Yahudiler üzerinden başka oyunlar oynadılar.”

“Zaten cezasını çekmiş Haman’ı bir de yuhalamayı tasvip etmiyorum…”

“Saçmalama. Gragger, onun yapmaya yeltendiği pisliklere karşı iyi bir gürültüdür… Bir uyarıdır…”

Birkaç saniye sustuktan sonra devam etti.

“Sen de şu sıralar birtakım Haman’lara karşı gürültü çıkarıyormuşsun diye duydum.”

“Ne demek o?”

“Beni arayan şu gazeteci, Jihad Gunnes adlı bir kimsenin meşru müdafaa davasından bahsetti. Altı yedi yıl önceki defterler yeniden açılıyormuş. Tabii bu konuda ilk yazan o olmak istiyor. Bizim danışmanlığımız altında…”

“Bizim mi?”

“Evet bizim. Meşru müdafaa bizim işimiz. Bu Kindschaft’a[11] bir şans ver güzelim.”

“Seni nereden bulmuş bu adam?”

“Seni takip ediyormuş.”

“Beni takip mi ediyormuş?”

“Evet.”

“Olmaz öyle şey. Benimle ne ilgisi var?!”

“Şu 14’ler. Ya da onlarla bağlantılı birileri veyahut alakasız başkaları onu aramış. Senin, Cihad’ı sakladığını düşünüyorlar…”

“Sen saçmalıyorsun. Böyle bir şey yok.”

“Yok diyelim yok olsun. Ama olsaydı…”

“Ne olurmuş olsaydı?”

“Bu konuda seninle bir kitap yazmak isterdim.”

“Öyle bir şey yok.”

“O gazeteci ile buluşacağım.”

“Sen hasta mısın? Hayal gören bir gazeteci ile ne görüşeceksin?”

“Böyle şeyleri saklama. Ne kadar sansasyon yaratırsan o kadar iyi! Dünyanın bu oyundan haberi olmalı. Dünyanın ‘Purim’den haberi olmalı! Ve o haberi biz vermeliyiz! Ester’in Kitabı’na uygun bir de gürültü çıkarmalıyız.”

“‘Teröristlere ders vermek için’ insanların üstüne bomba yağdırmak gibi bir tavrı mı savunuyorsun?”

“Şu Kolombiyalı kız gibi ‘vurucu’ yorumlara sen de mi başladın?”

Goldmann, bizim açımızdan tehlikeli sularda yüzüyordu. Onunla hiçbir şey paylaşmaya da niyetim yoktu. Cihad ile özdeşleşmesi, olayları Cihad’ın cephesinden görmesi mümkün değildi. Cihad, onun için, hakkında kitap yazdığı Goetz’ten ya da Nürnberg-La Haye makalelerindeki fail ya da kurbanlardan farklı bir insan değildi. “…‘Kurban hakkındaki şeyler’…le” ilgilenmek başka “…‘kurban ile’… ilgilenmek” başkaydı. “Cihad”da, 1944 yılının Auschwitz gaz odası kurbanı amcasını göremezdi. Sadece bir nesneydi Cihad onun için. Hem şu Ester hikâyesi. O danışman olmamış da bu olmuş! Şu Yahudiler krallara danışmanlık yapmaya ne de meraklı! Kutsal kitapları Kissinger sendromunun habercisi hikâyelerle dolu! Onu nasıl durdurabilirim diye düşünürken, meseleyi Köllisch ve Klaus’a danışmaya karar verdim. Goldmann’ı çok ama çok seviyordum fakat ona bir türlü güvenemiyordum… Kuşku ve güven arasındaki o endişe verici gel-git! Konuyu değiştirdim…]

[1] Onun Neredeyse Seçilmiş Halkı.

[2] Birini ikna etmek ya da bir menfaat sağlamak için yapılan konuşma ya da argoda önemsiz konular hakkında, havadan sudan sohbet (İbranice “shmuesn”dan, belki “shmues” –gürültü- sözcüğünden).

[3] Gavurların (İbranice).

[4] Yahudilerin, genellikle sarışın, çok makyajlı, süslü Hıristiyan-Amerikalı kızları niteledikleri pejoratif sözcük: Ponpon kız.

[5] Sonsuza dek senin.

[6] Yahudilerin taktığı takke.

[7] Museviliğin en eski sembollerinden olan Merorah, Tanrı’nın Musa Peygamberi çağırdığı zaman sürekli alevler içinde olan ancak yanmayan bir ağacı temsil eden bir şamdandır.

[8] Kafe-bar.

[9] Terapistim.

[10] O anda meydana gelmekte olan saldırı. Meşru müdafaa savunması için önemli bir koşuldur. Saldırı “actual”, halihazırda olmalıdır.

[11] Çocukluk.

Daha önce İzmir Baro Bülteni’nde de yayınlanan söyleşiyi, şairin izni ile “edebiyat ve hukuk” a taşıdık.  Ali İhsan Özeren’le şaire, avukata, susmaya, yazmaya, özgürlüğe ve ısmarlanmışlığa dair…

Özeren Hakkında: Bağlantı

KÜLTÜR – SANAT SÖYLEŞİLERİ – III

“yazmak, insanın kendisini arama serüvenidir.”
Söyleşi: Tamer …

… … Özeren’le konuşurken, bir avukatla değil, bir şairle söyleştiğimizi hissettik. Aşağıdaki satırları okuyunca sizlerin de dikkatini çekecektir bu durum. Bülten sayfalarında yer verdiğimiz söyleşilerde cevaplarını aradığımız bazı sorulara çok farklı yaklaşımları oldu meslektaşımızın. İlginizi çekeceğini umuyoruz.

* Bir şaire, “şiire nasıl başladın?” diye sormak anlamlı olmaz, herhalde. Belki şöyle sorulabilir: bir insan neden şiir yazar?

Sanatın diğer dallarıyla uğraşan insanlar nasıl bir ilişki kuruyorlar bilmiyorum, ama yazmak biraz da insanın kendisini arama serüvenidir. Bir süre sonra, o, artık senin hayatının temel belirleyenlerinden biri olmaya başlıyor. Meşhur bir lafı vardır Rilke’nin, “Genç Şaire Mektupları”nda yer alan: “Yazmazsam yaşayamam diyorsan, o zaman yaz”. Bugün de kimi ortamlarda, “yazmazsam yaşayamam”, “yazmak benim için bir yaşama biçimidir” türü laflar duyarsınız. Belki bir yere kadar doğrudur; ama bunun çok altı çizilerek gösterilmesini de fazla anlamlı bulmuyorum.

O kadar tuhaf bir şey ki bu, bazen bir yerde tıkanıyorsun, her şey kötü gidiyor; oturuyorsun, bir kitap okumaya başlıyorsun. Okudukça, senin de aklına bir şeyler gelmeye başlıyor. Bunlar, tabii ki, kendi hayatına ilişkin, oradan çıkardığın sorular, tartışma notları oluyor. Okuma sürecin etkin, dinamik bir süreç olunca, sen de giderek “bunu yazmam lazım” diyorsun. Ya da “bunu yazmam lazım” bile diyemiyorsun, yalnızca yazıyorsun. Çünkü bazen “şunu yazayım“ diye oturduğunda hiçbir zaman onu yazamıyorsun. Kalemin, bambaşka bir yerlere gidiyor. Onun kendisine özgü bir serüveni var. Niye öyle oluyor, ben de bilmiyorum. Ama sanıyorum, en temelde, insanın hayatla kurduğu ilişkiyle bağlantılı. Mesela son zamanlarda, “yazmak ne, bana ne anlam kazandırıyor, bu yazdığım şiir bitti de ne oldu, bir anlamı var mı, sözcükler ne, sözcüklerle neyi ne kadar anlatıyorsun, anlatabiliyor musun, yani yükünü alıyor mu; Orhan Veli’nin dediği gibi, ‘içinde bir iş yapmanın saadeti ile’ yatıp uyuyabiliyor musun?” sorularıyla uğraşır oldum. Bunların hemen hepsi havada kalan sorular. Şu var tabii: Birileri için, birileri adına, birilerine bir şeyler anlatma çabasıyla, yani özetle misyoncu bir yaklaşımla yazdığın zaman, bu tür sorulara uzak kalıyorsun. Ben, insanlar ne kadar misyoncu olurlarsa olsunlar ya da bu tür söyleşilerde misyoncu kimliklerini ne kadar hissettirirlerse hissettirsinler; kendi kendilerine kaldıklarında, kendi içsel süreçlerine girdiklerinde, boş bir kağıt ve kalemin yaşattığı gerilimi hissettiklerinde, o misyona çok fazla takılacaklarını düşünmüyorum.

Kendi kişisel serüvenimle ilgili olarak da şunları söyleyebilirim: Genelde bu ülkede şiire nasıl başlanır? Ortaokul ya da lise yıllarında bir kıza aşık olursun, sonra da onun üzerine, ona dair çala kalem bir şeyler yazarsın. Benimki de böyle bir süreçle başladı. Şiirle daha kapsamlı ve köklü bağım ise üniversite yıllarına denk düşer. Okuyan bir insanım. Ortaokul sıralarında manili şiirler yazmaya başladım. Güzel, yumuşak laflar etmesini de biliyordum; hatta arada bir arkadaşlarımın aşk mektuplarını yazıyordum. Lise döneminde (1977’den sonra), politikayla iç içe bir hayatım oldu; derneğe girdim, filan. Özellkle şiir okuma sürecim o dönem başladı. Ondan önce pek fazla şiir okuduğumu söyleyemem. Ağırlıklı olarak, dergiler, Nazım seçkileri okurdum. Üniversiteye gelinceye kadar da ‘Nazım Hikmet şiirleri’ yazdım, deyim yerindeyse. O süreç içerisinde, biçimlenme olarak, toplumcu gerçekçiliği seçtiğimi de söyleyebilirim. Sonrası, üniversite yılları.

* Üniversiteye gelmişken, şiire ve yazma serüvenine tekrar dönmek kaydıyla, hukuk fakültesini tercih etmenizin nedenlerinden söz eder misiniz biraz?

Ben 1980’de küçük bir kasaba lisesinden mezun oldum. Zaten bir okuma alışkanlığım, sosyal olaylara, politikaya yatkınlığım vardı. Üstelik, matematik, fizik, kimya derslerinde kötüydüm. Böyle bir altyapım vardı sonuçta. Hem kendi adına istediklerin, belirlediklerin anlamında, hem de temel eğitiminin seni getirip bıraktığı yeri düşündüğünde, aklına ya siyasal geliyor, ya da hukuk. Ve o bölümlere ilişkin, siyasi efsane diyeyim, daha yoğundu. Bir şekilde bunları kotarırım diyorsun, böyle bir duygun var. Yoksa ille de avukat, hukukçu olacağım diye düşündüğümden değil.

* Şimdi nasıl değerlendiriyorsunuz bu tercihinizi? O çizgi nasıl bir noktaya getirdi sizi? Girerken düşündüğünüz yerde midir avukatlık?

Hayır, daha da arkasına düştü. Ben, belirgin bir şekilde mesleğini sevme özürlüsüyüm. Birçoğumuzun yaptığı gibi fakültenin üçüncü ya da dördüncü yılından sonra çalışmaya başladım. Gidiyorsun ve ağırlıklı olarak da icracı avukatlık bürolarında çalışıyorsun. Neler yaşadığın da malum. Şimdi, bütün bunları yaşayan bir insan mesleğini nasıl sever? Ama bir yandan da, başka ne tür bir iş yapabilirim ki, diye düşünüyorum. Öyle ya da böyle bunun eğitimini aldım. Bir de, son zamanlarda avukatlık dışında iş arama olayları ile ilgili arkadaşlarla konuşmalarımızda keşfettiğimiz bir şey var: Bizim mesleğimiz, aslında, insan ilişkilerindeki risk’in üzerine kurulu bir meslek. Örneğin, kardeşimle ilişkilerim, ekonomik bir çıkar ilişkisine dönünceye kadar hiç risk taşımaz. Ekonomik çıkar devreye girdiği zaman, o güne kadar güven üzerine kurulan bir ilişki birdenbire farklı bir niteliğe bürünür. Bu yönüyle de, insan ilişkilerine, herhangi bir işin süreçlerine ilişkin olarak, hep risk’i düşünürsün. Ben inanıyorum ki başka bir iş yapmayı düşünen bir avukat en çok o işin risk’ini düşünüyor. Oysa, piyasadaki herhangi bir adam bizim gibi düşünmez. Çünkü, sermayenin temel özelliği riski göze almasıdır zaten. Riski göze aldığı için bir faktör olarak yer alır ekonomide. Bir avukat olarak benim için en kötü haberlerden birisi evime haciz gelmesidir. Piyasadaki insanlar, bunu bir şekilde tolere ederler, ama benim için büyük bir risk bu. Böyle hesap ediliyor, diye düşünüyorum. O yüzden herkes avukatlığı bırakıp da başka bir iş yapmayı hayal eder; ama biraz koşullar, biraz da bu üst düzeyde gelişmiş risk bilinciyle, “boşver, öyle ya da böyle yürütürsün” mantığıyla uzlaşır ve devam eder.

Ne olursan ol, cebinde beş paran olmasa bile, bir avukat olarak herkesin gözünde oluşturduğun bir statü var. Asgari bir yaşam standardı var. Bunun altına düşmeyi asla göze alamıyoruz. Avukatlığı sevmediğini söyleyebilirsin; ama sonuçta, duruşmalarını geç saatlere aldırabiliyorsan, saat 10.00’a kadar yatma lüksüne sahip olabileceğin de bir iş bu. Ayrıca, bir büro, bir masa, bir koltukla yürütebileceğin, daha az mekansal bağlantı kurduğun bir iş. Adliyeye, şuraya, buraya gidiyorsun. Sirkülasyonu iyi aslında. O açılardan baktığın zaman, çok da kötü bir meslek değil. Belki biraz da para kazanabilsek bu kadar şikayetçi olmayacağız.

* Serbest çalışan avukatların, yaşadığı sorunlar, gerilimler, işin taşıdığı belirsizlikler vs. dolayısıyla, kültürel ya da sanatsal etkinliklere uzak kalabildikleri gerçeği var. Ama şimdi söylediğiniz, işin başka bir boyutunu da gözetmemiz gerektiğini ortaya koyuyor. Serbest avukatlık yapan birinin, bir memur ya da işçiye göre belli rahatlıkları söz konusu. Öyleyse, avukatların, işleri dışında kalan alanlarla uğraşmak konusunda bazı avantajları olduğu kabul edilebilir mi? İşin getirdiği sıkıntılardan çok da şikayetçi olmamak mı gerekir?

Her gün Bayraklı adliyesine duruşmaya giden bir avukat, günde en az yarım saatlik yolculuğu boyunca bir şeyler okuyabilir. Duruşma saatlerini beklemekten şikayetçiyiz; bir yarım saat de duruşma beklerken okusak, bu, günde yaklaşık olarak bir saat eder. Çok büyük bir zaman. Bu, hayatın ‘onsuz olunamaz’ değerleri ile alakalı bir şey. Kimseyi yargılama hakkını kendimde bulmuyorum; ama bu, onsuz olunamaz değerlerin üretilmesidir. Bu, her kişinin kendisine özgü olarak yapacağı bir sınıflandırmadır. Sonuçta akşamları iki bardak bira içmeyi onsuz olunamaz addeden bir insan, bunu öyle ya da böyle başarır. Ben yapabiliyorum. Ya da ne bileyim, bir ay boyunca benim hayatımın onsuz olunamaz değeri, dünya kupası maçlarını seyredebildiğim kadarını seyretmekti. Büyük bir kısmını da seyrettim.

* İşin düşünsel ve duygusal boyutu da var. Hacizde, duruşmalarda, yargı mensuplarıyla ve kendi meslektaşlarımızla ilişkilerimizde yaşadıklarımızdan sıyrılıp keyifle, huzurla bir şeyler okumanın ya da yazmanın zorluğundan söz edilemez mi?

Benim için en ilginç serüvenlerden bir tanesi hacze ya da keşfe gitmektir. Ben hep “ne yapıyorum, nereye gidiyorum, şimdi nelerle karşılaşacağım, bunlar benim ne işime yarıyor, ne kadar içindeyim ben bunun” diye düşünüyorum. O süreç tuhaf bir biçimde benim yabancılaşma duygumu artıran bir şey. Onu fark ettiğim zaman, açıkçası, her şeyi komik hissediyorum. Absürdlük anlamında komik hissediyorum ve bu hikayenin ortasında bir şeyler yazma çabamı da absürd ve komik hissediyorum. Ama, aylarca okumadığım zamanlar olsa da, sonuçta, okumaktan keyif alan bir insanım. Özellikle kendi hayatıma dair sorularımı bir şekilde beninle paylaşan, benimle tartışan, sorularımı çoğaltan ya da azaltan kitapları okumayı daha çok seviyorum. Örneğin şu aralar Kundera’nın kitaplarını defalarca okuyorum. Gündelik hayat, yabancılaşma, bireyin olanaklarının araştırılması, ilişkiler, toplumsal süreç… Çok keyif alıyorum bunları okumaktan. En azından merak ediyorum. Sevdiğim şairleri okumaktan keyif alıyorum. Şiirle daha yoğun bir ilişkide bulunduğum için, hepsini satın alamasam da, arada kitapçılara gidip dergileri karıştırabilmek, oradan üç-beş şiir okuyabilmek için zaman ayırmaya çalışıyorum.

* Sanatla ve kültürle olan ilişkimizde göze çarpan uzaklık, genel toplumsal sürecin bizi getirdiği bir nokta mıdır, yoksa mesleğimizin bize kaybettirdiği şeyler de var mı ?

Bu biraz da, bir şeyleri paylaşma arzumuzu kaybetmemizden kaynaklanıyor. Ben, uzun zamandan beri, okuduğum bir kitabı ya da izlediğim bir filmi birileriyle oturup tartışmıyorum. Belki gençliğimizde bunu da abartıyorduk, izlediğimiz her şeyden bir mesaj çıkartacağız diye kendimizi paralıyorduk; ama yine de bir şeyler vardı. Kendi adına ve zevk alarak yaptığın bir şey aracılığıyla başkalarıyla bir dil kuruyordun. Şunu da ekleyebilirim: Dönemeç kitaplarım vardı benim. Mesela, Vedat Türkali’nin “Bir Gün Tek Başına”sını üniversite 2. sınıfta okuduktan sonra, onun benim bütün üniversite hayatımı etkilediğini biliyorum. Abilerimiz “gençken herkes hızlıdır da asıl iş, daha sonra devam ettirmektir” derlerdi; ama “Bir Gün Tek Başına”, bunun cisimleşmiş halidir. Ben bütün üniversite hayatım, ilişkilerim süresince, “evet, bugün iyiyiz, kendimizi şöyle hissediyoruz da, yarın hayat denen şeye dahil olduğumuzda ne olacak, orada bütün bunları yapabilecek miyiz?” diye sorduğumu çok iyi biliyorum. Buna şu yanıtı verdiğimi de biliyorum: “hayır, hayat benden daha güçlü, ben o kadar güçlü değilim”. Ben o dönemlerde bile, gençliğin verdiği enerjiyle, heyecanla iradeci olmadım; yani hayatı yenebileceğimi, ömrümün sonuna kadar bir şeyleri sürdürebileceğimi düşünmedim. Ama bugün için bende oluşan süreç şu oldu: Ben artık ‘ilgisiz’im. Bu da ikibinli yılların nihilizmi olsa gerek.

* Hayatın her alanında mı?

O kadar değil belki, ama genel bir tavır olarak ilgisiz olduğumu söyleyebilirim. Bu seni muhalif kılan bir tutum. Bir süreç var; hayat sana o sürecin yanında veya karşısında olmanı dayatıyor. Ama sen o sürecin kendisine karşısın. Ve sürecin kendi gidişi senin o kadar uzağında sonuçlar yaratıyor ve bunu o kadar açık görüyorsun ki, en fazla, ilgisiz kalabileceğini hissediyorsun. Bir kaçış bu, kabul ediyorum; ama en azından benim kafam rahat, diyorsun. Bu, seni o sürecin dışında tutan bir şey haline dönüşüyor.

Mesleğimizin bize kaybettirdikleri noktasına gelince: Bütün bunlar artılar ya da eksiler değil. Bu, şu anda hayatın her alanında her insanın yaşadığı, ‘yabancılaşma’ olarak adlandırdığımız şey. Yani kimsenin bundan uzak olduğunu, şu ya da bu şekilde kendini kurtarabildiğini sanmıyorum. Bulaşıcı bir şey. Geçenlerde yazdığım bir yazıda Oblomov’dan bahsetmiştim. Gonçarov’un Oblomov’a ayıp ettiğini, Oblomov’u kirlettiğini düşündüğümü yazdım. Çünkü Oblomov kadar temiz olabilmek için hayatın olabildiğince dışında kalabilmen, Oblomov kadar dışında olman gerekiyor. Dikkat edin, Oblomov’un temizliği, dürüstlüğü, iyi niyeti kitap boyunca berrak bir su gibi önünüzdedir. Ama sürekli olarak Oblomov’un ataleti eleştirilir. İyi de, o kadar temiz kalmak ancak öyle mümkündür. Hayatın içine şu ya da bu şekilde girmek insanı kirleten bir şey. Benim için de geçerli bu. Ben de ilgisizim diyorum, ama sonuna kadar ilgisiz kalamıyorum. Öyleyse, burada tek tek mesleklerin belirleyici olduğunu söyleyemeyiz.

Ama bir parantez açmak gerekir. Gerçekten hayatta kalabilmek için, gece gündüz çalışmak zorunda olan başka insanlardan, mesela midyecilerden söz etmiyorum. Yani, avukatlar duruşmalara gidip gelirken okuyabilirler diyorum; ama midyecinin de sokak lambasının altında müşteri beklerken okuyabileceğini iddia etmek saçma olur. Böyle bir durum söz konusu değilse eğer, bunun mesleklerle çok ilişli olduğunu düşünmüyorum. Belki avukatların genel tercihleriyle alakalı bir şey. Avukatlığın öyle ya da böyle, kimlik, kariyer ve statü olarak ona sahip olan kişiye bir doygunluk hissi verdiğini düşünüyorum.

* Buna bağlı olarak da mesleki faaliyete başladıktan sonra bazı şeyleri ihmal ettiğimizi mi düşünüyorsunuz?

Aslında, mesleğe girmekle ilgili bir şey değil. Bunun en temel nedeni şu: Eskiden, Türkiye’de okuma, yazma, tartışma, yani entelektüel süreçle ilgili faaliyetlerin üzerine oturduğu bir zemin vardı. Dünyayı değiştirme iddiasının, bilincinin üzerine kurulmuş bir zemin. Bugün, insanların, o dünyayı değiştirme duygusunu gerek birey, gerek topluluk olarak kaybettiklerini düşünüyorum. “Kapitalizm kazandı” denilen sürece tekabül eden bir şey bu. Geçici de olabilir, bilemiyorum. Bu süreç, bir ara “hiç değilse kendimizi değiştirelim”e dönüştü. Ama kendimizi değiştirmenin de o kadar kolay olmadığını, bizimle değil de bizi aşan süreçlerle bağlantılı olduğunu gördük. Şimdi, bir parça kendimizi iyi kılabilmenin yollarını arıyoruz. Ama temel şeyler elimizden çekildiği zaman, bunu ne için yapacağız? Yani, şimdi ikimiz konuşurken, dünyayı ya da kendimizi değiştirme bilincimiz soğurulduktan, kafamızın içi sıkılıp boş süngere dönüştürüldükten sonra, okuduğumuz bir kitabı tartışmamız, ‘entelektüel geyik’ten öte bir anlam kazanır mı? Eskiden biraz daha inanıyorduk. Yazmanın, okumanın kendisinin bile giderek bir yabancılaşmaya dönüşmesi, ona karşı kendimizi uzak hissetmemiz biraz bunlardan kaynaklanıyor. Karamsar bir tablo olabilir, ama ben böyle düşünüyorum.

* Sonuç olarak, üzerine oturabileceği bir zemin yoksa, insanlar niye okusun, yazsın mı demek istiyorsunuz?

Biraz daha keyif almayı tercih ediyorum ben. Keyif alarak okumaya, anlamaya çalışırsak, belki bu sürecin ayakları üzerine oturması mümkün olabilir. Bu ülkede sanatla ilişkinin keyif üzerine kurulmasını ben önemsiyorum. Çünkü bizde, her şeyi bir şeyler için yararlı, anlamlı, işlevli kılma alışkanlığı var. İlle bir işe yaramalı diye düşünülür. Bu, birçok tartışmanın, özellikle sanatla ilgili tartışmaların içerisine girer. “Ben kimse için yazmıyorum, kendim için yazıyorum“, “niye yazıyorsun”, “biçim mi, içerik mi” gibi lafları pek önemsemiyorum. Çünkü, biçim/içerik, sanatın kategorilerinden değildir; felsefenin kategorisidir. Sanatın kategorisi biçem, yani üsluptur. Biçem, o şeyin daha kişiye özel olduğunu hissettirir. Bunu çok anlamlı buluyorum. Sonuçta, insanların bir şeyi anlatmak, bir şeyi açıklamak, ispatlamak için sanat yapmaları anlamsız geliyor bana. Onu bilim yapıyor zaten. Peki, sanat neyi yapıyor? Sanat, bence insanın özne olma çabasına tekabül eden bir şey. Anlamı burada. Çünkü insan, doğadan ve bütün her şeyden özne oluşuyla, bilinciyle ayrılıyor. Bilincin yaratılması süreçlerini tartışırsın, ama bu felsefi bir şey. Felsefe, bilgiye ilişkin ilk sorunun peşindedir. Sanatın olduğu yerde ilk soru yok ki. Sanatın olduğu yerde öznenin kendisini var kılma, var etme çabası vardır. Bunun içerisinde de keyfe dair şeylerin, insani olan şeylerin daha fazla olmasının bence hiç sakıncası yok. İhmal edemezsin.

* Yazmanın, özellikle şiir yazmanın, dille ve gerçekliğin görünen şekliyle oynamak, bazen de yeni bir gerçekliğin peşinde koşmak olduğu görüşüne katılır mısınız? Sizce yazmak nedir?

Yazmak, susmaktır. Yani, yazdığın sürece, asıl yazmak ve anlatmak istediklerini anlatamadığını ve yazamadığını görürsün. Bir gizlenme biçimidir; bir şeyleri göstermek, açığa çıkarmak değildir. Kendinle oynadığın bir oyundur. Belki biraz kendine kaçışlar yaratmaktır. Yine üniversite yıllarına döneceğim. Altyapımızda toplumcu gerçekçiliğin olduğu, halk için, toplum için yazıp çizdiğimizi düşündüğümüz yıllar. ‘80 sonrası o dönemde, yazmaya ilişkin olarak Freud söylemleri dolaşmaya başladı. “Yazmak bir savunma mekanizmasıdır” dokundurmaları yapılıyor. Bunu kendi içimde düşünürken “Öyle şey olur mu? Yazmak başka bir şey; basit bir savunma mekanizması olarak açıklanamaz” derdim. Sonradan keşfettim ne olduğunu. Her şeyin saldırdığı bir insanın kendini savunmaya ihtiyacı olamaz mı, diye düşündüm. Fark ettim ki, o dönemlerde kendimi savunabilme bilincim yokmuş. Oysa, hayat her gittiğin yerde sana saldırıyor; bunu hissediyorsun, yaşıyorsun. Gündelik hayatımız bunun özeti zaten. Bunu yaşarken, sen, en temel etkinliklerinden bir tanesinin kendini savunma biçimi olduğunu bilincinde yaratmamaya çalışıyorsun. Bu kadar uzaksın kendinden. Buradan yazma sürecine geldiğim zaman, evet, bir savunma biçimi belki. Kaçış dememin bir nedeni o. Kaçış da bir savunma biçimi çünkü. Mesela Akdeniz Akdeniz filminde “bu film kaçışı olanlara adanmıştır” der. Böyle bir kaçış şansı varsa insanın ve bir şekilde bu kaçışı kullanarak kendini sağaltabiliyorsa, daha ne diyebilirim ki?

* Mesleki faaliyetiniz içerisinde bunun bir etkisi var mıdır? Çalışırken, müvekkille ilişkilerinizde…

Sanıyorum, en çok ciddiye almamayı sağlıyor. Kuşkusuz işin getirdiği bir profesyonellik, sorumluluk vardır. Ama hayatı sürekli olarak ciddiye alarak yaşayamıyorsun, işini de öyle. Ne kadar ciddiye alırsan, -bu ciddiyeti hayatın bütün alanlarını kapsar şekilde kullanıyorum- cehennemi o kadar büyütmüş olursun. Öyle ya da böyle, bir gün öleceğimizi biliyoruz. Belki yazmak biraz ölümden kaçmak, biraz da ölüme yaklaşmaktır. Son zamanlarda, özellikle günümüz şairlerinde iki sözcüğün kullanımı arttı: “beyhude” ve “nafile”. O beyhudeliği ya da nafileliği görmek, bilmek ve bütün her şeyi ona göre yaşamak, onunla ilişkilendirmek… Belki bu biraz insanı bilge kılıyor. Kendimi bilge olarak adlandırmak istemem ama böyle bir halet-i ruhiye yaşatıyor. Benim için nafile olan avukatlık yapmak ya da onun sonuçları değil yalnızca; belki ondan daha önce ve daha fazla, şiir yazmanın bile beyhude ve nafile olduğu duygusunu taşıyorum. Avukatlığa başladığımda, Ankara’da birkaç ay, bir avukat ablamın bürosuna gidip gelmiştim. Oturuyorduk, birkaç müvekkil geliyordu. Bir gün bana “Sen ne biçim avukatsın?” dedi, “Sen, adamlar anlatırken dinliyorsun, ‘ben bu adama nasıl daha az ceza aldırırım?’ diye düşünmüyorsun; ‘bu adam neler yaşıyor, nasıl bir hikayesi var?’, onu merak ediyorsun. Avukat, yalnızca nasıl ceza aldırmam ya da daha az ceza aldırırım diye düşünür; başka bir şeyle ilgilenmez”. Bilmiyorum, belki de haklıydı.

* Avukatlığı bir kimlik olarak taşımak konusunda çekinceleriniz var gibi?

Ben, biraz kendimi bu mesleğe sürülmüş hissediyorum. Bu büro da benim sürgün yerim. Ama bu sürgünlüğün de birtakım kuralları var. Bu sürgünlüğü yaşamanın bir adabı var. Bir şekilde o sürgünlüğü sırtlıyorsun.

* Daha somut bir şey soralım. Bir tarafta şiir yazma serüveninden söz ediyoruz. Ama diğer tarafta da bir avukat olarak dilekçe yazma zorunluluğunuz var. Bu zorunlu yazma hali nasıl etkiliyor sizi?

Ismarlanmış her şeyi yazmak çok zordur. Avukatlığın en ilginç özelliklerinden biri de bu. Sürekli olarak ısmarlanmış şeyler yazmak durumundasın. Sonuçta, her dilekçen ısmarlanmış bir şeydir, belirgin bir şekilde. Ama, bu seni rahatsız eden bir olaysa, bir şekilde kendi içinde bir teknik yaratmak zorundasın. O tekniğin dışına çıkmayacaksın. Öyle ya da böyle, o tekniğin içinde kalıp kendinle fazla uğraşmayacaksın. Çıkamazsın ki. Bu noktada işin boyutunu değiştirip, hala tartışılan ve bir şekilde çözümlenemeyen bir sorundan söz etmeliyiz belki de. Yazar veya sanatçı, ürettiği, sanat ürünü adını verdiğimiz şeyle geçimini sağlayabilmeli mi, sağlamamalı mı? Yani onu bir mesleğe dönüştürmeli mi dönüştürmemeli mi? Bu soru, hala hiçbir yerde tam olarak cevaplandırılabilmiş değil. Örneğin, 19. yüzyıla kadar gelen edebiyatı, sanatı ilginç kılan bir özellik, o dönemdeki sanatçıların büyük çoğunluğunun ya babadan dededen zengin, ya da hamileri olan ya da bir kısım müzisyenler gibi saraydan iaşesi sağlanan kişiler olması. Bazen ben de düşünüyorum; keşke şu yazdığım şeylerden para kazanabilsem, bununla geçinebilsem, avukatlık sürgünlüğünden de kurtulabilsem, diye. Ama, onun yazma ahlakı denen şeyi nasıl etkileyeceği konusunda da çok net fikirlerim yok açıkçası. Kaygı da duyuyorum. Yazdıklarımdan milyarlarca lira para kazanıyor olsam, bunun beni nereye sürükleyeceği hakkında kesin bir şey söyleyemem; ancak spekülasyon yapabilirim. Hiçbir paranın yıkamayacağı bir ahlaka sahip olduğumu iddia etmek.- eminim öyleyimdir de- tuhaf olur.

* Şiir kitaplarınızdan söz edelim biraz. İki kitabınız yayınlandı. İlk kitabınız “koltukaltımda uzayan kent”te kendini anlatmaya niyetli, dertli bir adamın şiirleri var. Daha yoğun bir anlatım göze çarpıyor. İkinci kitap “çocukça”, daha yalın bir anlatıma sahip olmakla birlikte daha olgun, az sözcükle çok şey anlatan bir kitap gibi.

‘koltuk altımızda uzayan kent’, bu söyleşi süresince pasajlar halinde değindiğim, öğrenci yaşantısına, avukatlığın başlangıç dönemlerine, biraz daha kendimi genç addettiğim dönemlere ait. Bir anlamda bir toplama, o dönemlerde yazılan şiirlerimin bir toplaması. Orada hala biraz iddia, bir şeylerin değişeceğine, değiştirilebileceğine ilişkin bir inanç, bir umut vardır. En azından kendimi arayıp bulma sürecine dair, daha iddialı olduğum bir dönemdir o. ‘çocukça’nın bendeki süreci daha farklı. Konulu bir yarışma ile çıktı. O yarışmaya şiirle katılmak istedim. Ama elimdeki malzemeyi bir türlü şiire çeviremiyordum. Baktım olacak gibi değil, bir öykü yazdım. Hayatımın ilk öyküsüdür. (Öyküye ödül verdiler ve o parayla şiir kitabımı bastırdım). Öykü bitti, biraz rahatladım; ama çocukça’da yer alan ve yıllar önce öğrenciyken daha değişik bir tarzda yazdığım üç-beş şiir geldi aklıma. Onları arayıp buldum. Sonra onları bu yapı içerisinde yazmaya başladım. Çok ilginç bir şekilde, arkası gelmeye başladı. Yatıyorum (o dönemlerde işi falan bıraktım, evden çıkmıyorum, hiçbir yere gitmiyorum), tam uyuyacağım, aklıma bir şey geliyor; kafamın içinde kuruyorum, dizeliyorum, hoşuma gidiyor, kalkıp hemen yazıyorum. Müthiş bir yoğunlukta çıktı. Asıl ilginci şuydu: yazdığım ve bir şekilde yaşamış olduğum çocukluğumu, yazma süreci boyunca yeniden yaşadım. Hiçbir yazma serüvenimde o kadar keyifli, beni o kadar rahatlatan, iç barışımı bu kadar çok artıran bir süreç yaşamadım. Umarım bir gün bu süreci bir kez daha yaşarım. Umarım, yine bir şeyler yazarım ve yazarken o yazdığım şeyleri yaşadığım günlere dönerim; onları yeniden yaşıyormuşcasına rahatlarım, ferahlarım, başka hiçbir şeyi de umursamam Belki hala yazıyor oluşumun nedeni de bu. O yüzden, o kitapta yer alan şiirler benim için çok değerli. Kitaptaki şiirler toptan bilincimden çekilse, silinse, kazınsa bile, o sürecin bana yaşattığı keyfin silinebileceğini sanmıyorum. Belki çocukluğun biraz daha yalın oluşunun getirdiği bir şey var. Çocukluk da kaçış edebiyatına örnektir. Kendi kaçışımı çok keyifli yaşadığım bir süreçtir. Diğer kaçışlar bu kadar sancısız, keyifli olmuyor. Bir de şu eklenebilir: Bir şekilde bir şeyler yazmaya başladığında, yazdığın şeyin malzemesinin seni belirlediğini düşünüyorum. Bu malzeme bazen daha yoğun, belki biraz daha psikolojik bir süreci getiriyor. Ama bazen bir yaşantı, keyifli, hoş bir şekilde, yitik cennet tarzı olunca, o da senin dilini bir şekilde etkiliyor.

* Benzer bir süreci yeniden yaşamanız dileğiyle, çok teşekkür ederiz vakit ayırdığınız için.

Ben de teşekkür ederim.

Şairin kendi dilinden hayatı: “1964, Sarıgöl doğumlu… üniversiteye kadar sadece Sarıgöl’de yaşadı.. sonra Ankara’da Hukuk Fakültesi.. okumaya okuyordu ama, kızları tanıyınca eli kalem tutmaya başladı.. yok, hayır; kızlar değil; kalem, sonra sonra bir şekilde onun vicdanı olmaya başladı.. üstelik yalan söylemeyi de kalemle öğrendi.. şimdilerde İzmir’de yaşıyor, avukatlık yapıyor ve şiir yazıyor.. ben doğrusunu yazdım ama yalanı tamamen ona aittir.. şerefe”

Şairle bir söyleşi için: Bağlantı

Bu yazıda, şiirlerinde kendimi zaman zaman bulduğum zaman zaman da kaybettiğim bir şairden söz edeceğim. Ali İhsan Özeren. Ali İhsan Özeren’in “hukuk ve edebiyat”ta taşıdığı özel bir anlam var. O, aynı zamanda bir avukat ama şiirinin rüzgarı, bize, avukatlığından daha önce ve hep sık dokulu, yoğun ve çarpıcı bir dokunuşla ulaştı. Öyle ki neredeyse yirmi yıl önce her ikimiz de aynı hukuk fakültesi sıralarında iken ondan aldığım ve bir daha da geri vermediğim bir şiir dosyasının içindeki bir şiir, hayatımın ve romanımın özü oldu ve evet, gözlerimi o şiirin satırlarına ilk kez hayranlıkla düşürmemden yirmi yıl sonra o şiir, ilk romanımın, Eski Sinagog Meydanı’nın orta yerini aldı.

O şiir, ileride biri şair öteki romancı olacak iki hukukçu namzedine satır satır zamansızlığı ve 89’un çocuklarının apansız belkilerini yaşatmıştı çünkü:

“ince soruların mahkumusun çocuk apansız belkilerin vurgunu
iki avucunda taşıdığın başın yüreğin iki avucunda
gözlerinin gizliden yaşaran yerleri
kararsıza benzeyen her şeyi kabullenmiş bakışın
ve hala ellerinde yeşertmek isteği kesinliği

hangi ülkenin dinisin çocuk hangi rüzgarın peygamberi
her kâlp kırılabilir kendi içine baktıkça
akşamında tanrısı ölmüş bir müminin kederi
sabahında bir kadavranın ayaklarına taşınmış suların izi
bir de omuzlarının İsa’ya eğimi

sesinle uzlaşamıyorsun çocuk susuşunla hiç
akşama değin evini temizleyen kadınlara benziyorsun
geciktirilmiş ama kuşkucu yanıtlarla karşılayarak kendini
ve seni onlardan ayıran beklentilerin bir de sığınaklar
fişek yatağına kendini sürüp kendini avlıyorsun

çocuk hangi aşkın mecnunusun hangi duygunun vacibi
bir ayna gibi gezdiriyorsun kendini yol boyunca
unutturulanlardan daha çoğunu unutuyor bu dünya
biliyorum bir yol bulsan dönmezsin her yolun başına
bırakılmışlığında upuzun bir İsa

ömrün ki susbilgisi günlerine dönük
aşınan yüzünle ellerini gizliyorsun
parmaklarının arasında tespihlerden örülmüş bir kement
hep aynı intiharın ayakizleri ardında
ardında en ince yerinden kanayan bir kent”

Ali İhsan Özeren

Sonbahar/1984-1992

Fakültedeki Ali İhsan’ı, “Sovyet sosyalizminin çöküşü ve Gorbaçov” tartışmalarımızdan, artık ne yazık ki “zoraki yersiz”likten kantine sıkışmış öğrenci derneğinden, hukukun adaletle pek de barışık olmadığı bir dönemin ders asmalı kuşağının okey atmalarından, loş Ankara Hukuk koridorlarına bir sokak lambası ışığı gibi düşen uzak gülümsemesinden de anımsıyorum. 1989’ların hapishane genelgeleri,  ilk “apolitik” (!) kuşağa hazırlanan  “kanlı batak” gelecek, soğuk savaşların sonu ve şimdi bugün, susbilgisi günlerine dönük ömrümüzün öğle vaktindeyiz; aşınan yüzümüzü, ellerimizi gizliyoruz ikindi vaktine ve ince sorularla bezeli bir ayna gibi gezinmeyi sürdürüyoruz yol boyunca ve ne sesimizle ne de susuşumuzla uzlaşabiliyoruz…

Ali İhsan Özeren’in yakın zamanda söylediği iki büyük şiirinin zamanı şimdi:

./ağyar

atımdan düştüm

az olsam bu kadar yorulmazdım
aynalar mı uzun akşamlar mı
ağaçlar gibi adresime tutundum

avlumda ağlayış büyüyor ne yapsam
anne desem değil anı hiç değil
hep alnıma dikaçıyla düşen aşk

arzuhal olsam yazılmazdım
ada mıydı aradığım adanmak mı
usulca ağılına dönüyordu sarhoşluğum

avdım huzurunda acının sunağında adak
ağzımdaki ince alay avucumda ateş
ve ahenkten iplik iplik söktüğüm ay

adımdan düştüm

./berhayat

boynuma eğiliyordu bağ

tarihin belkisinde gövermiş bu beylik
babasız büyüyen çocukluktu armağandı
usulca uğuldayan annemizin buhurlu nefesiyle

her bahar bademçiçekleriydik gövdede
vurdukça kıran ümüğümüze takılı bergüzar
dünya bent olurdu sızardık düşümüze

ah benden bize bu kısacık bahtiyarlık
battal bir boşluğa bedel olarak ödediğimiz
bedestende beyhude gönülde bozlak

berhane bir kavmin göğsüne kurduğumuz bağdaş
benliğimiz yurtsuzdu bedenimiz bimekan
ve bileklerimizi ödünç alan bembeyaz bıçak

doğuyordum bağanımın içine”

Ali İhsan Özeren onyıllar boyunca şiir söyledi. Ve onyıllar boyunca yüzünü pek az da görsek, bizlere yüreğini açtı, yüreğimize seslendi. Bir şair başka ne yapar?

“berhane bir kavmin göğsüne kurduğumuz bağdaş
benliğimiz yurtsuzdu bedenimiz bimekan

ve bileklerimizi ödünç alan bembeyaz bıçak”…

Devamında Ali İhsan Özeren ile şiir, öykü, hukuk  ve edebiyat ile avukatlığın ötesi üzerine yapılmış zengin bir söyleşiyi yayınlayacağım. Söyleşi, sekiz yıl kadar önce İzmir Barosu’nun bülteninde de yayınlanmıştı:

KÜLTÜR – SANAT SÖYLEŞİLERİ – III

“yazmak, insanın kendisini arama serüvenidir.”

Söyleşi: Tamer …

… … Özeren’le konuşurken, bir avukatla değil, bir şairle söyleştiğimizi hissettik. Aşağıdaki satırları okuyunca sizlerin de dikkatini çekecektir bu durum. Bülten sayfalarında yer verdiğimiz söyleşilerde cevaplarını aradığımız bazı sorulara çok farklı yaklaşımları oldu meslektaşımızın. İlginizi çekeceğini umuyoruz.

* Bir şaire, “şiire nasıl başladın?” diye sormak anlamlı olmaz, herhalde. Belki şöyle sorulabilir: bir insan neden şiir yazar?

Sanatın diğer dallarıyla uğraşan insanlar nasıl bir ilişki kuruyorlar bilmiyorum, ama yazmak biraz da insanın kendisini arama serüvenidir. Bir süre sonra, o, artık senin hayatının temel belirleyenlerinden biri olmaya başlıyor. Meşhur bir lafı vardır Rilke’nin, “Genç Şaire Mektupları”nda yer alan: “Yazmazsam yaşayamam diyorsan, o zaman yaz”. Bugün de kimi ortamlarda, “yazmazsam yaşayamam”, “yazmak benim için bir yaşama biçimidir” türü laflar duyarsınız. Belki bir yere kadar doğrudur; ama bunun çok altı çizilerek gösterilmesini de fazla anlamlı bulmuyorum.

O kadar tuhaf bir şey ki bu, bazen bir yerde tıkanıyorsun, her şey kötü gidiyor; oturuyorsun, bir kitap okumaya başlıyorsun. Okudukça, senin de aklına bir şeyler gelmeye başlıyor. Bunlar, tabii ki, kendi hayatına ilişkin, oradan çıkardığın sorular, tartışma notları oluyor. Okuma sürecin etkin, dinamik bir süreç olunca, sen de giderek “bunu yazmam lazım” diyorsun. Ya da “bunu yazmam lazım” bile diyemiyorsun, yalnızca yazıyorsun. Çünkü bazen “şunu yazayım“ diye oturduğunda hiçbir zaman onu yazamıyorsun. Kalemin, bambaşka bir yerlere gidiyor. Onun kendisine özgü bir serüveni var. Niye öyle oluyor, ben de bilmiyorum. Ama sanıyorum, en temelde, insanın hayatla kurduğu ilişkiyle bağlantılı. Mesela son zamanlarda, “yazmak ne, bana ne anlam kazandırıyor, bu yazdığım şiir bitti de ne oldu, bir anlamı var mı, sözcükler ne, sözcüklerle neyi ne kadar anlatıyorsun, anlatabiliyor musun, yani yükünü alıyor mu; Orhan Veli’nin dediği gibi, ‘içinde bir iş yapmanın saadeti ile’ yatıp uyuyabiliyor musun?” sorularıyla uğraşır oldum. Bunların hemen hepsi havada kalan sorular. Şu var tabii: Birileri için, birileri adına, birilerine bir şeyler anlatma çabasıyla, yani özetle misyoncu bir yaklaşımla yazdığın zaman, bu tür sorulara uzak kalıyorsun. Ben, insanlar ne kadar misyoncu olurlarsa olsunlar ya da bu tür söyleşilerde misyoncu kimliklerini ne kadar hissettirirlerse hissettirsinler; kendi kendilerine kaldıklarında, kendi içsel süreçlerine girdiklerinde, boş bir kağıt ve kalemin yaşattığı gerilimi hissettiklerinde, o misyona çok fazla takılacaklarını düşünmüyorum.

Kendi kişisel serüvenimle ilgili olarak da şunları söyleyebilirim: Genelde bu ülkede şiire nasıl başlanır? Ortaokul ya da lise yıllarında bir kıza aşık olursun, sonra da onun üzerine, ona dair çala kalem bir şeyler yazarsın. Benimki de böyle bir süreçle başladı. Şiirle daha kapsamlı ve köklü bağım ise üniversite yıllarına denk düşer. Okuyan bir insanım. Ortaokul sıralarında manili şiirler yazmaya başladım. Güzel, yumuşak laflar etmesini de biliyordum; hatta arada bir arkadaşlarımın aşk mektuplarını yazıyordum. Lise döneminde (1977’den sonra), politikayla iç içe bir hayatım oldu; derneğe girdim, filan. Özellkle şiir okuma sürecim o dönem başladı. Ondan önce pek fazla şiir okuduğumu söyleyemem. Ağırlıklı olarak, dergiler, Nazım seçkileri okurdum. Üniversiteye gelinceye kadar da ‘Nazım Hikmet şiirleri’ yazdım, deyim yerindeyse. O süreç içerisinde, biçimlenme olarak, toplumcu gerçekçiliği seçtiğimi de söyleyebilirim. Sonrası, üniversite yılları.

* Üniversiteye gelmişken, şiire ve yazma serüvenine tekrar dönmek kaydıyla, hukuk fakültesini tercih etmenizin nedenlerinden söz eder misiniz biraz?

Ben 1980’de küçük bir kasaba lisesinden mezun oldum. Zaten bir okuma alışkanlığım, sosyal olaylara, politikaya yatkınlığım vardı. Üstelik, matematik, fizik, kimya derslerinde kötüydüm. Böyle bir altyapım vardı sonuçta. Hem kendi adına istediklerin, belirlediklerin anlamında, hem de temel eğitiminin seni getirip bıraktığı yeri düşündüğünde, aklına ya siyasal geliyor, ya da hukuk. Ve o bölümlere ilişkin, siyasi efsane diyeyim, daha yoğundu. Bir şekilde bunları kotarırım diyorsun, böyle bir duygun var. Yoksa ille de avukat, hukukçu olacağım diye düşündüğümden değil.

* Şimdi nasıl değerlendiriyorsunuz bu tercihinizi? O çizgi nasıl bir noktaya getirdi sizi? Girerken düşündüğünüz yerde midir avukatlık?

Hayır, daha da arkasına düştü. Ben, belirgin bir şekilde mesleğini sevme özürlüsüyüm. Birçoğumuzun yaptığı gibi fakültenin üçüncü ya da dördüncü yılından sonra çalışmaya başladım. Gidiyorsun ve ağırlıklı olarak da icracı avukatlık bürolarında çalışıyorsun. Neler yaşadığın da malum. Şimdi, bütün bunları yaşayan bir insan mesleğini nasıl sever? Ama bir yandan da, başka ne tür bir iş yapabilirim ki, diye düşünüyorum. Öyle ya da böyle bunun eğitimini aldım. Bir de, son zamanlarda avukatlık dışında iş arama olayları ile ilgili arkadaşlarla konuşmalarımızda keşfettiğimiz bir şey var: Bizim mesleğimiz, aslında, insan ilişkilerindeki risk’in üzerine kurulu bir meslek. Örneğin, kardeşimle ilişkilerim, ekonomik bir çıkar ilişkisine dönünceye kadar hiç risk taşımaz. Ekonomik çıkar devreye girdiği zaman, o güne kadar güven üzerine kurulan bir ilişki birdenbire farklı bir niteliğe bürünür. Bu yönüyle de, insan ilişkilerine, herhangi bir işin süreçlerine ilişkin olarak, hep risk’i düşünürsün. Ben inanıyorum ki başka bir iş yapmayı düşünen bir avukat en çok o işin risk’ini düşünüyor. Oysa, piyasadaki herhangi bir adam bizim gibi düşünmez. Çünkü, sermayenin temel özelliği riski göze almasıdır zaten. Riski göze aldığı için bir faktör olarak yer alır ekonomide. Bir avukat olarak benim için en kötü haberlerden birisi evime haciz gelmesidir. Piyasadaki insanlar, bunu bir şekilde tolere ederler, ama benim için büyük bir risk bu. Böyle hesap ediliyor, diye düşünüyorum. O yüzden herkes avukatlığı bırakıp da başka bir iş yapmayı hayal eder; ama biraz koşullar, biraz da bu üst düzeyde gelişmiş risk bilinciyle, “boşver, öyle ya da böyle yürütürsün” mantığıyla uzlaşır ve devam eder.

Ne olursan ol, cebinde beş paran olmasa bile, bir avukat olarak herkesin gözünde oluşturduğun bir statü var. Asgari bir yaşam standardı var. Bunun altına düşmeyi asla göze alamıyoruz. Avukatlığı sevmediğini söyleyebilirsin; ama sonuçta, duruşmalarını geç saatlere aldırabiliyorsan, saat 10.00’a kadar yatma lüksüne sahip olabileceğin de bir iş bu. Ayrıca, bir büro, bir masa, bir koltukla yürütebileceğin, daha az mekansal bağlantı kurduğun bir iş. Adliyeye, şuraya, buraya gidiyorsun. Sirkülasyonu iyi aslında. O açılardan baktığın zaman, çok da kötü bir meslek değil. Belki biraz da para kazanabilsek bu kadar şikayetçi olmayacağız.

* Serbest çalışan avukatların, yaşadığı sorunlar, gerilimler, işin taşıdığı belirsizlikler vs. dolayısıyla, kültürel ya da sanatsal etkinliklere uzak kalabildikleri gerçeği var. Ama şimdi söylediğiniz, işin başka bir boyutunu da gözetmemiz gerektiğini ortaya koyuyor. Serbest avukatlık yapan birinin, bir memur ya da işçiye göre belli rahatlıkları söz konusu. Öyleyse, avukatların, işleri dışında kalan alanlarla uğraşmak konusunda bazı avantajları olduğu kabul edilebilir mi? İşin getirdiği sıkıntılardan çok da şikayetçi olmamak mı gerekir?

Her gün Bayraklı adliyesine duruşmaya giden bir avukat, günde en az yarım saatlik yolculuğu boyunca bir şeyler okuyabilir. Duruşma saatlerini beklemekten şikayetçiyiz; bir yarım saat de duruşma beklerken okusak, bu, günde yaklaşık olarak bir saat eder. Çok büyük bir zaman. Bu, hayatın ‘onsuz olunamaz’ değerleri ile alakalı bir şey. Kimseyi yargılama hakkını kendimde bulmuyorum; ama bu, onsuz olunamaz değerlerin üretilmesidir. Bu, her kişinin kendisine özgü olarak yapacağı bir sınıflandırmadır. Sonuçta akşamları iki bardak bira içmeyi onsuz olunamaz addeden bir insan, bunu öyle ya da böyle başarır. Ben yapabiliyorum. Ya da ne bileyim, bir ay boyunca benim hayatımın onsuz olunamaz değeri, dünya kupası maçlarını seyredebildiğim kadarını seyretmekti. Büyük bir kısmını da seyrettim.

* İşin düşünsel ve duygusal boyutu da var. Hacizde, duruşmalarda, yargı mensuplarıyla ve kendi meslektaşlarımızla ilişkilerimizde yaşadıklarımızdan sıyrılıp keyifle, huzurla bir şeyler okumanın ya da yazmanın zorluğundan söz edilemez mi?

Benim için en ilginç serüvenlerden bir tanesi hacze ya da keşfe gitmektir. Ben hep “ne yapıyorum, nereye gidiyorum, şimdi nelerle karşılaşacağım, bunlar benim ne işime yarıyor, ne kadar içindeyim ben bunun” diye düşünüyorum. O süreç tuhaf bir biçimde benim yabancılaşma duygumu artıran bir şey. Onu fark ettiğim zaman, açıkçası, her şeyi komik hissediyorum. Absürdlük anlamında komik hissediyorum ve bu hikayenin ortasında bir şeyler yazma çabamı da absürd ve komik hissediyorum. Ama, aylarca okumadığım zamanlar olsa da, sonuçta, okumaktan keyif alan bir insanım. Özellikle kendi hayatıma dair sorularımı bir şekilde beninle paylaşan, benimle tartışan, sorularımı çoğaltan ya da azaltan kitapları okumayı daha çok seviyorum. Örneğin şu aralar Kundera’nın kitaplarını defalarca okuyorum. Gündelik hayat, yabancılaşma, bireyin olanaklarının araştırılması, ilişkiler, toplumsal süreç… Çok keyif alıyorum bunları okumaktan. En azından merak ediyorum. Sevdiğim şairleri okumaktan keyif alıyorum. Şiirle daha yoğun bir ilişkide bulunduğum için, hepsini satın alamasam da, arada kitapçılara gidip dergileri karıştırabilmek, oradan üç-beş şiir okuyabilmek için zaman ayırmaya çalışıyorum.

* Sanatla ve kültürle olan ilişkimizde göze çarpan uzaklık, genel toplumsal sürecin bizi getirdiği bir nokta mıdır, yoksa mesleğimizin bize kaybettirdiği şeyler de var mı ?

Bu biraz da, bir şeyleri paylaşma arzumuzu kaybetmemizden kaynaklanıyor. Ben, uzun zamandan beri, okuduğum bir kitabı ya da izlediğim bir filmi birileriyle oturup tartışmıyorum. Belki gençliğimizde bunu da abartıyorduk, izlediğimiz her şeyden bir mesaj çıkartacağız diye kendimizi paralıyorduk; ama yine de bir şeyler vardı. Kendi adına ve zevk alarak yaptığın bir şey aracılığıyla başkalarıyla bir dil kuruyordun. Şunu da ekleyebilirim: Dönemeç kitaplarım vardı benim. Mesela, Vedat Türkali’nin “Bir Gün Tek Başına”sını üniversite 2. sınıfta okuduktan sonra, onun benim bütün üniversite hayatımı etkilediğini biliyorum. Abilerimiz “gençken herkes hızlıdır da asıl iş, daha sonra devam ettirmektir” derlerdi; ama “Bir Gün Tek Başına”, bunun cisimleşmiş halidir. Ben bütün üniversite hayatım, ilişkilerim süresince, “evet, bugün iyiyiz, kendimizi şöyle hissediyoruz da, yarın hayat denen şeye dahil olduğumuzda ne olacak, orada bütün bunları yapabilecek miyiz?” diye sorduğumu çok iyi biliyorum. Buna şu yanıtı verdiğimi de biliyorum: “hayır, hayat benden daha güçlü, ben o kadar güçlü değilim”. Ben o dönemlerde bile, gençliğin verdiği enerjiyle, heyecanla iradeci olmadım; yani hayatı yenebileceğimi, ömrümün sonuna kadar bir şeyleri sürdürebileceğimi düşünmedim. Ama bugün için bende oluşan süreç şu oldu: Ben artık ‘ilgisiz’im. Bu da ikibinli yılların nihilizmi olsa gerek.

* Hayatın her alanında mı?

O kadar değil belki, ama genel bir tavır olarak ilgisiz olduğumu söyleyebilirim. Bu seni muhalif kılan bir tutum. Bir süreç var; hayat sana o sürecin yanında veya karşısında olmanı dayatıyor. Ama sen o sürecin kendisine karşısın. Ve sürecin kendi gidişi senin o kadar uzağında sonuçlar yaratıyor ve bunu o kadar açık görüyorsun ki, en fazla, ilgisiz kalabileceğini hissediyorsun. Bir kaçış bu, kabul ediyorum; ama en azından benim kafam rahat, diyorsun. Bu, seni o sürecin dışında tutan bir şey haline dönüşüyor.

Mesleğimizin bize kaybettirdikleri noktasına gelince: Bütün bunlar artılar ya da eksiler değil. Bu, şu anda hayatın her alanında her insanın yaşadığı, ‘yabancılaşma’ olarak adlandırdığımız şey. Yani kimsenin bundan uzak olduğunu, şu ya da bu şekilde kendini kurtarabildiğini sanmıyorum. Bulaşıcı bir şey. Geçenlerde yazdığım bir yazıda Oblomov’dan bahsetmiştim. Gonçarov’un Oblomov’a ayıp ettiğini, Oblomov’u kirlettiğini düşündüğümü yazdım. Çünkü Oblomov kadar temiz olabilmek için hayatın olabildiğince dışında kalabilmen, Oblomov kadar dışında olman gerekiyor. Dikkat edin, Oblomov’un temizliği, dürüstlüğü, iyi niyeti kitap boyunca berrak bir su gibi önünüzdedir. Ama sürekli olarak Oblomov’un ataleti eleştirilir. İyi de, o kadar temiz kalmak ancak öyle mümkündür. Hayatın içine şu ya da bu şekilde girmek insanı kirleten bir şey. Benim için de geçerli bu. Ben de ilgisizim diyorum, ama sonuna kadar ilgisiz kalamıyorum. Öyleyse, burada tek tek mesleklerin belirleyici olduğunu söyleyemeyiz.

Ama bir parantez açmak gerekir. Gerçekten hayatta kalabilmek için, gece gündüz çalışmak zorunda olan başka insanlardan, mesela midyecilerden söz etmiyorum. Yani, avukatlar duruşmalara gidip gelirken okuyabilirler diyorum; ama midyecinin de sokak lambasının altında müşteri beklerken okuyabileceğini iddia etmek saçma olur. Böyle bir durum söz konusu değilse eğer, bunun mesleklerle çok ilişli olduğunu düşünmüyorum. Belki avukatların genel tercihleriyle alakalı bir şey. Avukatlığın öyle ya da böyle, kimlik, kariyer ve statü olarak ona sahip olan kişiye bir doygunluk hissi verdiğini düşünüyorum.

* Buna bağlı olarak da mesleki faaliyete başladıktan sonra bazı şeyleri ihmal ettiğimizi mi düşünüyorsunuz?

Aslında, mesleğe girmekle ilgili bir şey değil. Bunun en temel nedeni şu: Eskiden, Türkiye’de okuma, yazma, tartışma, yani entelektüel süreçle ilgili faaliyetlerin üzerine oturduğu bir zemin vardı. Dünyayı değiştirme iddiasının, bilincinin üzerine kurulmuş bir zemin. Bugün, insanların, o dünyayı değiştirme duygusunu gerek birey, gerek topluluk olarak kaybettiklerini düşünüyorum. “Kapitalizm kazandı” denilen sürece tekabül eden bir şey bu. Geçici de olabilir, bilemiyorum. Bu süreç, bir ara “hiç değilse kendimizi değiştirelim”e dönüştü. Ama kendimizi değiştirmenin de o kadar kolay olmadığını, bizimle değil de bizi aşan süreçlerle bağlantılı olduğunu gördük. Şimdi, bir parça kendimizi iyi kılabilmenin yollarını arıyoruz. Ama temel şeyler elimizden çekildiği zaman, bunu ne için yapacağız? Yani, şimdi ikimiz konuşurken, dünyayı ya da kendimizi değiştirme bilincimiz soğurulduktan, kafamızın içi sıkılıp boş süngere dönüştürüldükten sonra, okuduğumuz bir kitabı tartışmamız, ‘entelektüel geyik’ten öte bir anlam kazanır mı? Eskiden biraz daha inanıyorduk. Yazmanın, okumanın kendisinin bile giderek bir yabancılaşmaya dönüşmesi, ona karşı kendimizi uzak hissetmemiz biraz bunlardan kaynaklanıyor. Karamsar bir tablo olabilir, ama ben böyle düşünüyorum.

* Sonuç olarak, üzerine oturabileceği bir zemin yoksa, insanlar niye okusun, yazsın mı demek istiyorsunuz?

Biraz daha keyif almayı tercih ediyorum ben. Keyif alarak okumaya, anlamaya çalışırsak, belki bu sürecin ayakları üzerine oturması mümkün olabilir. Bu ülkede sanatla ilişkinin keyif üzerine kurulmasını ben önemsiyorum. Çünkü bizde, her şeyi bir şeyler için yararlı, anlamlı, işlevli kılma alışkanlığı var. İlle bir işe yaramalı diye düşünülür. Bu, birçok tartışmanın, özellikle sanatla ilgili tartışmaların içerisine girer. “Ben kimse için yazmıyorum, kendim için yazıyorum“, “niye yazıyorsun”, “biçim mi, içerik mi” gibi lafları pek önemsemiyorum. Çünkü, biçim/içerik, sanatın kategorilerinden değildir; felsefenin kategorisidir. Sanatın kategorisi biçem, yani üsluptur. Biçem, o şeyin daha kişiye özel olduğunu hissettirir. Bunu çok anlamlı buluyorum. Sonuçta, insanların bir şeyi anlatmak, bir şeyi açıklamak, ispatlamak için sanat yapmaları anlamsız geliyor bana. Onu bilim yapıyor zaten. Peki, sanat neyi yapıyor? Sanat, bence insanın özne olma çabasına tekabül eden bir şey. Anlamı burada. Çünkü insan, doğadan ve bütün her şeyden özne oluşuyla, bilinciyle ayrılıyor. Bilincin yaratılması süreçlerini tartışırsın, ama bu felsefi bir şey. Felsefe, bilgiye ilişkin ilk sorunun peşindedir. Sanatın olduğu yerde ilk soru yok ki. Sanatın olduğu yerde öznenin kendisini var kılma, var etme çabası vardır. Bunun içerisinde de keyfe dair şeylerin, insani olan şeylerin daha fazla olmasının bence hiç sakıncası yok. İhmal edemezsin.

* Yazmanın, özellikle şiir yazmanın, dille ve gerçekliğin görünen şekliyle oynamak, bazen de yeni bir gerçekliğin peşinde koşmak olduğu görüşüne katılır mısınız? Sizce yazmak nedir?

Yazmak, susmaktır. Yani, yazdığın sürece, asıl yazmak ve anlatmak istediklerini anlatamadığını ve yazamadığını görürsün. Bir gizlenme biçimidir; bir şeyleri göstermek, açığa çıkarmak değildir. Kendinle oynadığın bir oyundur. Belki biraz kendine kaçışlar yaratmaktır. Yine üniversite yıllarına döneceğim. Altyapımızda toplumcu gerçekçiliğin olduğu, halk için, toplum için yazıp çizdiğimizi düşündüğümüz yıllar. ‘80 sonrası o dönemde, yazmaya ilişkin olarak Freud söylemleri dolaşmaya başladı. “Yazmak bir savunma mekanizmasıdır” dokundurmaları yapılıyor. Bunu kendi içimde düşünürken “Öyle şey olur mu? Yazmak başka bir şey; basit bir savunma mekanizması olarak açıklanamaz” derdim. Sonradan keşfettim ne olduğunu. Her şeyin saldırdığı bir insanın kendini savunmaya ihtiyacı olamaz mı, diye düşündüm. Fark ettim ki, o dönemlerde kendimi savunabilme bilincim yokmuş. Oysa, hayat her gittiğin yerde sana saldırıyor; bunu hissediyorsun, yaşıyorsun. Gündelik hayatımız bunun özeti zaten. Bunu yaşarken, sen, en temel etkinliklerinden bir tanesinin kendini savunma biçimi olduğunu bilincinde yaratmamaya çalışıyorsun. Bu kadar uzaksın kendinden. Buradan yazma sürecine geldiğim zaman, evet, bir savunma biçimi belki. Kaçış dememin bir nedeni o. Kaçış da bir savunma biçimi çünkü. Mesela Akdeniz Akdeniz filminde “bu film kaçışı olanlara adanmıştır” der. Böyle bir kaçış şansı varsa insanın ve bir şekilde bu kaçışı kullanarak kendini sağaltabiliyorsa, daha ne diyebilirim ki?

* Mesleki faaliyetiniz içerisinde bunun bir etkisi var mıdır? Çalışırken, müvekkille ilişkilerinizde…

Sanıyorum, en çok ciddiye almamayı sağlıyor. Kuşkusuz işin getirdiği bir profesyonellik, sorumluluk vardır. Ama hayatı sürekli olarak ciddiye alarak yaşayamıyorsun, işini de öyle. Ne kadar ciddiye alırsan, -bu ciddiyeti hayatın bütün alanlarını kapsar şekilde kullanıyorum- cehennemi o kadar büyütmüş olursun. Öyle ya da böyle, bir gün öleceğimizi biliyoruz. Belki yazmak biraz ölümden kaçmak, biraz da ölüme yaklaşmaktır. Son zamanlarda, özellikle günümüz şairlerinde iki sözcüğün kullanımı arttı: “beyhude” ve “nafile”. O beyhudeliği ya da nafileliği görmek, bilmek ve bütün her şeyi ona göre yaşamak, onunla ilişkilendirmek… Belki bu biraz insanı bilge kılıyor. Kendimi bilge olarak adlandırmak istemem ama böyle bir halet-i ruhiye yaşatıyor. Benim için nafile olan avukatlık yapmak ya da onun sonuçları değil yalnızca; belki ondan daha önce ve daha fazla, şiir yazmanın bile beyhude ve nafile olduğu duygusunu taşıyorum. Avukatlığa başladığımda, Ankara’da birkaç ay, bir avukat ablamın bürosuna gidip gelmiştim. Oturuyorduk, birkaç müvekkil geliyordu. Bir gün bana “Sen ne biçim avukatsın?” dedi, “Sen, adamlar anlatırken dinliyorsun, ‘ben bu adama nasıl daha az ceza aldırırım?’ diye düşünmüyorsun; ‘bu adam neler yaşıyor, nasıl bir hikayesi var?’, onu merak ediyorsun. Avukat, yalnızca nasıl ceza aldırmam ya da daha az ceza aldırırım diye düşünür; başka bir şeyle ilgilenmez”. Bilmiyorum, belki de haklıydı.

* Avukatlığı bir kimlik olarak taşımak konusunda çekinceleriniz var gibi?

Ben, biraz kendimi bu mesleğe sürülmüş hissediyorum. Bu büro da benim sürgün yerim. Ama bu sürgünlüğün de birtakım kuralları var. Bu sürgünlüğü yaşamanın bir adabı var. Bir şekilde o sürgünlüğü sırtlıyorsun.

* Daha somut bir şey soralım. Bir tarafta şiir yazma serüveninden söz ediyoruz. Ama diğer tarafta da bir avukat olarak dilekçe yazma zorunluluğunuz var. Bu zorunlu yazma hali nasıl etkiliyor sizi?

Ismarlanmış her şeyi yazmak çok zordur. Avukatlığın en ilginç özelliklerinden biri de bu. Sürekli olarak ısmarlanmış şeyler yazmak durumundasın. Sonuçta, her dilekçen ısmarlanmış bir şeydir, belirgin bir şekilde. Ama, bu seni rahatsız eden bir olaysa, bir şekilde kendi içinde bir teknik yaratmak zorundasın. O tekniğin dışına çıkmayacaksın. Öyle ya da böyle, o tekniğin içinde kalıp kendinle fazla uğraşmayacaksın. Çıkamazsın ki. Bu noktada işin boyutunu değiştirip, hala tartışılan ve bir şekilde çözümlenemeyen bir sorundan söz etmeliyiz belki de. Yazar veya sanatçı, ürettiği, sanat ürünü adını verdiğimiz şeyle geçimini sağlayabilmeli mi, sağlamamalı mı? Yani onu bir mesleğe dönüştürmeli mi dönüştürmemeli mi? Bu soru, hala hiçbir yerde tam olarak cevaplandırılabilmiş değil. Örneğin, 19. yüzyıla kadar gelen edebiyatı, sanatı ilginç kılan bir özellik, o dönemdeki sanatçıların büyük çoğunluğunun ya babadan dededen zengin, ya da hamileri olan ya da bir kısım müzisyenler gibi saraydan iaşesi sağlanan kişiler olması. Bazen ben de düşünüyorum; keşke şu yazdığım şeylerden para kazanabilsem, bununla geçinebilsem, avukatlık sürgünlüğünden de kurtulabilsem, diye. Ama, onun yazma ahlakı denen şeyi nasıl etkileyeceği konusunda da çok net fikirlerim yok açıkçası. Kaygı da duyuyorum. Yazdıklarımdan milyarlarca lira para kazanıyor olsam, bunun beni nereye sürükleyeceği hakkında kesin bir şey söyleyemem; ancak spekülasyon yapabilirim. Hiçbir paranın yıkamayacağı bir ahlaka sahip olduğumu iddia etmek.- eminim öyleyimdir de- tuhaf olur.

* Şiir kitaplarınızdan söz edelim biraz. İki kitabınız yayınlandı. İlk kitabınız “koltukaltımda uzayan kent”te kendini anlatmaya niyetli, dertli bir adamın şiirleri var. Daha yoğun bir anlatım göze çarpıyor. İkinci kitap “çocukça”, daha yalın bir anlatıma sahip olmakla birlikte daha olgun, az sözcükle çok şey anlatan bir kitap gibi.

‘koltuk altımızda uzayan kent’, bu söyleşi süresince pasajlar halinde değindiğim, öğrenci yaşantısına, avukatlığın başlangıç dönemlerine, biraz daha kendimi genç addettiğim dönemlere ait. Bir anlamda bir toplama, o dönemlerde yazılan şiirlerimin bir toplaması. Orada hala biraz iddia, bir şeylerin değişeceğine, değiştirilebileceğine ilişkin bir inanç, bir umut vardır. En azından kendimi arayıp bulma sürecine dair, daha iddialı olduğum bir dönemdir o. ‘çocukça’nın bendeki süreci daha farklı. Konulu bir yarışma ile çıktı. O yarışmaya şiirle katılmak istedim. Ama elimdeki malzemeyi bir türlü şiire çeviremiyordum. Baktım olacak gibi değil, bir öykü yazdım. Hayatımın ilk öyküsüdür. (Öyküye ödül verdiler ve o parayla şiir kitabımı bastırdım). Öykü bitti, biraz rahatladım; ama çocukça’da yer alan ve yıllar önce öğrenciyken daha değişik bir tarzda yazdığım üç-beş şiir geldi aklıma. Onları arayıp buldum. Sonra onları bu yapı içerisinde yazmaya başladım. Çok ilginç bir şekilde, arkası gelmeye başladı. Yatıyorum (o dönemlerde işi falan bıraktım, evden çıkmıyorum, hiçbir yere gitmiyorum), tam uyuyacağım, aklıma bir şey geliyor; kafamın içinde kuruyorum, dizeliyorum, hoşuma gidiyor, kalkıp hemen yazıyorum. Müthiş bir yoğunlukta çıktı. Asıl ilginci şuydu: yazdığım ve bir şekilde yaşamış olduğum çocukluğumu, yazma süreci boyunca yeniden yaşadım. Hiçbir yazma serüvenimde o kadar keyifli, beni o kadar rahatlatan, iç barışımı bu kadar çok artıran bir süreç yaşamadım. Umarım bir gün bu süreci bir kez daha yaşarım. Umarım, yine bir şeyler yazarım ve yazarken o yazdığım şeyleri yaşadığım günlere dönerim; onları yeniden yaşıyormuşcasına rahatlarım, ferahlarım, başka hiçbir şeyi de umursamam Belki hala yazıyor oluşumun nedeni de bu. O yüzden, o kitapta yer alan şiirler benim için çok değerli. Kitaptaki şiirler toptan bilincimden çekilse, silinse, kazınsa bile, o sürecin bana yaşattığı keyfin silinebileceğini sanmıyorum. Belki çocukluğun biraz daha yalın oluşunun getirdiği bir şey var. Çocukluk da kaçış edebiyatına örnektir. Kendi kaçışımı çok keyifli yaşadığım bir süreçtir. Diğer kaçışlar bu kadar sancısız, keyifli olmuyor. Bir de şu eklenebilir: Bir şekilde bir şeyler yazmaya başladığında, yazdığın şeyin malzemesinin seni belirlediğini düşünüyorum. Bu malzeme bazen daha yoğun, belki biraz daha psikolojik bir süreci getiriyor. Ama bazen bir yaşantı, keyifli, hoş bir şekilde, yitik cennet tarzı olunca, o da senin dilini bir şekilde etkiliyor.

* Benzer bir süreci yeniden yaşamanız dileğiyle, çok teşekkür ederiz vakit ayırdığınız için.

Ben de teşekkür ederim.

]]> http://www.edebiyatvehukuk.org/kendini-savunan-sair-ali-ihsan-ozeren.html/feed 1 http://www.edebiyatvehukuk.org/kac-savas-verebilirsin-ki.html http://www.edebiyatvehukuk.org/kac-savas-verebilirsin-ki.html#comments Fri, 04 Dec 2009 08:32:37 +0000 Öykü Didem Aydın http://www.edebiyatvehukuk.org/?p=753

İnsanlar, büyük anlatıları, hiç olmazsa zaman zaman, bir tarafa bırakıp kendi hallerine dönseler ve dünyaya geçici atılıvermişlikleri üzerine düşünseler fena mı olur? Bunun için zamanı yavaşlatmak, belki bir çöl rüzgarına tutunmak, gerekiyor. İşte Umman’da bir ara öyle bir rüzgara tutunmuşken şu mesnevi-benzeri çıkmıştı:

Ne kadar büyüyebilir ki dağarcığın?
O kadar söz bilemezsin!
Kimi yokluk tükenmezdir,
Her kalem–kara yazı- dem vuramazsın.

Ne kadar sevişebilirsin ki?
Hep yürek atamazsın!
Üstünüze bin bahis var,
Her Bir’e–kara talih-on veremezsin.

Ne kadar acıtabilir ki ihanet?
O kadar inanamazsın!
Al kırmızı, ver kara,
Hep yara–kara sevda-kanayamazsın.

Ne kadar aldatabilirsin ki?
O kadar inandıramazsın!
Bir ara büsbütün gerçek Tin,
Hep yalan–kara damak- çıkamazsın.

Ne kadar doğurabilirsin ki?
O kadar emziremezsin!
Toprak yorgun ve ağır,
Her fidan–kara asma- şaşırtamazsın.

Ne kadar kaybedebilirsin ki?
O kadar sahiplenemezsin!
Bulduğun apaz yoku,
Hep sıkı–kara batak- tutamazsın.

Ne kadar dokunabilirsin ki?
O kadar kavrayamazsın!
Dudaklarında şehnaz,
Her faslı–kara kışa- uzatamazsın.

Kaç kader davranabilirsin ki?
O kadar devr’alamazsın!
Kin kıvamı boz düşer,
Her ayak–kara sürü- iz süremezsin.

Kaç cümle-kapın yolalabilirsin ki?
O kadar gün batamazsın!
Önüne âlem çizgi çıkacak,
Her göz–kara deniz- aklan massedemezsin.

Kaç kere terkedebilirsin ki?
O kadar kalp çalamazsın!
Varın yoğun bir arada,
Hep bavul–kara kucak- toplayamazsın.

Kaç hayat bulabilirsin ki?
O kadar can kalamazsın!
Son kare as kürek toprak,
Benin, Malin seç artık,
Sürgit kalp–kar’a-kuyu- edemezsin.

Kaç savaş verebilirsin ki?
O kadar silahlanamazsın,
Kurtuluş kim kıyı bucak,
Öz vermeden yiv–kar’d/a-çiçek- açamazsın.

Kaç kere ölebilirsin ki?
O kadar can çekişemezsin!
Ruh bedene canfes kuşak,
Hep tabut–kara-yasa- taşınamazsın.

Öykü Didem Aydın

Peşi sıra ekranda “Filistin Caddesi”, Filistin’den Şili Meydanı’na ve oradan Kennedy’e kadar bir süre geçti geçmedi cebimden ve “bir sıra baz istasyonu yolundan”, Meşrutiyet, Cumhuriyet ve sonra Demokrasi Parkı derken bu defa bir kere daha çaldı. Açtım, mecburen açacağım:

“Vatan’da yardım ve yataklıktan yakalamalı… Hemen İstanbul’a gelmen gerekiyor!”

Neyse, Atatürk üzerinden Hitit Heykeli, Aydınlıkevler ve Havaalanı. Uçağım Beşiktaş Adliyesi’ne indi. Acele ile önce dosyaya, sonra savcıya bakıp Millet’ten Vatan’a geçtim ve baktım ki hakikaten yardım ve yataklıktan yakalamalı.

Polis, Vatan’da yardım ve yataklıktan yakalamalı ve kanamalı birkaç şehir ismi saydı.

“Ama bu kız Ordu’lu… Nasıl olur avukat hanım? Bunları nereden tanır ki? Şehit vermediniz mi siz?!”

Verdik.

Fakat gene de…

Vatan’da yardım ve yataklıktan yakalamalı

ve adamakıllı

bir arkadaşım vardı.

“Türkiye’de İfade Özgürlüğü” Adlı Kitabın Editörü Taylan Tosun’un, Kitabın Danışmanlarından  Öykü Didem Aydın’la Yaptığı Bir Hazırlık Söyleşisi

1)       Düşünce özgürlüğünün işlevinden bahseder misiniz? Düşünce özgürlüğünün korunması bir toplum için neden önemlidir? Düşünce özgürlüğünün işlevi tartışmaları, genel olarak özgürlüğün işlevi tartışmalarından bağımsız değildir kanısındayım. Ama düşünce özgürlüğünün korunmasının kendine özgü etik-felsefi dayanaklarından bahsedecek olursak düşünce özgürlüğü felsefesinin temeli olan değerler, bireysel olarak kendini ifade ederek iletişim kurarak varolmanın güvence altına alınması, gerçeğin ve doğrunun bulunması, toplumun tüm üyelerinin karar alma süreçlerine demokratik katılımı, farklılıkların tartışma yolu ile uzlaştırılarak toplumsal istikrarın sağlanmasıdır. Bu istikrar düşüncesi bile, özgürlük ereği ile güvenlik ereğinin hiç de çelişmediğini, tam anlamı ile birbirlerini desteklediklerini gösterir.  Yine çok yönlü yaklaşım olarak da adlandırılabilecek olan dördüncü bir kurama göre, düşünce özgürlüğünün işlevi yukarıda sözü edilen kuramların açıklamalarının hepsinden yararlanılarak açıklanmalı ve özgürlük geniş kapsamlı olarak korunmalıdır. Bu alanda geçerli olan demokratik yönetim kuramı, insan onurunu koruma (kendini gerçekleştirme) kuramı ve düşünce pazarında gerçeğin serbestçe aranması kuramı adı verilen kuramların temel bir ortak noktası olduğunu belirtmek isterim; bu ortak nokta, özgürlüğün, irade kavramı, yani insanî karar verme yeti ve becerilerini geliştiren bir değer olduğu fikridir.

2)       Son cümlenizi biraz açar mısınız? Düşünce özgürlüğü karar alma olanaklarını nasıl arttırır? Özgür sözcüğünün; gerek eski Türkçede güç kavramı ile ilişkisi bulunan er-k-in gerek eski çağ veya çağdaş doğu ve batı dillerindeki etimolojisinin; tutsaklıktan kurtulmuş (Arapça: hur, eski Batı dillerinde freo vs.) çocuk (Latince: liberi), eve (anneye) dönmüş (Sümer dili: ami-ga), sevgili, sevilen sevilebilir hale gelmiş, asil (Proto Endo-Avrupa dillerinde: frijaz frei, vrij, freis, priyah, priyate), arkadaş (prijatelji) gibi sözcüklerden, özellikle Germen ve Kelt dillerindeki sevilen, arkadaş, sevgili, barış (“friede”) gibi sözcüklere dayanması ya da onlarla aynı bağlam içinde bulunması; kavramın, insanın kendi klanına ait olan kimseler hakkındaki bir nitelendirilmesi olarak geliştiğini düşündürmüştür. Bu anlamda kavramı, eşit hale gelmiş anlamına alacak olursak bir yönü ile her türlü içsel ve dışsal tutsaklıktan kurtularak aklın gereklerine göre hareket etme olanağına, özbenliğine ve öz-değerlerine göre davranma becerisi gelişmiş ya da evrensel değerlere göre davranma olanağına ulaşmış kimselerin özgür olduğu düşünülebilecektir. Yine özgürlüğü hem akli, hem de evrensel gereklerden bağımsız davranma olanağına sahip olmak (olumlu anlamda keyfilik) hali ve “özgür irade” kavramı ile ilişkilendirebiliriz. Öte yandan hür olmak, başkaları ile eşit hale gelme durumunu da anlatıyorsa, bu tanımda egemenlikten (başkalarının iradesinden) kurtulmuş olma, sınırlamalardan uzak olma, serbesti, serbest bırakılmışlık durumları söz konusu olabilir. Ben özgür olmayı, gayrimeşru cebir ve şiddetten bağımsızlık olarak tanımlıyorum. O halde, özgürlüğe; içgüdülerden, fevri ve düşüncesizce ve/veya duygusuzca ya da eşduygusuzca tepkesel davranışlardan, koşullanmalardan, zorlanmalardan, şiddetten arınarak karar verme yetisine sahip olmak için, yani karar süreçlerimiz üzerinde egemenlik sahibi olmak için gereksinim duyarız. Tüm özgürlükler içinde bu işlevi en çok göreni düşünce özgürlüğüdür.

3)       Ama düşünce özgürlüğünün, aslında genel olarak özgürlüklerin ne kadar yararı varsa bunların haddinden fazla korunmasının da o kadar fazla zarar getirdiği iddia edilebiliyor. Özgürlüklerin güvenlik gereksinimi ile çatıştığı söylenebiliyor. Ben yine özgür sözcüğünün az önce ifade ettiğim etimolojik kökenlerini anımsatmak istiyorum. Aslında bir cengelde yaşasa idik, özgürlük kavramından bahsetmemize gerek olduğu söylenemezdi. Bu, özgürlüğün, sadece Türkiye’de değil, dünyada da sık sık göz ardı edilen kavramsal niteliğine ait bir yönüdür. Özgürlük, başıboşluk alanına dahil bir kavram gibi değerlendirilmektedir, yani otorite boşluğu, anarşi, kişilerarası kaos, orman kanunları vb. alanlara. Oysa durum tam tersidir. Özgürlüğün tanımsal olarak mümkün olabildiği sistemler, yani özgürlüğün en başta “söz konusu” olabildiği sistemler, medeniyet sistemleridir. Bir medeniyet kavramı olarak özgürlük, kanımca topluluk yaşamı ile anlamlanan, toplumsallıktan doğan bir kavramdır. Az önce bahsettiğim gibi, kavrama, etimolojik açıdan bakıldığında da; kavramın, insanların kendi kendisini nitelemesinden ziyade, başka insanlar hakkındaki bir nitelemesi olarak karşımıza çıktığı görülür. Kavramsal açılımı içinde; barış, sığınma, eve dönme, evde olma, sevmek kelimeleri ile bağı bulunan bu kelimenin bir topluluğa bağlı olma kavramları ile geliştiği düşünülebilir. Örneğin İ.Ö. 5. yüzyılda lexikograf Hesychius Friglerin, Lidyalılar tarafından Briges (“özgür insanlar”) olarak adlandırıldığını, İ. Ö. 1.yüzyılda Juba ise Lidya dilinde briga’nın özgür insan anlamında kullanıldığını belirtmişlerdir. Tarzan özgürdür demenin bir anlamı yoktur çünkü Tarzan’ın yaşamı bakımından özgürlük kavramsal olarak “söz konusu” edilemez. Bu yönüyle özgürlük,  aile hayatı ile ilgilidir, köy hayatı ile ilgilidir, kent hayatı ile ilgilidir ve saire. Özgürlüğe bu açıdan baktığımız zaman, onu, güvenlik gereksinimi ile çelişkili gören felsefeye de karşı çıkmamız gerekir. Çünkü medeni bir denge ve merhaleler sistemi içinde geçerli bir özgürlük rejiminin kişilerarası barışçıl görüşmeyi, uzlaşmayı, demokratik karar almayı kolaylaştırıcı bir işlevi olması nedeniyle bir istikrar değeri olduğu da söylenebilir. Özgürlük rejiminde gizli entrikalar, beklenmedik suikastler nadirdir, bunu salt siyasal anlamda söylemiyorum, her türlü bireylerarası ilişki açısından da geçerli bir durum bu. Ne yazık ki gayrimeşru bazı siyasal denetim uygulamalarını meşru göstermeye çalışan kimi otoriteler, özgürlüğü siyasal istikrar ve güvenlik karşıtı bir erekmiş gibi göstermeye çalışıyor. Bizleri, yılan hikayesine dönen bir tartışmaya itmeye çalışıyor, yok özgürlük müymüş güvenlik mi? Boş bir tartışmadır bu, ne felsefi ne pratik bir kazanımı vardır. Ben yurttaş olarak (mecazi anlamda söylüyorum) sen siyasetçinin (askerin, hatta gazetecinin yani öyle ya da böyle ciddi gücü olan ve bunu kötüye kullanma olanağı da bulunan bir aktörün diyelim) üstünü arayamıyorsam; sen siyasetçi ya da işte kimsen artık, benim üstümü daha da sıkı aramanın gerekçesini özgürlüğe karşı güvenlik “felsefesinde” bulsan ne olur bulmasan ne olur…

4)       Düşünce özgürlüğünün demokratik yönetimin sağlanması, insan onurunun korunması, düşünce pazarında gerçeğin serbestçe aranmasına hizmet ettiğinden sözettiniz.  Somut olarak bu nasıl gerçekleşir ve Türkiye’de bu işlevler yeterince kavranıyor mu? Her şeyden önce, düşünce özgürlüğü toplumun demokratik karar vermesini sağlamaya hizmet eder. Demokratik seçimlere giren farklı “fikir ve ideolojiler” kendilerini tanıtabilsin ki adil bir seçim olsun. Zaten her türlü görüşün açıklanması hukuksal olarak mutlak biçimde serbest olsa bile, toplumsal-siyasal hegemonya, sınırlayıcı mekanizmaları kimi zaman zorbaca devreye sokabilecek ve kimi görüşler nasılsa bastırılacaktır -örneğin kimi medya ve propaganda kanalları kimi görüşlere kapanacaktır diyelim-, o zaman hiç olmazsa hukuk, gayrimeşru hegemonyanın elinde oyuncak olmasın demeli. Demokratik karar alma süreçleri bakımından önemli olan düşünce açıklamalarının yaygın olarak korunması gerektiği görüşü demokrasi prensibinin henüz evrenselleşmediği zamanlarda çok yenilikçi idi, artık herkes tarafından paylaşılmakta ancak modern dünyada sadece dar anlamda siyaseti kapsayacak biçimde anlaşılmamaktadır. Çünkü neyin demokratik karar verme ile ilgili neyin başka şey olduğunun açıklanması her zaman kolay değildir. Bir siyasetçinin özel yaşamının, bir spor kulübünün harcamalarının, magazinin, bir sanatçının aldığı insan hakları ödülünün, politikacının katıldığı bir sünnet düğününün, bir yazarın roman kahramanları ya da tipleri yoluyla ortaya koymaya çalıştığı farklı oluş biçimlerinin dahi, demokratik karar verme süreçleri ile ilgili olduğunu ileri sürenler demokratik karar verme süreci kavramını, kanımca doğru olarak, genişletmişlerdir. Bu birinci perspektif çerçevesinde Türkiye’de yaşanan ciddi bir sorun, herhangi bir açıklamanın ya da oluş biçiminin maruz görülmesi için dar anlamda siyasetle ilgili olmamasının kimi zaman siyasetle ilgili olmasından daha çok tercih edilir hale getirilmesidir. “Şu siyaset yapmamalıdır, bu siyaset yapmamalıdır.” Nerede ise, seçimlere katılan siyasetçiler dışında kimse siyaset yapmamalıdır! Oysa siyaset yapmak amacı, bir düşüncenin açıklanmasını olsa olsa daha değerli kılar, daha değersiz değil. Siyaset amacı, ifade özgürlüğünün en geniş kapsamda koruma görmesini sağlamalıdır. Çünkü bu özgürlüğün tarihsel olarak ortaya çıkış temeli siyasettir. Bu açıdan, işlev tartışmaları, tarihsel gelişimi de ihmal etmeyen ve siyasal saikli açıklamaları özgürlükçü bir bakış açısından değerlendirebilme fırsatı veren bir düzlem ortaya koyar. Siyasallık ereği, “ikna etme” amacına yönelen pek çok düşünceyi, ikna etme amacına yönelmese de düşünce özgürlüğünün koruma alanına girmeyen pek çok düşünce açıklamasına göre daha değerli kılan bir erek olabilir. Örneğin, bir ürünü tanıtır iken rakiplerin ürünlerinin karalanması haksız rekabet oluşturabilir. Oysa normal koşullar altında siyasal açıklamalarda rakiplerin karalanması kişilere hakaret ya da sövme oluşturmadıkça serbesttir. Rakip ürünü karalayıcı reklamın ise haksız rekabet oluşturması için hakaret ya da sövme düzeyine ulaşması beklenmez. Düşünce özgürlüğün işlevi konusundaki ikinci açıklama, kendini gerçekleştirme görüşüdür. Buna göre, siyasal bir amacı olsun ya da olmasın, herkes, kendi kendini ifade edebilme yolunda istediği fikri açıklayabilmelidir. Bu sav, özgürlükçü yaşam kalitesi anlayışına dayanmaktadır. Bu açıdan; sırf eğlence amaçlı düşünce açıklamaları, hatta demokrasi karşıtı, yıkıcı, bölücü ve kamu düzenini bozma eğilimi olan görüş açıklaması ya da oluş biçimleri diğer düşüncelerden ayırılmaz, küfür içeren heyecansal ifadeler de düşünce özgürlüğü ilkesinin koruma alanı içinde görülür. Çünkü her durumda değil ama belli durumlarda onları korumanın da bir işlevi var.  Kurumlara küfreden zayıf taraftır, sesini ancak böyle duyurabilir (kendini ancak böyle “gerçekleştirebilir”); toplumun zayıf kesimleri, herhangi bir siyasetçi, bir kurumun genel müdürü ya da ençok satar gazete köşesi gibi “ayrıcalıklı” yerlere kurulmamıştır. Bazı ifadeler “kibar bir dille değil de” “sert bir dille” söylendikleri zaman etki yaratabilir. Bazen “Allah belalarını versin” sözleri, “yaptıklarının karşılığını bulurlar inşallah” sözlerinden daha dikkat çekicidir. Bu açıdan da Türkiye’de ciddi sorunlar yaşandığı bir gerçektir. Düşünce özgürlüğünün “tahrik edici, meydan okuyucu, genel geçer inançları sarsıcı” bir yönü olduğu ve ancak bu haliyle bir işe yarayabileceği kolay kolay kabul edilmiyor Türkiye’de. İşlev konusundaki üçüncü görüş; ifade özgürlüğünün, gerçeğin aranmasına hizmet ettiği görüşüdür. Bırakalım herkes “fikir pazarında” alıcısını arasın. Gerçeklerin fikirlerin çatışmasından doğduğunu vurgulayan bu bakış açısı, öncelikle bilim özgürlüğünü koruma yolunda çok etkilidir. Bugüne kadar doğru bildiğimiz gerçekler aslında yanlış, hatta yalan olabilir. Bize yalan söylenmiş olabilir. Denetim altına almak istediğimiz yaşam koşullarımızı bu yalan yüzünden denetim altına alamıyor olabiliriz. Ta ki birilerinin çıkıp  doğru sandıklarımızın yanlış olduğunu ya da gerçek sandığımız bilgilerin gerçeğe aykırı olduğunu kanıtlayana kadar. Normal koşullar altında, gerçeği bilmek, bizi daha mutlu kılar. Bizi mutlu kılmasa bile gerçeği bilmek işimize yarar; çoğu zaman, yaşamımızı denetim altına alabilmemiz, çeşitli sorular hakkında doğru yanıtlara sahip olmamıza bağlıdır. Yaşamımızı denetim altına almak temel olarak korumamız gereken bir değer ise varılan bu sonucun nedeni mantıksaldır. Örneğin Türkiye coğrafyasının enerji kaynakları bakımından zengin mi yoksa fakir mi olduğunu bilmek için konuyu enine boyuna araştırmak, tartışmak somut olarak işimize yarar. Nükleer santral kurmanın tehlikeli olup olmadığını ya da çevre felaketine yolaçıp açmayacağını bilmek işimize yarar. Nükleer santraller tehlikeli ise, böyle santraller kurmayıp canımızı kurtarabiliriz. Hatta herhangi bir siyasetçinin filan gazetecinin halasının torunu olup olmadığını bilmek dahi işimize yarar. Gerçeği bilmek çoğu zaman işimize yarar. Tarihsel olarak doğru bilinen pek çok bilgi hakkında yeni tartışmaların açılmasında, bu bilgilerin tekrar tekrar sorgulanmasında da bir yarar olabilir. Bu tartışmalar hangi amaca dayanarak ortaya atılırsa atılsın önemli bir işlev görmektedir. Düşünce özgürlüğünün işlevi konusundaki dördüncü görüş, somut olaylara göre değerlendirmede bulunmayı ve düşünce özgürlüğüne mutlak koruma sağlamak yolunda, yukarıdaki üç işlevden birini ya da somut duruma göre birden fazlasını benimsemeyi savunur. Ben, tüm bu görüşleri, düşünce özgürlüğüne mutlak güvence sağlamaya yönelik olarak benimsiyorum.

5)       Peki şu ya da bu işlevin diğerlerinden daha önemli olduğu iddia edilebilir mi? Yani işlevler arasında bir hiyerarşi var mıdır? Bir yere kadar evet. Ama bir yere kadar. İşlev tartışmalarını herhangi bir sınırlama kuramı oluşturma yolunda temel bir aşama olarak görmek gereklidir. Hangi işleve sahip olduğu düşünülürse düşünülsün, belirli bir davranışın salt işlevini belirlemek, o davranışın düşüncenin ifadesi olarak görülüp görülmeyeceği yolunda sağlam bir adım atmak demektir. İşlevler, tartışmalı da olsa önem ve öncelik bakımından farklı kategorilere ayrılabilir. Tartışmalı da olsa, örneğin salt eğlenme amacı ya da salt içini dökme amacı, siyaset ya da bilimsel bir amaçtan görece daha önemsiz (ya da tam tersine önemli) kabul edilebilir. Normal koşullar altında, menfaat peşine düşmeden işini yapan bir gazetecinin ya da bir bilim insanının görüşleri, maddi bir çıkar sağlamak amacı ile ortaya atılan görüşlerden daha değerli ya da en azından daha fazla ciddiye alınabilir olabilir. Tiyatroda müstehcenlik, okulda müstehcenlikten daha fazla korunmaya değer olacaktır. Seçim otobüslerinden çıkan gürültü, salt eğlence için gürültü çıkaranların sesinden daha az rahatsız edebilir bizi. En azından seçim otobüsü megafonuna katlanmak zorunda olduğumuzu düşünebiliriz. Şüphesiz bu önerme dahi tartışmaya açıktır ve düşünce özgürlüğünün işlevi konusundaki tartışmalarla, genel geçer ve her durumda kesin kabul edilecek yargılara körü körüne varmayı amaçlamak zorunda değiliz. Yine de karşı karşıya kaldığımız bir davranışa anlam vermeye çalışmak, o davranışlarla neyin amaçlandığını ortaya koymak, insanın temel bir merakıdır. Ve merakını gidermek de insanın temel amaçlarından biridir.

6)       Peki ama düşünce özgürlüğünü sınırlayan norm ve uygulamaların da bir amacı, bir işlevi olabilir. O zaman hangi işlev daha önemli diye mi bakmak gerekir? Tabii işlev konusundaki benzer tartışmalar, ifadeye müdahale eden normun, uygulamanın, yaptırımın niteliği ya da müdahalenin dayandığı değerler açısından da yapılmalıdır. Düşünce özgürlüğüne müdahale oluşturan bir kamusal işlem; örneğin eşitlik, laiklik, toplumun huzuru, milli ve manevi değerler, ulusal bütünlük gibi bir takım değerleri koruma amacına dayandırılmış olabilir. Bu değerlerin gerçek tanımlarını, son planda hangi nihai değere hizmet ettiklerini, bunların korunması amacında olduğunu iddia eden otoritenin dayandığı kaynağı, koruma düzeyi, koruma araç ve şekillerini tespit edebilmeliyiz ki işlevler çatışmasını hakkaniyete uygun bir biçimde çözebilelim. Düşünce özgürlüğünün, toplumun farklı görüşleri tanıyarak demokratik karar vermesini sağlamaya hizmet ettiği için siyasal, bireylerin ve toplumun gerçeği bilmesini sağlamaya hizmet ettiği için bilimsel, gerçeğin, özneler, nesneler ve düşler yoluyla farklı görünümlerini estetik duygular yoluyla sezmesini sağlamaya hizmet ettiği için sanatsal amaçlarla kullanılan temel bir özgürlük, aynı zamanda bir insanlık hali ve insan yaşamının devam ettirilmesinin, insanın kendi kendini ifade ederek mutlu olmasının da bir aracı. olduğunu düşünüyorum. Aynı zamanda; düşünce, insanın, öz-insanlık hali olduğu için onun ifadesi, yaşamın özüdür, insanın varoluşunun, kendi kendini gerçekleştirmesinin bir yoludur.  Onu sınırlayan normların hizmet ettiği menfaatler, somut olayların çoğunluğunda, böylesine ciddi değildir. Ayrıca belirtilmesi gereken önemli bir nokta var. İşlev önemlidir ama düşünce özgürlüğünü korumanın tek gerekçesi değildir. Az önce ifade ettim, konuşmak, yazmak vb. eylemler insanın yaşamsal gereksinimleridir artık. İçkin olarak değerli eylemlerdir, hiç bir amaca hizmet etmeseler ya da bizim beğenmediğimiz amaçlara hizmet etseler bile.

7)       Peki bir ifadenin düşünce özgürlüğü koruması görmesi için nasıl bir eylem olması gerekir? Çok önemli bir soru. Bir eylemin nesi olmalıdır ki bu eylem düşünce özgürlüğünün ifadesi olarak kabul edilsin sorusunu yanıtlamaya çalışmak çok önemlidir. Bu noktada, yine düşünce özgürlüğünün işlevi çerçevesinde eylemin amacını gözönüne almak bize bir yön verebilir. Örneğin on kişinin birarada sokakta yürümesi normal koşullar altında düşüncenin ifadesi değildir. İnsanlar yürümektedir. Ama aynı on kişi, bir bilgi vermek, çevrede bulunanları bir konuda ikna etmek, bir davranışa teşvik etmek amacı ile yürüyorlarsa ortada düşüncenin ifade edildiğine ilişkin güçlü bir karine var demektir. “Bu kişiler ne konuda, niçin bilgi veriyor, ne konuda, niçin ikna etmeye çalışıyor, ne konuda niçin teşvik ediyor” sorularının yanıtları, düşünce özgürlüğünün temel işlevlerine göre farklı farklı verilebilir: Siyaset, bilim ve sanat yapmak için, daha mutlu olmak için, gerçeği söylemek için vs. Ama o on kişi, bir bilgi vermek, çevrede bulunanları bir konuda ikna etmek, bir davranışa teşvik etmek amacı ile yürümese de yürüyüşleri sırasında kendi aralarında yaptıkları konuşmalar, kendiliğinden bilgi verici, çevrede bulunanlara fikir verici, belki ikna hatta bir davranışa teşvik edici olarak algılanabilir ya da bu sonuçları, yürüyenlerin iradelerinden bağımsız olarak, nesnel olarak bile doğurabilir. Bu durumda da, yürümeleri, düşünce özgürlüğünden yararlanma olarak korunacak mıdır? Belirli eylemlerde bulunan kimselerin amaçlarını, düşünce özgürlüğünün işlevleri ile ilişkilendirirken öncelikle tarihsel olarak düşünce özgürlüğünün kapsamına girdiği kabul edilen bazı genel kategoriler ile düşüncenin özgürlüğü olarak kabul edilmeyen bazı genel kategoriler gözönünde bulundurulur. Bu bakımdan, yazı yazmak, tiyatro oyununda oynamak, siyasal konuşma yapmak gibi bazı eylemlerin niteliğini saptamak görece kolaydır. Buna karşın oturma eylemi yapmak, bir kağıdı yırtmak, yumurta atmak gibi bazı “iletişimsel” eylemlerin nitelikleri tartışmalıdır. Yine de, yüzeysel olarak incelendiğinde herhangi bir siyasal söylev gibi görünen bir eylem dahi, somut bazı durumlarda düşüncenin ifadesi sayılmayabilir. Tersi de geçerlidir. Bir eylemin, düşüncenin ifadesi mi yoksa düşüncenin ifadesi sayılamayacak bir eylem mi olduğunu belirlemek çok kolay değildir. Çünkü özgürlükler çok çeşitli açılardan değişken ve genel ve soyut kategorilerle kavranamaz bazı özellikler gösterirler. Şöyle ki: Tarihsel olarak, toplumların benimsediği özgürlük kategorilerinin, dinamik bir gelişim gösterdiği, yani bu kategorilerin bir yandan sayılarının arttığı ve çeşitlendikleri bir yandan da kapsamlarının genişlediği gözlemlenmiştir. Özgürlüklerin çeşitlenmesi, daha önce özgürlük olarak kabul edilmeyen bir eylem kategorisinin özgürlük olarak kabul edilmesi (örneğin evlilik kurumunun ortaya çıkması ile aile kurma özgürlüğü adı verilen bir özgürlüğün tanınması) yolu ile; belirli bir özgürlüğün içeriğinin genişlemesi ise, o özgürlük içindeki alt-eylem kategorilerinin kapsamlarının büyümesi yolu ile ile olur. Belirli bir özgürlüğün kapsamının genişlemesi, o özgürlüğün koruma alanının, daha önce barındırdırmadığı bazı eylemleri barındırmaya başlaması ile gerçekleşir. Özgürlük-dışındaki eylem kategorileri içinde bir dizi karşı-kategoriler yaratılarak bir anlamda istisnanın istisnaları belirlenir. Örneğin, her çeşit müstehcen ifade başlangıçta düşüncenin ifadesi olarak sayılmaz iken, müstehcen ifadeler kategorisi içinde yaratılan bazı “karşı-altkategoriler” düşüncenin ifadesi olarak görülmeye başlanmıştır. Bu istisnai kategoriler yaratılırken, düşünce özgürlüğününün işlevleri gözönünde tutulmuştur. Türk Ceza Kanunu’nun müstehcenliği cezai müeyyideye tabi tutan 226. madde hükümleri “Bu madde hükümleri, bilimsel eserlerle; üçüncü fıkra hariç olmak ve çocuklara ulaşması engellenmek koşuluyla, sanatsal ve edebi değeri olan eserler hakkında uygulanmaz” kuralını koyarken bilimsel eserlerin de müstehcen olabileceğini kabul etmiş ancak “bilimsellik” nitelemesinden kaynaklanan bir istisnai kategori yaratmış görülmektedir. Koruma alanı kavramı değişkendir. Çağlara, toplumlara, kültürlere, zamana göre değişmektedir. Bu değişimin özgürlüklerin dinamik yapısının bir uzantısı olduğunu söylemek mümkündür.

8)       Fakat eğer temel haklar, bu arada düşünce özgürlüğü, insanın salt insan olmasından kaynaklanan, ezelden ebede kadar geçerli, doğal bir hakkı ise, bu değişim nasıl kavranacaktır? Özgürlüklerin, bu arada tabii düşünce özgürlüğünün, dinamik olarak kavranması insan haklarının evrenselliği ilkesi ile çelişmez mi? Sanmıyorum. Olsa olsa evrensellik ilkesini çağlara göre somutlaştırır. Sırf Kreon yasakladı diye Polyneikes’i gömemeyeceği fikrini kabul etmeyen yeni Antigone’lar her çağda çıkmamakta mıdır? Bu soru bu söyleşinin sınırlarını aşan ayrı kuramsal değerlendirmelerle yanıtlanmalıdır ancak hakların evrenselliğini yadsımadan belirtmemiz gereken, henüz tüm evrensel haklarımızı, tüm somut korunma koşulları içinde “bulamadığımızdır.” Tıpkı evrenin sınırlarını henüz bulamadığımız gibi. Kendimizi ve sahip olduğumuz özgürlükleri yeniden tanımlar ve dönüştürken, kah kurtulmamız gereken yeni tutsaklıklar  kah daha önce özgürlük olarak algılamadığımız  yeni özgürlükler tanımlamaya, yaratmaya başlıyoruz. Ancak bu tanımlama ve yaratma aslında evrensel olarak ezelden beri varolanı gün ışığına çıkarmak demektir.  Bu nedenle, düşünce özgürlüğünün kapsamı ve sınırları konusundaki tartışmalar sürecektir.

9)       Türkiye’de esas tartışma konusu olan ve sizin “salt ifade suçları” olarak anlandırdığınız kategoriyi açar mısınız? “Salt ifade suçları” derken neyi anlamamız gerekiyor? Aslında ceza hukukunda ifade suçları diye teknik bir kavram yoktur. Yasa-koyucu otorite, bazı eylemleri suç olarak kabul ederken, dış dünyada ortaya çıkmış,  “bir şekilde” “ifade edilmiş” hukuka aykırı fiilleri düzenler. Bir bakış açısına göre cezalandırma hak ve ödevinin, “çoğunlukların temsilcisi” olan yasa koyucu eliyle meşru zeminde kullanıldığı durumlarda, herhangi bir davranışın, anayasal düşünce özgürlüğünün koruma alanına giren dar anlamda ifade mi yoksa bu koruma alanında olmayan eylem mi olduğu sorusunun bir önemi yoktur. Aynı yaklaşım, hangi eylemlerin suç olarak belirlenip hangilerinin belirlenmeyeceği sorusunu, ceza hukuku kuramının dışında, özgürlükler hukuku ışığında, suç siyaseti disiplinin ilgi alanı içinde görür.  Yine, suç teşkil eden bir eylemin; söz, yazı vb. araçlarla ile işlenebilen bir eylem olması, onu yasalar çerçevesinde, bedensel güç vb. araçlarla işlenen bir eylemden farklı kılmaz. “Suç, suçtur”. Bu görüşü son derece sınırlayıcı bulan yaklaşım, çağdaş demokratik ceza hukuku sistemlerinde ceza hukukunun da uluslararası ve uluslarüstü anayasal insan hakları ile doğrudan doğruya sınırlandığını savunur. Ben bu ikinci anlayış yanlısıyım. İnsanın en temel haklarına ciddi bir müdahale içeren cezai yaptırımların tek sınırının, yasa koyucu çoğunluklar olamayacağı açıktır. Öyle ise, genel olarak ifade suçları, düşünce suçları denince ne anlaşılmalıdır? Bu çerçevede öncelikle salt ifade suçları adını verdiğim kategori ile iletişimsel eylem suçları adını verdiğim kategori arasında bir ayrıma gitmek gerektiğini düşünüyor ve salt ifade suçlarını “anayasal ve anayasalarüstü insan hakları hukukunun kabul ettiği genel ilkelere göre, düşünce özgürlüğünün koruma alanına doğrudan girebileceği düşünülen ve özellikle geleneksel olarak düşüncenin anlatılmasına özgülenegelen söz, yazı, yayın vb. araçlarla ortaya konan ancak ceza yasasının soyut ya da somut olarak belirlediği belirli bazı zararlı ya da tehlikeli unsurları nedeni ile suç olarak cezalandırılan açıklamalar” olarak anlıyorum. İfade suçu kavramının ayırıcı unsurlardan ilki, tartışma konusu ifadenin geleneksel olarak anlatım aracı kabul edilen araçlarla ortaya konmasıdır. İkincisi ise, düşünce özgürlüğünün koruma alanına doğrudan ve tartışmasız olarak girmesidir.                                İletişimsel eylem suçları adını verdiğim suçlar ise, ceza yasasının suç olarak tanımladığı ve geleneksel olarak düşüncenin açıklaması olarak kabul edilmeyen eylemlerin belirli bir düşünceyi ifade etmek için işlenmesi halleridir. Bu gibi durumlarda, yasa koyucu, davranışı, genel olarak, ne amaçla, hangi saikle, motivasyonla işlendiğine bakmaksızın cezalandırmıştır. Mala zarar verme eylemi gibi. Bu nedenle, bu gibi suçların herhangi bir düşünceyi ifade etmek için işlenmiş olması, sınırlı durumlar dışında, cezalandırmayı etkilemez. Bir kimsenin otomobilinin üstüne spreyle propaganda yazısı yazıldığını düşünelim. Bu durumda o kimsenin malına kasten zarar verilmiştir ve bu gibi davranışlar, yazı yazılmasından ve yazının içeriğinden bağımsız olarak cezalandırılmaktadır. Ancak bazı iletişimsel eylemler, sadece, iletişimsel yönlerinin “sakıncalı” kabul edilmesi nedeniyle cezalandırılmaktadır. Yani otoriteler, örneğin malı korumaktan ziyade, spreyle yazılan propangadanın yayılmasını engellemek amacı ile eylemi sınırlamışlarsa, ortada gene düşünce özgürlüğü meselesi vardır. İletişimsel eylemler, düşünce özgürlüğü koruması bakımından, özellikle, iletişimsel yönleri esas alınarak ceza yaptırımı konusu yapılmışlar ise oldukça tartışmalı hale gelirler. Bir ülkenin bayrağını yakmak, sakıncalı görülen gayriresmi bir bayrağı sallamak, pankart asmak, oturma eylemi yaparak trafiği kapatmak; çevreye zararlı, atık yüklü trenlerin geçişini engellemek için rayların üstünde beklemek; açlık grevi yapmak gibi. Bu gibi eylemlerin, demokratik sivil toplum mücadelesi yürüten pek çok siyasal ve toplumsal grupça yapılageldiği bilinmektedir. Bu anlamda, ceza yasasında yazılı her suç, iletişimsel bir eylem biçiminde işlenebilirse de bu eylemlerden bir kısmı sınırlı koşullar altında düşünce özgürlüğünün koruma alanına girebilir, kanısındayım. Yolları tıkamanın yasaklanması, en başta trafiğin akmasını sağlamaya yönelikse meşrudur diyebiliriz ama mesela A fikrini savunanların yolları tıkamasına izin verilirken B fikrinde olanların yolları tıkamasının yasaklanması gayrimeşrudur.

Öte yandan, birçok çok farklı suç; söz, yazı, görsel bazı işaretler, jestler vb. dar anlamda ifadelerle işlenebilir. Örneğin “karşılıksız çek yazmak” da yazılı bir ifadede bulunmaktır. Hatta salt ifadede bulunmaktır. Sahte evrak tanzim etmek, özünde yazılı bir ifadedir. Bu gibi eylemlerin, düşünce özgürlüğünün koruma alanına giren eylemlerden önemli bir farkı, ilgili hükümlerde yeralan “belge” kavramının işlevi (düşünce ve fikir alışverişi dışındaki “özel” hukuksal durumlara özgülenmiş olmaları), niteliği, tanımlanan hareketin içeriği ve eylemde bulunanın amacıdır. Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının 26. maddesi “[h]erkes, düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma hakkına sahiptir” hükmünü öngörmektedir. Şüphesiz, düşünce ve kanaatlerini açıklamak demek, yapılan açıklamaların, düşünce ve kanaat açıklaması olması demektir (örneğin alacak ve borç ilişkisi olmadığı halde sanki mevcutmuş gibi borçların artmasına yolaçmak değil). Bu nedenle, yapılan eylemi, eylemde bulunanın amacı hem de eyleme tepki gösteren otoritenin amacını kapsayan geniş bir felsefi bağlam içinde değerlendirmek gereklidir. Bu anlamda bir yazının hiçbir fikir açıklamadığı durumlar söz konusu olabilirlen (karşılıksız çek yazmak), bedensel bir eylem (bayrak sallamak) bir fikir açıklayabilir. Demek ki düşünce özgürlüğü, kavramsal olarak hem eylem özgürlüğüdür, hem de söz, yazı vb. araçlarla ortaya konan bir oluş biçimi/ifade özgürlüğüdür. Bu savımız, dış dünyada somut değişiklik yapma amacıyla sarfedilen, -örneğin komunist düzenin kabul edilmesi yolunda propaganda oluşturan ya da örneğin devlet egemenliği altındaki belirli bir etnik grubun başka bir devlet kurması gereğini savunan- ifadelerin, ifade özgürlüğünün koruma alanı dışında olduğu anlamına alınmamalıdır. Söz konusu olan ifade şekli ne olursa olsun, ister söz ya da yazı, isterse eylem olsun, asıl olan bir “fikri” açıklamasıdır, fikir oluşturmak yolunda öyle ya da böyle bir tercih sunmasıdır. Karşılıksız çek yazan kimse hiçbir fikri açıklamamaktadır, fikir oluşturmak ile de ilgili değildir oysa komunizm propagandası yapan kimse bir fikri de (komunizmin iyi bir yönetim olduğuna olan siyasal inancını) açıklamaktadır, olması gereken bireysel ve toplumsal-siyasal yaşama dair bir seçenek sunmaktadır. Fakat bu bağlam içinde düşülmemesi gereken bir tuzak da vardır. Bir kimse bir fikir açıklamak (örneğin çek kanununu protesto etmek) için de karşılıksız çek yazabilir. İşte o zaman, eylem iletişimsel eylem haline gelebilir ve duruma göre düşünce özgürlüğünün koruma alanı içine girebilir. Eğer yaptırımcı otorite; bu davranışı, örneğin ticari düzenin sağlıklı işlemesi meşru nedenine dayalı olarak değil de salt protestoyu engellemek amacı ile bastırmaya çalışıyorsa o zaman ortada iletişimsel bir eylem vardır. Bayrak yakmak örneği de paralel bir örnektir. Bayrağın yakılması, mala zarar vermeyi ya da yangın tehlikesi çıkarmayı önlemek için değil, salt içeriğindeki protestoyu bastırmak için cezalandırılmaktadır. O halde bayrak yakmak da düşüncenin ifadesidir. Salt ifade suçu ile iletişimsel eylem kategorilerini birbirinden pratik olarak ayırmak göründüğünden daha güçtür. “Oturma eylemi”, “pankart asmak veya taşımak”, “bayrak sallamak”, “bayrak yakmak”, “açlık grevi yapmak” vb. eylemler, görünüşte, salt hareket olarak algılanabilirken, bir kimsenin bir düşünceyi savunma itkesi ile bu eylemlere girişmesi değerlendirmeyi zorlaştırmaktadır. “Hapishanelerde açlık grevi yapma eylemleri” ilk bakışta ifade özgürlüğünün koruma alanına giren bir düşünce açıklaması sayılmayabilir. Ancak bir protesto eylemi olarak herhangi bir gösteri yürüyüşünden amaçsal ve işlevsel farkı olmayan eylemlerdir. Kimi açlık grevlerinde, özellikle bir durumu protesto ya da siyasal bir amaca ulaşma amacı ile yapılanlarında, tehdide benzer bir hal olsa da, zararın yöneldiği kimse protestocunun bizzat kendisi olduğu için açlık grevi suç olarak kabul edilmemiştir. Yine örneğin bir kimse, “yanlış alarm” vererek, kendi düşüncesine göre, güvenlik güçlerinin zayıf yönlerine dikkati çekmek istiyor olabilir. Bir başka kimse, sağlık sistemindeki çarpıklığa işaret etmek için, hasta olmadığı halde acil ambülans çağırıp ambülansın geç gelişini ya da müdahale etmekteki yetersizliğini belgeleyebilir. Evsizliği protesto için gruplar halinde sokaklarda çadır kuranlar olabilir. Nükleer atıkların taşınmasını protesto için tren rayları kapatılabilir. Esnaf, siyasal protesto amacıyla kepenklerini kapatabilir, boykot yapabilir. Sivil itaatsizlik adı da verilen bu örnekler, ifade özgürlüğü koruması bakımından tartışma yaratan iletişimsel eylem kuramı çerçevesinde değerlendirilir. Başbakana yumurta atmak gibi bir iletişimsel eylemin de düşünce özgürlüğüne sıkı sıkıya bağlı olduğu bilinmelidir. Bu çerçevede, yumurta atmak ile “suikast girişiminde bulunma”nın aynı kefeye konulamayacağı fikrindeyiz. Bu alanda yeni bir örnek, ABD başkanına ayakkabı atmaktır. İletişimsel eylemler, normal koşular altında suç teşkil etmelerinde şaşılacak bir yan olmayan ve salt eylem adını verdiğim diğer bazı davranışlardan farklıdır. İletişimsel eylemlerin yolaçtığı zararlar görece küçüktür, hatta ihmal edilebilir zararlardır (ya da açlık grevindeki gibi zararın bizzat protestocunun kendisine yönelirler), eylemle verilmek istenen bir mesaj vardır ve yaptırımcı otorite bu eylemleri sırf vermek istedikleri mesajı gözeterek bastırmaya çalışmaktadır. Örneğin on kişi üniversitenin kapısında “öylesine” otururlarsa bir sorun çıkmaz, ama aynı on kişi üniversite kapısı önünde bir durumu “protesto etmek için” otururlarsa sorun çıkabilmektedir. İletişimsel eylemlerin iletişimsel yönleri gözetilmeden sınırlandırılması mümkündür. Örneğin anfi kapısının önünde, dersi engelleyecek biçimde oturma eylemi yapılması, derslere devam edilebilmesini sağlamak amacı taşıyan ölçülü müdahalelerle önlenebilir. Çünkü dersleri engelleyen her davranışa karşı, hale göre, meşru önlemler alınabilir. Ancak otoritenin gerçek amacı, eylemle açıklanmak istenen düşüncenin içeriğini bastırmak değil, dersin devamını sağlamak olmalıdır. Otorite, aynı eylemin, örneğin ders yokken yapılmasına izin vermiyorsa ya da bir düşünceyi savunan iletişimsel eyleme izin verirken bir başka düşünceyi savunan eyleme izin vermiyorsa kanımızca düşünceyi gayrimeşru olarak sınırlamış olur. Öte yandan, görünürde düşünce özgürlüğünün koruma alanına girdiği sanılan bazı ifadeler, somut işleniş koşullarında hiç de öyle olmayabilirler. Hakaret fiilleri bunlara bir örnek oluşturabilir. Bir kimse, bir düşünceyi savunma kisvesi altında, hakaret ettiği kimsenin ticari itibarını sarsmayı ve bu yolla ticari rakibi karşısında üstünlük sağlamayı amaçlamış olabilir. Basın yayın organlarının giriştiği bazı “skandal” açıklamaları zaman zaman ticari rakiplere yönelik bir karalama kampanyasının bir parçası olabilir. Bu açıdan, yukarıda farklı kategoriler olarak belirttiğimiz eylemleri birbirlerinden kuramsal olarak ayırabilmek için hem düşünce özgürlüğü kuramının “işlevinin”, -yani düşünce özgürlüğü ile korunmak istenen değerler sisteminin-; hem, somut olayda düşünce açıklamasında bulunan kimsenin, bu değerler sistemi ile bir ilgisinin olup olmadığının, hem de sınırlayıcı otoritenin ifadenin içeriğine karşı tavrının araştırılması gerekebilir. Şüphesiz, ağızdan çıkan her söz, örneğin, bir kimsenin karşısındakini yaralamak amacı ile eğitimli köpeğine yönelik olarak sarfettiği “parçala!” sözü, anayasal ve anayasalarüstü insan hakları hukukunun tanımladığı anlamda “düşüncenin ifadesi” değildir. İlkesel olarak, gürültü çıkarmak, tehdit etmek, sövmek vb. fiiler, düşüncenin ifadesi değildir. Ancak, somut olayların koşulları bu gibi davranışları dahi, düşünce özgürlüğünün koruma alanı içine sokabilmektedir. “Susurluk” Olaylarını takiben yapılan “Aydınlık İçin Bir Dakika Karanlık” eylemleri çerçevesinde evlerin ışıklarının söndürülmesi davranışları, tipik iletişimsel eylemlerdendir. Bunların düşüncenin ifadesi olmadığı savunulamaz. Pahalılığı protesto için yollara düşüp tencere tava tokuşturmak da düşüncenin ifadesidir. Görüldüğü gibi kimi zaman gürültü çıkarmak da düşüncenin ifadesidir. Bu çerçevede, her söz düşünce olmadığı gibi, her bedensel hareket de, düşünce özgürlüğünün koruma alanı dışında bir “eylem” olmayabilir. Anayasa hukukunun verdiği düşünce ya da ifade tanımı, tümü ile metinden soyut olarak ele alınırsa, Amerikalı Anayasa kuramcısı John Hart Ely’nin dediği gibi “her söz yüzde yüz eylem ve her eylem de yüzde yüz düşüncedir” denebilir. Yani Türkiye’de esas tartışma konusu salt ifade suçlarıdır denemez. İletişimsel eylemlerin korunması da önemli bir sorun olarak karşımıza çıkar. Şüphesiz biz bugün daha çok salt ifade suçlarına yoğunlaşırken, iletişimsel eylem alanında olup bitenler de üzüntü verici olabiliyor. Örneğin toplantı ve gösteri yürüyüşü özgürlüğü her ne kadar Türk Anayasasında düşünce özgürlüğünden bağımsız olarak düzenlenmişse de, felsefi olarak düşünce özgürlüğünün uzantısıdır, bir anlamda düşüncenin toplu olarak ifade edilmesi özgürlüğüdür. “Laf olsun” diye toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenlenmediğine göre, bu özgürlük de çok önemlidir ve Türkiye’deki kuramsal ve pratik sınırları son derece belirsizdir ve sık sık da gayrimeşru olarak sınırlanmaktadır. Geçen 1 Mayısı düşünün İstanbul’da. Köprü geçişleri mümkün oldu, vapurla geçiş önlendi, hatta bırakın gösteriye katılmak isteyenleri, vapura binmek isteyen herkesin şehir içi seyahat özgürlüğü kısıtlandı. İşte, tipik bir gayrimeşru sınırlama örneği, düşünce özgürlüğü koruması bağlamında keyfiliğe varan bir gayrimeşruluk örneği. Özetle, ister salt ifade olsun ister iletişimsel eylem; bir eylemin, ifade  özgürlüğünün koruma alanına girip girmediği sorusuna yanıt ararken hem ifadede bulunanın o ifade ile doğurmayı kastettiği sonucu ve sarfettiği ifadesiyle düşünsel ilişkisi, hem de ifadeyi sınırlayan yasa koyucunun, ifadenin hangi yönü ile ilgilendiği göz önününde tutulmalıdır. Bu değerlendirmede bize ışık tutacak olan felsefe, ifade özgürlüğünün, demokratik karar alma sürecini kolaylaştırması, gerçeğin aranmasına hizmet etmesi ve bireyin kendini ifade ederek mutlu olması yolundaki önemli işlevlerini anlatan kuramlardır.

10)   İnsancıl ve demokratik hukuk ilkelerine göre, düşünceleri salt içerikleri yüzünden, örneğin sadece iletilmek istenen mesaja odaklanarak yasaklamak ve cezai yaptırım konusu haline getirmek toplumsal yaşamımızı nasıl etkiler? Bu gibi durumlarda kamu otoritesinin belirli bir ifadeyi salt içerdiği düşünce nedeniyle cezalandırırken başka düşüncelerin ifade edilmesine müsade etmesi ne ölçüde meşrudur? Bu soru çok önemli bir sorudur ve cevabı da işlev tartışmalarının önemini somut olarak gözler önüne serer.  Demokratik karar alma işlevi açısından bakalım. A fikrine sınırsız propaganda özgürlüğü tanınırken, B fikrinin elinin kolunun bağlanmasının söz konusu olduğu bir düzen demokratik kabul edilebilir mi? Kendine göre doğru fikir ile kendine göre yanlış fikir arasında ayrım yapıp sınırlamayı ona göre kuran sistemlerde belki siyasal seçim prensibi vardır ama demokrasi prensibi geçerli kılınmamışır. Demokrasi prensibi, seçim prensibi ile karıştırılmamalıdır. Yani bugün dünyada seçim prensibi, pek çok anti-demokratik düzende de geçerlidir. Diktatörler ya da özellikle oligarklar da bize seçim olanağı verirler. Önümüze bir iki sınırlı tercih sunarlar, “haydi seçim sizin” derler. Her şeyden önce, içeriği kendi tanımlarına göre belirli görüşleri savunan siyasal oluşumların yasaklanabileceğini kabul ederler. Şüphesiz böyle bir seçim demokratik değildir. Örneğin 12 Eylül darbesinden sonra yapılan Anayasa referandumu da seçim ilkesine saygılı bir referandumdu ama demokratik değildi. Neden demokratik değildi? Çünkü, seçeneklerin serbestçe arz edilmesine, farklı fikirlerin kendilerini beğendirmeye çalışmasına izin vermeyen bir ortamda organize edilmişti. Yani 1982 Anayasasına evet denilmesini savunanlar, fikirlerini açıklayabilirken, hayır denilmesinin savunulması yasaklanmıştı. Böyle bir durum toplumsal yaşamımızı nasıl etkilemiştir? Nasıl etkiler? Ortada demokratik karar alma süreci diye bir şey kalmamıştır, kalmaz. Duyamadığım, dinleyemediğim, öğrenemediğim fikri, ideolojiyi nasıl seçeyim? Öte yandan, düşüncelerin içerikleri arasında ayrımcılık yapmak, belirli bir ideolojinin ya da ekonomik-sosyal-kültürel-ahlaki ve benzeri belirli bir anlayışın ya da gerçeklere dair belirli bir yorumun  tartışmasız egemenliğine yolaçarak bizzat toplumsal iletişim kanallarının tıkanmasına yol açar. Savaş propagandası ile savaş karşıtlığı propagandasını düşünelim. Kanımca ikisi arasında, sınırlama açısından hiçbir ayrım yapılamamak gerekir. Diyelim parlamento tarafından Anayasada gösterilen usullere uygun olarak savaş kararı alındı. Varsayalım bu savaş, uluslararası hukukun tanımladığı biçimi ile saldırgan bir savaş olsun. Bu karara karşı gösteri yapılmasının “savaş zamanı devletin askeri gücünü zayıflatmaya” yönelik bir davranış olarak yasaklandığını düşünelim. Böyle bir yasağın, demokratik bir gerekçesi olabilir mi? Ya da tersini düşünelim. Diyelim meclis, etik-felsefi olarak şart olduğuna inandığımız bir savunma savaşı kararı almayı reddetti. Bu kararı eleştirmek için ya da meclisin kararını değiştirmesi için propaganda etkinliği yapılması yasaklanabilir mi? Parlamentolar, bir kere aldıkları savaş kararını her zaman geri alabileceğine, askerlerini her zaman geri çağırabileceğine göre, aslında demokratik süreçler içinde varılan çoğu karar çoğu zaman değiştirilebileceğine göre, demokrasi bir anlamda sürekli propaganda rejimidir, bir nehirdeki su akışı gibi farklı farklı fikir propagandalarının sürekli akması gerektiği bir rejimdir. Bu nedenle belirli bir dönemde, düşüncelerin içerikleri arasında ayrımcılık yapmak ve içerikleri tercih edilmeyen düşünce açıklamalarını sınırlamak, bizzat rejimin dönüşme olanaklarını yokeder, varılan kararı belirli bir tarihte dondurur. Toplumsal aydınlanmayı önler. Yani biz istiyoruz ki demokrasilerde de fikirsel bir tam rekabet piyasası oluşsun. Böyle bir şeyin mümkün olmadığını bilmemize rağmen naive’çe, safdilçe istiyoruz belki de. Bir ideal olarak. Tıpkı ekonomi bilimininde ele alınan ideal tam rekabet piyasasının son derece sınırlı haller dışındaki olanaksızlığı gibi bir durumla karşı karşıya olabiliriz. Düşünce özgürlüğünün hukuksal olarak en ileri düzeyde korunduğu sistemlerde bile ekonomik, sosyal, kültürel vs. pratik bağlamlarda tam olarak korunamadığının farkındayız. Yani belki belirli düşüncelerin ifadesi mutlak olarak serbest olsa da, yasaklanmamış olsa da, bunların yayılmasına tam olarak fırsat verilmemektedir, örneğin kimi düşünceler içerikleri yüzünden kendilerine hiçbir medya platformu bulamamaktadır ya da belirli güç odakları tarafından sürekli göz ardı edilmektedir vs. Propaganda olanaklarının, yaygın reklamın ve etkili pazarlamanın herhangi bir fikre kazandırdığı “pazar” değerinin, zaman zaman içeriksel değerin önüne geçtiği bu çağda, düşüncenin ifadesinin hukuksal olanaklılığı ile pratik-sosyal olanaklılığı konuları da tartışılmalıdır aslında.  Kitle iletişim çağı ötesini yaşadığımız şu tarihsel süreçte, düşünce özgürlüğünün önünde yeterince gayrimeşru toplumsal, kültürel, ekonomik ve benzeri engel var iken bir de en başta hukuksal koruma duvarını güçlendirmemek ya da özellikle kendini ifade etme şansı sınırlı azınlık düşünce açıklamaları bakımından hukuksal korumayı erozyona uğratmak çok yanlış olacaktır.

11)   Ama içerik ayrımcılığı yapmayacağız diye her türlü “zararlı” düşünceye, örneğin ırkçı, ayrımcı vb. düşüncelere de kapı açılmış olmaz mı? Yani bir nev’i bırakınız yapsınlar ortamı doğmaz mı? Hayır katılmıyorum. Irkçı ve ayrımcı düşünceleri dinlemek zorunda kalmak, düşünce özgürlüğüne -bize kazandıracağı tüm değerleri ile birlikte- sahip olmak yolunda ödememiz gereken küçük bir bedel. Bunun bırakınız yapsınlar liberalizmi ile de ilgisi yoktur. Türkiye’de zaman zaman ekonomik liberalizm savunuculuğu ile liberteryenlik (özgürlükçülük) birbirine karıştırılmaktadır. Oysa bir liberalin de bir muhafazakarın da özgürlükçü olması, yarın bir gün kendi başına gelecekleri hesaba katması gereklidir. Yani, bugün, ben iktidardayım, bana özgürlük var, sana yok diyene karşı yarın başkası iktidara gelir ve aynı şeyi söyler. Yargıtay bir karar vermişti, anımsarsınız. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, İstanbul’da 12 Aralık 2000 tarihinde 4 bin çevik kuvvet polisinin başlattığı silahlı gösteriye İzmir’de destek veren 200 polis hakkındaki mahkumiyeti bozmuştu. Polislerin tabancalı gösterisi, Yargıtay tarafından ‘polisin demokratik gösterisi’ olarak nitelenmişti. Polislerin demokratik gösterisine kimsenin itirazı olmamak gerekir ama polisler -günün gazetelerinde yayımlanmış fotoğraflarda görüldüğü gibi- tabancalı ellerini havalara kaldırıp sallayarak geçit yaptıklarında, bunun ‘demokratik’ bir gösteri olduğunu söylemek mümkün müdür? “Bunun ‘demokratik’ bir gösteri olduğunu söyleyen, bir ülkenin ‘Yargıtay’ı ise bu nasıl bir ülkedir? Bu, Avrupa Birliği’ne katılmaya aday bir ülke ise, bu adaylığın ciddiye alınmamasının nedeni nedir, sorumluluğu kimdedir?” mealinde birtakım sorular da haklı olarak Murat Belge tarafından sorulmuştu. Her durumda belli bir grubun belli görüşlerine serbesti tanıyan içerik ayrımcılığı ya da bundan da ileri giden bakış açısı ayrımcılığı kuramlarını derinleştirmek önemlidir. Bugün mainstream medyaya baktığımızda Türkiye’yi düşünce özgürlüğü cenneti sanabilirsiniz ama kimi yerel ya da bölgesel  basının, kimi “tanınmamış” muhabirlerin biz duymadan başına gelenler çok ciddidir. Yani herkesin hoşuna giden içerikler bangır bangır bağırabilirken azınlık içeriklerinin susturulması demokratik iletişim bakımından son derece tehlikelidir.

12)   Yazılarınızda, devletin ifade özgürlüğünü meşru olarak sınırlayabilmesi için ondan daha önemli bir değeri korumayı amaçlamış olması gerektiğinden bahsediyorsunuz. Bunlar hangi değerlerdir ve belirli bir düşüncenin ifadesi bu değerleri nasıl tehlikeye atabilir? Önemli bir noktayı belirtmekte yarar var:  Çok önemli değer sınırı, özellikle ifade suçlarını sınırlamak bakımından önemlidir. İfade özgürlüğünü sınırlayan ancak bir ceza hukuku yaptırımı olmayan diğer norm ve uygulamalar açısından önemli değer kavramı yerine, çok önemli kamusal menfaat kavramı da kullanılabilir. Devletin ifade özgürlüğünü meşru olarak sınırlayabilmesi için en azından düşünce özgürlüğü kadar önemli bir değeri korumayı ya da çok önemli, ciddi, zorlayıcı bir kamusal menfaati gerçekleştirmeyi amaçlamış olması gereklidir. Örneğin, bireylerin can güvenliğini, korkudan uzak yaşama olanaklarını korumak çok önemli bir kamusal menfaattir. Bu menfaat-madalyonunun değer tarafı, insan yaşamı, kişi bütünlüğü, hürriyeti gibi kavramlardır.  Ama trafiğin düzgün işlemesi de çok önemli bir kamusal menfattir. O amacı gerçekleştirmek için de, ek sınırlama şartlarına uyularak, özgürlük sınırlandırılabilir. Biraz uç bir örnek olacak ama düşünün ki, “turizm gelirlerinin azalmasını önlemek için”, belirli bir turistik bölgede işlenen suçlar hakkındaki yayınlar sınırlansın. Böyle bir sınırlamanın meşru olmadığını sağduyumuz bize hemen söyler. Ama sağduyunun yetmediği, daha incelikli tahlillerin gerektiği pek çok çekişmeli alan vardır. Devletin ifade özgürlüğünü meşru olarak sınırlayabilmesi için en azından düşünce özgürlüğü kadar önemli bir değeri korumayı amaçlamış olması gereklidir ama bu yetmez. Önemli değeri koruma amacı bir dizi ölçütler, bir anlamda denge ve merhaleler sisteminin henüz ilk koşuludur.

13)   Evet isterseniz şöyle soralım soruyu yeniden. Düşünce özgürlüğünün meşru sınırları nelerdir? Türkiye’de sınırlama sorunu, uygulama izdüşümlerinde farklılaşabilen karmaşık kuramlar çerçevesinde değerlendirilmekten ziyade, her konu için geçerli olması beklenen birkaç slogana ya da ilkeye indirgenebilecek çözümler çerçevesinde tartışılıyor. Söz konusu olan kocaman bir “fil”, yani düşünce özgürlüğünün sınırları. Bu filin salt şu ya da bu tarafını tutup,  geniş bir konuyu sloganlara ya da bir iki soyut ilkeye indirgersek, düşünce özgürlüğünün koruması yolunda bazı klişeleri tekrar tekrar ifade etmekten başka bir şey yapmış olmayız. Yani sınırlar nelerdir sorusu kanımca yerinde ama eksik bir soru.

14)   Bu konudaki kriterleri tüm hacmi içinde nasıl ortaya koyabiliriz? Doğrusu, düşünce özgürlüğün meşru olarak sınırlanabilmesinin farklı farklı ölçütlerini içeren bir kuram ortaya koymaktır. Kapsamlı bir kuram ortaya koymaz isek, sınırlar konusu üstünde parça parça konuşursak, örneğin, düşünce özgürlüğü önemli bir değeri korumak amacıyla sınırlanabilir diyebiliriz ya da şiddet içermeyen ifadeler sınırsız korunmalıdır diyebiliriz, yok düşüncenin ifadesinin amacı ve araçları bakımından meşruluk-gayrimeşruluk analizi önerebiliriz, olmadı açık ve yakın tehlike kriteri vardır diyebiliriz. Ama bunların hepsi parçalar hakkında konuşmaktır, bütünsel kuramlar değildir. Oysa, düşünce özgürlüğünün meşru sınırlarını belirleme yolunda ya da özgürlüğü sınırlayan norm ve uygulamaların meşru sınırlarını belirleme yolunda ortaya atılmış ilkeleri bir kuram çerçevesinde birleştirmek ve tek tek ölçütler içinde yeralan kavramların tanımlarını vermek gereklidir. Diyelim bölücü propaganda suçları açısından işe yarayan açık ve yakın tehlike kriteri, Türklüğü tahkir suçları bakımından hiç bir sınırlayıcı işlev göremez.  Hakaret ile eleştiri içeren açıklamaların sınırı, şiddet savunulması kriteri olamaz doğallıkla. Tek tek ölçütlerin herbiri ilgili alanlarına özgüdür. Örneğin “açık ve yakın tehlike kriteri olmalı” deniyor. İyi de nedir bu açık ve yakın tehlike kriteri, hangi sorunlu alanlarda kullanılır ve diğer sınırlama ölçütleri ile ilişkileri nelerdir,  biliyor muyuz, belki de bilmiyoruz, yani mesela şunu bilmiyoruz: Açık ve yakın olması gereken tehlike, korunması elzem olan çok ciddi bir kamusal ya da bireysel menfaatin açık ve yakın olarak zarara uğratılması tehlikesidir. Yoksa diyelim örneğin “Türk ailesini korumak” gibi bir değeri düşünce özgürlüğünün karşısına koydunuz.  Sonra da dediniz ki “efendim eşcinselliği özendirici şu ifadeler, bu toplumun ailevi değerlerini açık ve yakın bir zarar tehlikesine uğratmıştır” ya da “ ‘savaş katilliktir’ demek  halkı askerlikten soğutmaktır, ‘bu kirli savaşa çocuklarımı göndermem’ demek halkı askerlikten soğutmaktır”’ dediniz. O zaman koskoca kriteri, boş laflara, tahminlere indirgediniz demektir. Hangi ciddi değeri koruyorsunuz, bu ciddi değeri hangi zarar tipine karşı, hangi derecedeki zarar tehlikesine karşı koruyorsunuz sorularını ampirik olarak tespit etmiş, yanıtlamış olmanız lazım.

15) Düşünce özgürlüğünün sınırlanmasının meşruiyeti konusunda kabul ettiğiniz kuramın genel çerçevesini anlatır mısınız? İlk elde yapılması gereken; düşüncenin içeriğini gözönünde tutan düzenlemelerle, içeriği gözönünde tutmayan düzenlemeler arasında ayrım yapmaktır. Böyle bir ayrım nasıl yapılabilir? İçeriği esas alan düzenleme ile içeriği esas almayan arasındaki fark nasıl bulunabilir? Yasa koyucunun, düzenlemeyi açıklayan, meşrulaştıran nedenleri incelenerek. Eğer yasa koyucunun amacı, herhangi bir düşüncenin içeriğine ilişkin; mesajına ilişkin bir rahatsızlıkla bağlantılı ise, düzenlemenin içeriği gözönünde tutulmuş demektir. Yine bir yasa, düşünceyi sınırlama konusunda kötü niyetli olmasa, ayrımcı olmasa ve sansürü amaçlamasa bile içeriği gözönünde tutuyor olabilir. Bir yasa herhangi bir düşüncenin mesajını kötü bir niyetle bastırmak için çıkarılmasa bile içeriğe dayanılarak çıkarılmış olabilir. Norm, ifadenin içeriği gözönünde tutularak çıkarılmış ise kural  olarak çok sıkı ve yoğunlaştırılmış denetim uygulanmalıdır kanısındayım. Her şeyden önce, yasa koyucunun  ifadeyi bastırmada kötü bir niyeti olmamalıdır; ayrıca söz konusu yasa ile  ifadenin savunduğu bakış açısı  bakımından  bir ayrımcılık yapılmamış olmalıdır; yine, yasa, korunması hayati, zorunlu, çok önemli bir devlet ya da kamu menfaatini korumalıdır; ve, korunan özgürlükleri kısıtlamada kullanılan araçlar en az sınırlayıcı araçlar olmalıdır. Özellikle içeriği gozönünde tutan düzenlemelerde uygulanan yoğunlaştırılmış denetleme yöntemine egemen bazı temel ilkeler vardır. Bunlar Tarafsızlık ilkesi (örneğin bakış açısı ayrımcılığı mutlak yasağı);  Duygusal ifadelerin de korunması ilkesi;  Sembolizm ilkesi (oturma eylemleri, bayrak yakma gibi iletişimsel davranışlar da korunacaktır); Zarar ilkesi (zarar vermeyen, salt muhatabının duygusal algılarına göre zarar olarak kabul edilen, yani göreli zarar içeren; ya da açık ve yakın zarar tehlikesi doğurmayan ifadeler özgür olmalıdır); Nedensellik ilkesi (açık ve yakın tehlike ölçütü); Kötü Niyet (ifadede bulunanın niyeti, korunan değere zarar vermek değilse, ifade prensip olarak özgür olmalıdır); ilkeleridir. Belirlilik ilkesi ve En az sınırlayıcı araçlar kullanılması gereği ilkesi de çok önemlidir. Aynı amaca daha az sınırlayıcı araçla varabiliyorsanız, ifadeyi bastırmak yerine onu kullanacaksınız. Öte yandan, ifadenin  içeriği  gözönünde tutularak çıkarılmamış düzenlemeler ya ifadenin, zamanını, yerini ve yöntemlerini konu alan düzenlemelerdir ya da ifadeyi ikincil bir etki olarak, dolaylı olarak sınırlayan düzenlemelerdir. Bunların meşru olması için devlet burada, korunması hayati olmasa da önemli olan bir devlet ya da kamu menfaati göstermelidir; sınırlama, düşüncenin ifadesi gözününde tutularak haklı kılınmış olmamalıdır. Başka bir ifade ile, korunması gereken menfaatin, onu zedeleyebilecek herhangi bir ifadeden bağımsız olarak da korunması gerekmelidir (can güvenliği, düzgün trafik düzeni, geceleri gürültüden uzak yaşamak menfaatleri gibi); bu menfaate verilebilecek zarar yöntemleri arasında düşüncenin ifadesi rastlantısal olmalıdır; düzenleme, bu menfaati koruma yolunda dar formüle edilmiş olmalıdır; ve yine düşüncenin ifadesi için alternatif diğer yollar açık bırakılmış olmalıdır.  Bunun ötesinde bazı ifade türleri, geleneksel olarak daha az korunagelmiştir. Bunlar işlevleri, pek önemli kabul edilmeyen ifade türleridir. Bunların meşruiyeti konusunda zayıf denetim yöntemine de başvurulabilmelidir. Yumuşamış denetim adı verilen bu denetleme yöntemi çoğunlukla ceza yaptırımı içermeyen düzenlemelerle ilgili olarak karşımıza çıkar. Düşüncenin, konusuna, içeriğine dayanarak yapılan düzenlemelerde esnek denetim, dünyanın her yerinde özellikle müstehcen ifadeler, ticari ifadeler, reklam  vb. ifadeler konusunda olur. Öte yandan düşüncenin ifadesinin belirli şartları ve ortamları konusunda yapılan düzenlemelerde de esnek denetim uygulanabilir. Devlet girişimi kuramı çerçevesinde (düşüncenin ifadesini  devlet organize etmişse, örneğin yargılamalardaki ifadelerle ilgili sınırlamalar); devlet okulları söz konusu ise; devletin işveren olması halinde (örneğin konuşmacı bir memur); düşünce, devlet mülkünde ifade ediliyorsa; düşüncenin ifadesini devlet parasal olarak destekliyorsa sınırlar daha esnek olacak, yani özgürlükler daha kolay sınırlanabilecektir.  Ancak bu şartlarda dahi devlet yine de eşitlik ilkesine riayet etmelidir. Kitle iletişim araçlarının düzenlenmesi ilkeleri de kendine özgüdür ama uygulamalarını görüyoruz, Türkiye’deki kadar keyfi bir sınırlama rejimini zor bulursunuz başka demokratik ülkelerde. Görülüyor ki daha sınırlama kuramının derinliklerine girmeden dahi, yani işin başında gözetilmesi gereken farklı bakış açıları var.

16)   Örneğin “aile”, “genel ahlak” veya “askerlik kurumu”, demokratik ve insancıl hukuk normlarına göre düşünce özgürlüğüne kıyasla daha fazla koruma altına alınması gereken değerler bütününün bir parçası olarak görülebilir mi? Düşünce özgürlüğünün sınırlandırılması bakımından korunması gereken bireysel değerlerle yukarıda örneğini verdiğimiz kurumsal değerler arasında nasıl bir fark görüyorsunuz? Dişe dokunur önemi olmayan bir değeri düşünce özgürlüğünün karşısına yerleştirmişseniz, bırakın açık ve yakın zarar tehlikesi kriterini, doğrudan zarar kriterini arasanız bile yeterli korumayı sağlayamazsınız düşünce özgürlüğüne.     Düşünce özgürlüğü kadar önemli olduğu düşünülebilecek ve bu nedenle korunması gerekli değerler kataloğu üzerinde tartışmalar hala sürse de, kavram, düşünce özgürlüğü bağlamında, korunmaları gereken üstün nitelikteki bireysel hak ve özgürlükleri veya toplumu ayakta tutan temel değerleri ya da bu değerlerin gerçekleştirilmesi yolunda korunan çok önemli basamak menfaatleri anlatır. Aile, genel ahlak, askerlik kurumu gibi değerleri koruma amacı özellikle ceza hukuku yaptırımlarının dayanağı olamamalı diyorum. Gerekli diğer kriterlere saygı gösterilmek kaydı ile başka önlem ve sınırlamaların dayanağı olabilirler ama ceza yaptırımı gibi ciddi ve pek ağır bir yaptırımın dayanağı olamazlar kanımca.

17)   Elimdeki Anayasanın 26. maddesine bakıyorum: Millî güvenlik, kamu düzeni, kamu güvenliği, Cumhuriyetin temel nitelikleri ve Devletin ülkesi ve milleti ile bölünmez bütünlüğünün korunması, suçların önlenmesi, suçluların cezalandırılması, devlet sırrı olarak usulünce belirtilmiş bilgilerin açıklanmaması, başkalarının şöhret veya haklarının, özel ve aile hayatlarının yahut kanunun öngördüğü meslek sırlarının korunması veya yargılama görevinin gereğine uygun olarak yerine getirilmesi gibi değerler Anayasada sınırlama amaçları olarak belirtilmiş. Anayasalar bu konuda yol göstericidir ama Anayasaların getirdiği düzen, her zaman olması gerekli düzen değildir. Anayasalar da eleştirilebilir. Durumu, örneğin ceza hukuku açısından ele alır isek ceza hukukunun, her hukuki değeri değil, özellikle anayasal düzeyde koruma gören temel hukuki değerleri ya da bu değerlere saygıyı gerçekleştirme yolunda “basamak değerleri” korumayı amaçladığı söylenebilir. Şüphesiz, bu değerlendirme normatif-etik açıdan sorgulanmaya açıktır ama varsayalım normatif-etik açıdan da geçerli olsun. O zaman, örneğin adalet, korunan ideal değer ise, yargı bağımsızlığı, adalet değerinin parçası olarak “basamak değerdir” denebilir. Bu nedenledir ki, adil yargılamayı etkilemeye teşebbüs belki suç olarak kabul edilebilir. Ama mesela, bir yargılamada, adalet değerine ulaşmanın değil de, siyasi hesaplaşmanın sahnesi olarak kartları yeniden dağıtmanın amaçlandığı bir ortam söz konusu ise, o yargılama konusundaki eleştirel değerlendirmeler adil yargılamayı etkilemeye teşebbüs anlamını taşımayabilir. O zaman biçimsel kanuna göre isterse suç işlenmiş olsun, cezalandırma adil olmayacaktır. Madem “adil” yargılamayı etkilemekten sözediliyor, o zaman hakim, eleştirilen yargılamanın adil olup olmadığını da değerlendirecek ve buna ilişkin sunulan kanıtları gözardı etmeyececektir. Yargılama, en temel sıfatı olan adilliği yitirmişse hangi adillik etkilenecektir? Bu nedenle, düşünce özgürlüğünün sınırlarının belirlenmesi yolunda kurulacak normatif-etik kuram, biçimsel tanımların ve kisvelerin ötesine geçerek, değer diye nitelenen mekanizmaların gerçekte değer olup olmadıklarını da araştırma, hatta bu araştırmalarını ampirik-sosyolojik tezlerle desteklemek zorundadır. Düşüncenin ifadesi özgürlüğünün sınırlama nedenleri olarak gösterilegelen millî güvenlik, kamu düzeni, kamu güvenliği, cumhuriyetin temel nitelikleri ve devletin ülkesi ve milleti ile bölünmez bütünlüğünün korunması, suçların önlenmesi, suçluların cezalandırılması, devlet sırrı olarak usulünce belirtilmiş bilgilerin açıklanmaması, başkalarının şöhret veya haklarının, özel ve aile hayatlarının yahut kanunun öngördüğü meslek sırlarının korunması veya yargılama görevinin gereğine uygun olarak yerine getirilmesi amaçlarıyla yapılacak sınırlamaların değerlendirilmesi bakımından yapıması gereken ilk somutlaştırma işlemi, bu değerlerin tanımlarının ortaya konması ve ortaya konulan tanımları içinde düşünce özgürlüğü kadar ciddi  değerler olup olmadıklarının saptanmasıdır. Ben bu çerçevede soyut dengeleme kuramı taraftarıyım. Yani, çoğu değeri oluşturan alt basamak değerlerden hangilerinin en azından prensipte düşünce özgürlüğü kadar önemli olup olmadıkları soyut olarak saptanabilir. Soyut tespit yapıldıktan sonra somutta bunun sağlaması yapılır. Yani örneğin genel ahlakın korunması mülahazası ile sanat özgürlüğü karşılaşmasında ben prensipte her zaman sanat özgürlüğünden yanayımdır. Genel ahlak Anayasada sayılmamıştır sınır olarak ama kamu düzeni kavramının kapsamındadır. Bu çerçevede genel ahlakın işlevini bir tarafa düşünce özgürlüğünün işlevini bir tarafa koyarım. Şüphesiz bu çekişmede varacağım sonuç ahlakın işlevine saygısızlık etmek anlamını taşımaz. Çünkü genel ahlakı, düşünce özgürlüğünü sınırlamadan da  korumanın binbir türlü yolu olduğunu tahmin edebilirim. Somut olayın özellikleri ancak istisnayı geçerli kılacak şekilde olağanüstü olmalıdır ki genel ahlakı, aileyi vs. değeri korumak için sanat özgürlüğünü sınırlayabileyim diyorum.

18)   Askerlik kurumunu koruma değeri nasıl değerlendirilmelidir? İfade özgürlüğü söz konusu olduğunda ifade eyleminin karşısına çıkarılan değerler çoğunlukla, daha üst aşamalarda, daha arka planda yer alan alan ana değerlere bağlandığı için korunan basamak değerlerdir. Burada asıl olan; sınırlamaların tanımından dolaysız olarak çıkarılamayan ve birbirine silsile gibi bağlanarak yükselen bir dizi yüksek değere bağlanmak ve son planda tüm alt değerlere hakim bir temel değere ulaşmaktır. Örneğin “halkı askerlikten soğutma” gibi bir fiil, askerliğin yurt savunmasına hizmet eden bir müessese olması, yurt savunmasına hizmet eden bir müesseseye “sıcak” değil “soğuk” bakanların bu müesseseseyi zayıflatabilmesi, zayıf bir müessesenin zayıflığı gidermeye yönelik başka önlemler alamaması, bu önlemleri alamadığı için, ileride gerçekleşmesi gereken saldırılara karşı gereken önlemleri alamaması, gereken önlemler alınmadığı için saldırıların başarıya ulaşma şansının yükselmesi, bu nedenle birlik ve bütünlüğün tehlikeye düşmesi, birlik ve bütünlük bozulduğu için çok sayıda temel bireysel değerin, ulusun yokolma tehlikesine düşmesi gibi bir dizi tehlikeyi önlemeye yönelik olarak ihdas edildiği tahmin edilebilir. Burada en üst aşamada (ideal olarak) korunan değer, suç tanımında yer almasa da, ulusun bağımsızlığı, kimliğinin korunması, hatta ulusu oluşturan bireylerin can güvenliği olabilir. Yani askerliği korumak, milli güvenlik ile devletin ülkesi ve milleti ile bölünmez bütünlüğünü korumaya hizmet ediyorsa, tamam, bu Anayasada sayılmıştır ama askerlikle ilgili her sert eleştiri, iddia ya da fikir, milli güvenlik nihai değerine gerektiği gibi dokunmakta mıdır? Ayrıca düşünce özgürlüğünün demokratik karar alma işlevi gözetilirse, demokrasi prensibinin, soyut milli güvenlik değerinden daha önemli olduğu açıktır. Neden? Çünkü milli güvenlik ile ilgili kararlar demokratik temele dayanmayacaksa ortada paradoksal bir durum vardır, yani bir anlamda güvenlik kalmamıştır denemez mi? Oysa, diğer suçlarda, ardarda uzanan değerler dizgesi genelde bulunmamakta ve bazen suçun konusu ile suçun mağduru olabilmektedir. Örneğin insan öldürme suçunda, korunan değer “yaşam” ve suçun  hem konusu hem de mağduru bir insandır. Korunan değer, pek açık ve yalın bir şekilde suç tanımından çıkarılabilmektedir. Bu durum, ifade özgürlüğünün sınırlandırılması açısından önemli bir handikaptır ve örneğin ceza hukuku bakımından kabul edilen açık ve yakın tehlike gibi ölçütler, bireysel değerleri değil, toplumsal ve kamusal değerleri koruyan ifade suçları bakımından bu handikapı aşmak yolunda kabul edilmiş ilkelerdir. Yani efendim ben milli güvenliği koruma amacındayım o da zaten sınırlama sebebi olarak Anayasada yazıyor demek yetmez. Çeşit çeşit bağlamlara göre farklılaşan, uyulması gereken bir dizi başka ek kriter de vardır.

19)   Nelerdir bunlar? Bu aşamada ileri bir çerçeve çizebilmek için her şeyden önce, sınırlamaların “bazı değerleri koruma, son derece önemli bir menfaati gerçekleştirme kisvesi altında” yapılmamış olması ve düşüncenin salt içeriğine karşı duyulan rahatsızlıktan değil belirli önemli amaçları gerçekleştirme amacı ile sınırlanmış olması gerektiği söylenebilir. Bu; ifadeyi sınırlayan otoritenin, sınırlama oluşturan norm ya da uygulama ile kurduğu içsel ilişki, maneviyatı, niyeti ile ilgili bir sınırlamadır. Bu çerçevede, sınırlama nedenleri olarak gösterilen değerler, düşünce özgürlüğünün -Anayasal olarak da koruma gören- çok önemli bir özgürlük olması nedeni ile dar yorumlanmalıdır ve zaten Anayasal koruma görmelerinin etik açıklaması da bu özgürlüğün bireysel yaşam değerleri ve toplumsal-siyasal erekler bakımından son derece önemli işlevleri olmasıdır. Fakat eğer, düşünce özgürlüğünün karşısına çıkarılabilecek olan değerler ya da menfaatler (örneğin toplumun üyelerinin askerliğe karşı sıcak düşünceler içinde kalması), düşünce özgürlüğü kadar değerli başka nihai değerleri korumaya yönelik gerçek bir basamak-değer olarak görülemiyorlarsa bu değerlerin karşı-değer olabilme nitelikleri şüphe ile karşılanmalıdır. Etik açıdan saldırgan savaşın (örneğin ABD’nin Irak’ı işgalinin) söz konusu olduğu bir durumda, halkı askerlik ödevinden soğutma gibi bir fiilin neden suç olduğunu açıklamaya yönelik olarak gösterilecek “ordunun itibarı”, “ordunun gücü” gibi “basamak değerlerin” özünde sahte değerler olduğu hemen anlaşılabilir. Aynı şey, yarım asıra yakın bir süredir ordunun çözemediği bir iç ayaklanma konusunda da söylenebilir. Çözülemeyen ve askeri yöntemlerle çözülemeyecek bir mesele için ölmeyi reddetmenin savunulması, halkı askerlikten soğutmak ya da askeri emirlere itaatsizliği teşvik olarak kabul edilebilmeli midir? Çünkü örneklerdeki şekli ile ordunun gücü, ordunun itibarı gibi değerler, en az düşünce özgürlüğü kadar değerli başka nihai değerlere gerektiği gibi bağlanamaktadır. Eğer nihai değer, ulusun bütünlüğü, yaşamsal varoluşu, son çözümde de ulusa dahil bireylerin can güvenliği ise, saldırgan savaşın ordusunun itibarı ya da gücü biçiminde ifade edilen basamak değerler; ulusun bütünlüğü, yaşamsal varoluşu, son çözümde de ulusa dahil bireylerin can güvenliği olan nihai değerlere gerektiği gibi bağlanamamaktadır. Söz konusu savaş, örneğin uluslararası-toplumsal-etik ilkelere göre dahi kabul görmeyen saldırgan ve yıkıcı savaş olduğu için, söz konusu savaşın ordusunun da meşru bir itibarı ya da korunması gerekli meşru bir gücü olmadığı iddia edilebilir. Ayrıca bir savaş uluslararası-toplumsal-etik ilkelere göre haklı kabul edilse dahi, felsefi olarak her türlü savaşa karşı olan bir kimsenin bu düşüncesini mutlak şekilde ifade edebilmesi de gerekir. Çünkü, söz konusu olan insanın mutluluğuna hizmet eden bir devlet ya da uluslararası düzen arayışı ise bu arayış bitmez. Her türlü fikre açıktır. Yeter ki gayrimeşru bir şiddet uygulaması yolu ile yürütülmesin. Yine, ister basamak ister nihai değer olarak gösterilsin belirli karşı-değerler belirlendikten sonra, bu değerleri korumak için ortaya konulan sınırlamaların, istenen amacı (değer koruma amacını) gerçekleştirmeye elverişli olmaları gerektiği söylenebilir. Örneğin borcunu ödemeyen arkadaşını, gazete ilanları ile şikayet eden kimsenin, bu şikayetinin, elde etmek istediği meşru amacı elde etmeye yönelik elverişli bir araç olmadığı kabul edilebilir. Öte yandan hiçbir “otoritenin”,  amacını gerçekleştirmeye elverişli olmayan önlemleri alma yetkisi yoktur. O zaman, halkı askerlikten soğutmaya matuf hareketin halkı hakikaten askerlikten soğutmaya elverişli olup olmadığı tartışılmak zorundadır. Bazen askerlik karşıtı fikir açıklamaları, halkın bazı kesimlerini askerlikten soğutmak yerine tam aksine askerliğe ısıtmaktadır. Toplumsal etki tepki mekanizmaları devreye girmekte, kamplaşmalar oluşmaktadır. O zaman, böyle bir suçla zaten nihai değerden pek uzak bir basamak değerin korunduğu noktası da gözetilip düşünce özgürlüğüne mümkün mertebe serbesti sağlayacak yorumları kabul etmek gerekir. Bu ilke, hukuk sisteminde pozitif olarak geçerli olmasa bile normatif-etik olarak geçerli kabul edilebilir. Ama örneğin Anayasanın 13. maddesinde yazılı normdan da çıkarılabilecek bir ilke olarak “temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz” kuralının ve hukuk devleti ilkesinin doğal bir uzantısıdır.

20)   O zaman önce sınırlama amacı olarak gösterilen değerin düşünce özgürlüğü kadar önemli olup olmadığını değerlendirmek, sonra da düşünce açıklaması ile bu değerin ne derece sarsıldığını saptamak gereklidir diyebilir miyiz? Düşünce özgürlüğüne karşı korunması gerektiği iddia edilen değerlerin öneminin belirlenmesi ve bir yanda değerin hangi tip müdahalelere (zarar mı tehlike mi?) karşı korunacağının öte yanda değerin hangi derecede tehlike ya da zarara karşı korunacağının saptanması gereklidir evet. Bazen bu soyut olarak mümkün olmayabilir ama soyut dengeleme bize bir işaret verir, biz de bu işaret üzerinden somut olayı değerlendirmeye başlayabiliriz. Bu saptama bir seçim yapmayı gerektirir ve her toplum bu seçimi hem temel etik değerler sistemine, hem de temel faydalarına göre yapar. Ama ısrarla vurguluyorum, bu alanda, özellikle ceza hukukunun sınırları bakımından, kapsamlı bir kuram ortaya konulacaksa o kuram çerçevesinde mutlaka bir yanda düşünce özgürlüğüne karşı ya da onunla beraber korunması gerektiği iddia edilen değerlerin kataloğunun çıkarılması ve bu değerlerin öneminin belirlenmesi tartışmaları yapılmalı, bir yanda da değerin hangi derecede tehlike ya da zarara karşı korunacağının saptanması yolunda ölçütler geliştirmeye çalışılmalıdır. Şüphesiz bu katalog çıkarma işi soyut olmak zorunda değildir. Somut olay örgülerindeki izdüşümleri de tartışılabilir. Ya da alternatif olarak öyle bir kuram ortaya konabilir ki düşüncenin ifadesi mutlak olarak korunmalıdır denilip sadece bu mutlak korumanın istisnası olabilecek çok sınırlı bazı kategoriler saptanır ve bunların neden istisna edilmeleri gerektiği açıklanabilir. Alman Anayasası öyle yapmıştır mesela. Denmiştir ki düşünce, ancak genel yasalarla sınırlanabilir, düşünceyi sınırlamak için hiçbir özel yasa çıkarılamaz. Bunun istisnaları, sadece çocukların korunması ve kişi haysiyetini koruma hukukudur, o kadar. Yine, bilim ve sanat mutlak olarak korunmuştur.

21)   Ama orada da soykırım yalanları suçu adı altında düşünce suçu vardır denemez mi? Genel olarak soykırım hakkındaki ifadeleri nasıl değerlendirebiliriz? Alman düşünce özgürlüğü kuramı ve uygulaması, özellikle, siyasal açıdan son derece istisnai bir durum olarak kabul edilen soykırım yalanı konusundaki hassasiyetin ceza hukuku yolu ile ifade edilmesine destek verirken, düşünce özgürlüğünün salt “fikir oluşumuna katkıda bulunmak” işlevini esas aldığı, başka işlevleri gözönünde tutmadığı söylenebilir. Buna göre, tartışmasız bir tarihi gerçek, hele hele soykırım gibi bir tarihi gerçeği inkâr korunmamalıdır. Bu çerçevede, neden salt soykırım gerçeğinin ve özellikle İkinci Dünya Savaşı sırasında Alnmanya’da vuku bulmuş soykırım gerçeğinin inkârının cezalandırıldığı, başka gerçeklerin inkârının cezalandırılmadığı konusu net olarak açıklığa kavuşturulmamakla birlikte, böyle bir inkârın kamu barışını bozmaya elverişli olacak şekilde yapılmasının gerekmesi, normun aynı zamanda kamu barışını korumaya yönelik bir norm olduğunu gösterir. Yani, bu çeşit bir gerçeğe aykırı açıklamanın, -özellikle Almanya’da, Alman soykırımını inkâr edecek şekilde yapılıyorsa-, Alman kamu barışını da bozma ihtimali olduğu yasa koyucu tarafından kabul edilmiştir.  Bununla birlikte başka bazı Avrupa ülkeleri, örneğin Fransa salt “Alman-Yahudi soykırımının” değil “Türk-Ermeni soykırımınının” ve başka “soykırımların” inkârını da ceza tehdidi altına almıştır. Türkiye’de ise, paralel tartışma tersten yapılmaktadır. Bu kere, varolmadığı tarihi olarak ispatlanmış kabul edilen bir soykırımın varolmuş olduğunu iddia etmek suç olarak, örneğin Türk milletini tahkir (301. madde) suçu olarak kabul edilebilmektedir. Her durumda iki ülkedeki tartışma, toplumun önemli kesimlerinin hassasiyetlerine dayanan yasa koyucu otoritenin tarihi gerçekler hakkındaki kesin kabul edilmiş yargıları sorgulayan açıklamaları ceza tehdidi altına alıp alamayacağı tartışmasıdır. Tartışma, salt gerçeğe aykırılık noktasında değil, gerçeğe aykırı olduğu ispatlanmış kabul edilen vakıa iddialarının kamu barışını bozma eğilimleri nedeni ile cezalandırılıp cezalandırılamayacağı noktasında da toplanmaktadır. Bu tartışmaya katılması gereken bir başka boyut, özellikle, tartışma konusu açıklamaların, muhataplarının kişi haysiyeti ve/veya insan onurlarını zedeleyip zedelemediği boyutudur. Almanya’da bu açıdan, nazi zulmünün kurbanlarının insan onurunun korunması tartışmaya dahil olurken, Türkiye’de soykırımcı torunu olarak yaftalanmak istemeyen Türk insanının kişi haysiyeti mülahazaları da katılmaktadır. Hem Alman yaklaşımından hem de Türk yaklaşımından tamamen farklı başka bir düzlem, düşünce özgürlüğü korumasının nerede ise mutlak korumaya yakın olduğu Amerika Birleşik Devletleri özgürlükler hukukunda somutlaşmaktadır. ABD’nde hakaret, toplumun kesimlerini tahkir, benimsenen değerleri aşağılama vb. açıklamalar suç olmadığı gibi varolduğu ya da varolmadığı kabul edilen her türlü soykırım inkârı ya da soykırımın gerçekleştiği iddiası, düşüncenin ifadesi olarak koruma görmektedir. Şüphesiz ceza hukuku bir yana ABD tazminat hukuku açısından belirli bireylere ya da gruplara yönelik tahkirin, bir bireyde “yoğun duygusal bir acı yaratmış olması halinde” kuramsal da olsa sınırlanabileceği kabul edilir. Ancak temelde yalnızca ifadenin mesajından ve bu nedenle genel olarak kabul edilen terbiye kurallarını ihlalden doğan toplum öfkesi (“sense of community outrage”) “bireysel üzüntünün” önüne geçer ise, sınırlama mümkün olmayacaktır. Soykırım inkârı veya soykırım iddiası içeren açıklamalar, “toplum öfkesi” doğuran açıklamalar oldukları ve tek bir bireyde yarattıkları duygusal stres ölçülemeyeceği için genel olarak koruma göreceklerdir. Hangi yaklaşım daha doğrudur? Kanımızca ABD’nde geçerli yaklaşım daha doğrudur, çünkü düşünce özgürlüğünün salt “fikir oluşturulmasına katkıda bulunma” işlevini değil, aynı zamanda “sarsıcı, silkindirici, genel geçer yargılara meydan okuyucu” rolünü ve özellikle, kamusal önemi olan tartışmaların açıklıkla yapılarak gerçeğin bulunmasına ya da yeniden sorgulanmasına katkıda bulunma işlevini de gözönünde tutmaktadır. Görüyorsunuz, soykırım konusundaki düşünce açıklaması bir alan, hakaret başka bir alan, şiddete kışkırtma bir alan, müstehcenlik başka alan. Her alanın kendine özgü kriterler sistemi çerçevesinde oluşturmak gereklidir sınırlama kuramını.

22)   O zaman sizin benimsediğiniz sınırlama kuramından biraz daha ayrıntılı sözedebilir misiniz? Herşeyden önce düşünce özgürlüğünün işlevini gözönünde tutan ve bu özgürlüğü sınırlayan norm ve uygulamaların niteliğine göre farklılaştırmaya giden (yani ceza hukuku alanına giren düzenleme ve yaptırımlardan ceza yaptırımı ile güvence altına alınmayan yasaklamalara; tazminat ve benzeri yaptırımlardan etik yaptırımlara kadar uzanan bir yelpazede yeralan farklı norm ve uygulamaların getirdiği sınırlamaların nitelik ve ciddiyetine göre farklılaştırmaya giden) bir kuram taraftarıyım. Düşünce özgürlüğünün ceza hukuku açısından sınırları ile etik sınırları arasında şüphesiz farklar olacaktır. Birincisi açısından serbesti, ikincisine göre daha fazla olacaktır doğallıkla. Yani bir ifadenin, suç olarak kabul edilmemesi mutlaka her alanda serbest olmasını gerektirmez. Etik yaptırımlar alanı da çok önemlidir ve bugün ırkçı, ayrımcı, şiddet yanlısı salt ifade eylemleri ile ceza hukuku yolundan ziyade idari yaptırımlar ya da sadece etik yaptırımlar yolu ile mücadele daha uygun olabilir.   Yine düşünce özgürlüğünün soyut işlevi ile düşüncenin somut olarak ifade edilmesi davranışının tanımlanması ve nitelenmesi arasında etkileşim kurarak uygulanabilir bir kuram çerçevesi çizilmesi çabalarına hız vermek son derece önemli. Bu şu demektir: Bir davranışı, düşünce özgürlüğünün ifadesi olarak görmeyi çok kolay reddedebiliyoruz. Ama bu bölücülüktür, ahlaksızlıktır, istenmeyen bayrağı asmadır, şerefli bayrağımıza hakarettir, teokratik düzen savunuculuğu olarak türban takmadır, faşist bıyık bırakmadır, pankart asmadır, oturmadır, kepenk kapatmaktır, bağırmak, çağırmaktır, düşünce değildir deniyor. Düşünce özgürlüğünün farklı farklı işlevlerini gözönünde tutarsak bu gibi davranışların da çoğu zaman korunması gerekebileceğini anlayabiliriz. Ayrıca bir ifadeyi, salt bir yazı ile ortaya kondu diye de düşünce özgürlüğünden yararlanma olarak kabul etmek zorunda değiliz. Şüphesiz basın yolu ile hakaret eylemleri açısından kamusal meselelerle ilgili konuşmak ya da kamuya malolmuş kişilerle ilgili konuşmak son derece geniş ölçekli olarak korunmalı, gerçeğe aykırılığı sonradan ortaya çıkmış yayınlar açısından ise bu beyanlar sarfedilmeden önce asgari-gerekli araştırmayı yapmış olmak, kamuoyunu aydınlatmak amacından başka bir menfaat gözetmemek, yani kötü niyetli olmamak ölçütlerine saygı duyulması çok önemli. Komşusu ile kavga etmiş, köşesini adamı rezil etmek için kullanıyor, bunun neresi düşünce özgürlüğünden yararlanmak? Tren rayının üstüne oturarak etten barikat kurmak bile bundan daha fazla düşünce özgürlüğünden yararlanmaktır…

23) İfade özgürlüğünden yararlandığını iddia eden de samimi olmalıdır yani. Evet ama bu sınırı çok zorlamamak gerekir, yine de gerçeğe aykırı yayınlar konusunda ya da suça azmettirme konusunda önemlidir samimiyet ölçütü. Ben, gerçeğe aykırı yayının dahi korunması taraftarıyım. Eğer gazeteci samimi ise, kötü niyetli değilse ve elindeki sınırlı zaman zarfında asgari araştırmayı yapmış ise istemeden yaptığı gerçeğe aykırı yayınlar da özgürlüğün bedeli olmalıdır. Yine samimiyet kriteri, suça azmettirmeyi, fikir savunmaktan ayırabilir kimi zaman.

24)   Sınırlamanın meşru olabilmesi için bir yanda çok önemli bir değer korunmalı diyorsunuz, öte yanda bu değerin korunmasında samimi olunmalı, yani ifade sırf içeriğine karşı duyulan hoşnutsuzluk yüzünden sınırlanmamalı.  Ayrıca ifadenin, korunan değeri ciddi bir zarara uğratma tehlikesi olmalı. Evet oldukça basite indirgersek öyle diyebiliriz. Düşüncenin ifadesi ile ifadeyi sınırlayan norm ya da uygulamaların amacı arasında anlamlı bir ilişki kurulmalıdır. İlk olarak, sınırlayıcı normun içerik ayrımcılığı yapıp yapmadığına bakılır, yapıyorsa son derece önemli bir değeri koruma amacına dayanmalı ve bu amacı gerçekleştirdiği iddia edilen normun ve uygulamanın da sınırlarının dar çizilmiş olması gerekir. Sınırlama amacı ciddi bir bireysel ya da kamusal menfaati korumaktır deniyorsa bu menfaatin korunmasının zorunlu ve gerekli olması, korumanın mümkün olan en az sınırlayıcı araçlarla, ölçülü müdahalelerle gerçekleştirilmesi şarttır. Ayrıca pek çok ifade bakımından; korunması zorunlu değeri açık ve yakın olarak zarar tehlikesine somut olarak düşüren ve faillerinin de doğrudan bu zararı ya da zarar tehlikesini amaçladığı (kastettiği) ifadeler sınırlanabilmeli. Düşünce özgürlüğü konusunda örneğin herhangi bir etik kuram ortaya konulması yolunda, ifadenin salt ifade mi iletişimsel eylem mi olduğu, ifadenin içeriği ve ifadenin ortaya konulmasına hizmet eden araçları ile ifadeye karşı yapılan müdahalenin niteliği ve müdahalenin amaç ve araçları arasında anlamlı bir ilişki kurabilmemiz gerekli olduğu içindir ki “düşünce özgürlüğü sınırlanabilir mi?” gibi soyut bir soru, “konuşma özgürlüğü sınırlanabilir mi?” gibi bir soru gibi anlamsızdır ve insancıl bir bakış açısına sahip herkes, bu soruya “sınırlanamaz” yanıtını verme eğilimi gösterecektir. İfade, ifadenin içeriği ve ifadenin araçları ile ifadeye yapılan müdahalenin niteliği ve müdahalenin araçları arasında anlamlı bir ilişki kurabilme yolunda atılacak her adım işte sınırlamanın hangi “duruma bağlı” sorusuna verilecek yanıtların dayanacağı ilkeleri araştırmalıdır. İfade ile ifadeye müdahale eden norm, uygulama ve yaptırımlar arasında anlamlı bir ilişki kurabilmek için önce, ifadenin arka planındaki değer (işlev) ile ifadeye yanıt veren müdahalelerin arka planındaki değer (işlev) arasında bir ilişki kurmak ve her iki işlevin somut durumlarda sık sık karşı karşıya gelebileceğini tespitle işe başlanabilir. İşlev, soyut ilkeleri, somut durumlara bağlayan ilk köprü kavram olacaktır.  Öncelikle, eşyanın doğası gereği, düşüncenin ifadesi, örneğin yurdun sınırları içine uyuşturucu madde sokulmasının ya da uyuşturucu maddelerin üretimini denetlemek gibi bir ön-sınırlamaya tabi olamayacağı açıktır. Yani, düşüncenin üretim aşamaları ve süreçleri mutlak koruma görmelidir. Sansür istisnasız yasaktır, bilim ve sanat özgürlüğü son derece istisnai durumlarda sınırlanabilmelidir. Uyuşturucu madde kullanılmasının serbest bırakılıp bırakılmaması bile etik açıdan tartışmaya açık bir konu iken, insanın yaşamını devam ettirebilmesi için gerekli bir özgürlük olarak asıl olanın ifade özgürlüğünden yararlanmak olduğuna ve bu özgürlüğün kötüye kullanımları önceden pratik olarak engellenemeyeceğine göre, herhangi bir sınırlama ancak ifadenin, korunması belki en az ifade özgürlüğü kadar önemli addedilen bir başka değerle karşı karşıya geldiğinin belirlenmesi halinde, yani çoğu zaman düşüncenin, çoktan-sarfedildikten sonra sınırlanması halinde meşruiyet zemininden hareket ettiği düşünülebilir. Ancak meşruiyet zeminine ayak basmış olmak, meşru olmak demek değildir. Bunun için bu alanda ortaya atılacak herhangi bir kuramın işlevler (değerler) ihtilafını öncelikle soyut planda çözmeye çalışması, eğer bu denge soyut olarak kurulamayacak ise somut platforma taşıması gerekli olabilir. Şüphesiz buraya kadar ifade olarak adlandırdığımız kavramın içeriği ve dayandığı özgürlüğün bağlandığı nihai değerlerin kataloğunun çıkarılması da önemlidir. Hangi ifade? Doğruyu bulmaya yaradığı düşünülen ifade mi, öyle ise doğruyu bulmak niye değerlidir ve hangi değerlerden daha değerlidir? Eğlenmeye yaradığı düşünülen ifade mi, öyle ise eğlenmek niye değerlidir ve hangi değerlerden daha değerlidir? Demokratik karar vermeye yaradığı düşünülebilen ifade mi, öyle ise demokratik karar verme niye değerlidir ve hangi değerlerden daha değerlidir? Şüphesiz bu tartışmalar ilk aşamadır ve ifade, ifadenin içeriği ve ifadenin araçları ile ifadeye yapılan müdahalenin niteliği ve müdahalenin araçları arasında anlamlı bir ilişki, bir denge ve merhaleler sistemi kurabilmemiz için gerekecek bir dizi başka kriterler de vardır.

25)   Nedir o kriterler? BİR: Düşünce özgürlüğünün özü olan ekonomik, sosyal, siyasal ve kültürel konulardaki ifadelerin genel kategorilerini serbest bırakıp alt kategorilerini yasaklayan bir normun ya da yaptırımın, zorlayıcı kamusal bir menfaati koruduğu iddia edilemez. Örneğin, başka siyasal açıklamalar serbest bırakılırken, hükümet icraatı ile ilgili siyasal açıklamaların yasaklanması kabul edilemez. İKİ: Toplumun belirli kesimlerinin ya da çoğunluğunun, ifadeyi sadece; yanlış, kırıcı, incitici ve tahkir edici bulması nedeniyle yasaklanması söz konusu olamaz. ÜÇ: Düşünce özgürlüğünü sınırlayan bir normun ya da uygulamanın, bu norm ya da uygulama ile korunduğu iddia edilen değeri zarara uğratan ya da tehlikeye düşüren tüm ifadeleri kapsamaması kabul edilemez. Çünkü, yasa koyucu koruduğunu iddia ettiği menfaati geniş ölçekli korumamışsa, o menfaatin zorlayıcı (ciddi, çok önemli) olduğu söylenemez.    DÖRT: Yasa koyucu, koruduğunu iddia ettiği menfaate aynı ölçüde zarar veren ya da o menfaati aynı ölçüde tehlikeye düşüren başka bir “kötülüğü” serbest bırakırken düşünce özgürlüğünü sınırlayamaz.  BEŞ: İlgili normun ve uygulamanın çerçevesinin dar çizilmesi gereklidir.

26)   Sınırlamanın Çerçevesi Ne Zaman Dar Çizilmiş Sayılır? Bir normun ya da uygulamanın dar kabul edilmesi için korunduğu iddia edilen değerin o norm ya da uygulama sayesinde hakikaten korunduğu ya da korunabileceği ispat edilebilir olmalıdır. Norm ya da uygulama sayesinde korunduğu iddia edilen değeri zedelemeyen ifadelerin sınırlanması, yani değeri zedelemeyen ifadelerin de normun kapsamında olmaları kabul edilemez. Yani aynı amaca daha az sınırlama ile varılıyorsa, daha az sınırlama tercih edilmelidir. Norm ya da uygulama yerine daha az sınırlayıcı başka alternatiflerin bulunması halinde o norm ya da uygulama düşünce özgürlüğünü gayri meşru olarak sınırlanıyor demektir. Örneğin ifadeyi değil de başka eylemleri sınırlamakla varılacak bir amaca düşüncenin ifadesi sınırlanılarak varılmak istenmesi gayrimeşrudur. Korunması hedeflenen menfaati aynı ölçüde zedeleyen başka ifadeler serbest iken belirli bir tür ifadenin yasaklanması da gayrimeşrudur. Böyle bir durum varsa bu, ya özgürlüğü sınırlama sayesinde korunduğu iddia edilen menfaat yeteri kadar önemli görülmüyordur ya da çeşitli ifadeler arasında içerik ayrımcılığına gidilmiştir. Somut olayda tüm bu ilkelere riayet edilip edilmediği aslında ampirik yargılarla yani deneysel yargılarla desteklenmelidir.  Bu çerçevede normatif yargılardan ziyade betimsel yargıların geçerli olmasını savunuyorum. Yani basitçe sorulacak sorular şudur: Düşünce özgürlüğünü sınırlayan bu norm, korunduğu iddia edilen değeri hakikaten koruyor mu? Peki bu norm, sadece, korunduğu iddia edilen değeri zedeleyen ifadeleri mi hedef alıyor? Onların düzenlenmesi ile mi sınırlı?  Peki o zaman, değeri zedeleyen her türlü ifadeyi düzenlemiş mi? Norm ile varılmak istenen sonuca aynı şekilde varmayı sağlayan daha az sınırlayıcı alternatifler var mı?

27)   Ülkemizde düşünce özgürlüğünün sınırlanmasında “kamu düzeni”, “kamu güvenliği” gibi kavramlara sık sık başvuruluyor. Bu tür kavramlar, düşünce özgürlüğünün kısıtlanmasını meşrulaştıracak bağımsız ve temel değerler olarak görülebilir mi? Yoksa, örneğin “kamu düzeni” derken aslında bireylerin doğuştan sahip oldukları (can güvenliği, beden bütünlüğü, cinsel dokunulmazlık gibi) bazı değerlerin korunmasına hizmet etmesi gereken bir “basamak değeri” mi kast ediyoruz? Bu hususu açar mısınız? Kamu güvenliği, “kamu düzeni” vb. değerleri, önemli bireysel değerleri korumak yolunda basamak değer olarak anlamak istiyorum ben. Bu anlayış, devletin görevi tartışmalarına verilen yanıta dayanır. Devletin asli görevi, insan haklarını korumak olmalı. O zaman kamu güvenliği, kamu düzeni vs. kavramlar da bu görev ile ilişkilendirilendirilği ölçüde değerlidir. Ama herkes böyle düşünmez. Toplumu oluşturan bireylerin ya da farklı farklı kesimlerin, birbirlerinden çok farklı olan etik değerler sistemlerini benimsemesi ve toplumlarının gereksinimi olan faydaları konusunda farklı fikirlere sahip olması bugün artık doğaldır. Ceza hukuku bakımından değerlendirme yapacak olursak şöyle söyleyebiliriz: Eğer, korunması gereken değerler kataloğunun ayrıntıları konusunda gerçek bir uzlaşma yok ise, en iyisi, ultima ratio olması gereken ceza hukukunda “asgari olarak paylaşılan ve temel olan değerleri” korumaktır denebilir. İnsan haklarına dayalı demokratik toplumlarda hangi değerlerin ceza hukuku yolu ile korunduğunun belirli olduğu iddia edilerek bunların yaşam, vücud bütünlüğü, kişi özgürlüğü, cinsel özgürlük, kişi onuru, malvarlığı gibi “kişisel” değerler olabileceği gibi devletin bütünlüğü, kamu barışı, esenliği ve güvenliği, kamu düzeni, kamu sağlığı, adaletin sağlanması, kamu yönetiminin işleyişi gibi “toplumsal” değerler de olabileceği söylenebilir. Ancak toplumsal değerlerin artık kişisel değerleri koruma amacına hizmet etmesi gerektiği, yani kişisel değerlerin ön koruma kalkanı olmadıkları zaman korunan değer olarak kabul edilmemeleri gerektiği söylenebilir. Irk, dini inanç, dil, cinsiyet, etnik köken vb. kimi değerler ise karma nitelik göstermektedirler ve hem kişisel hem de toplumsal yönleri ile korunabilirler.      Bırakınız düşünce özgürlüğünü sınırlayan bir ceza hukuku yaptırımını, herhangi bir ceza hukuku yaptırımını meşru kılabilmek bakımından, toplumsal temel değerler daha dar ve daha kesin çizgilerle tanımlanmaya çalışılmalıdır. Hangi eylemler suç olarak kabul edilebilir, hangi eylemler suç olarak kabul edilemez tartışması, düşünce özgürlüğünün koruma alanına giren bir eylem suç olarak belirlenebilir mi tartışmasından daha eskidir, artık klasikleşmiş bir kuramsal tartışmadır. Ceza hukuku normlarının meşruiyetinin sürekli sorgulanmasının nedeni müeyyidelerin ağır olmasıdır. Ceza hukukunun kullandığı araçlar sert araçlar ise, bu araçların kullanılmasını gerektiren durumlar da aynı derece ciddi tehlikeli durumlar olmalıdır. Düşünce özgürlüğü ilkesinin korunması gereği, durumu bir kat daha ciddileştirmektedir. Yani zararlı ve tehlikeli gördüğümüz ve/veya ahlaka aykırı olduğun inandığımız her önümüze gelen davranışı zaten suç olarak kabul edemeyiz. Bu davranış, düşüncenin ifadesi olarak kabul ediliyor ise, o zaman onu suç olarak tanımlamak daha da zor olmalıdır diyorum. O zaman, kamu düzenini herhangi bir eyleme karşı ceza yaptırımı yoluyla korumaya çalışabilirim ama düşüncenin ifadesi demek olan eylem söz konusu olduğunda sınırı daha da dar belirlemem gerekir.

28)   Nereden çıkarıyoruz bu ilkeleri? Çok önemli hukuki değerlerde ifadesini bulan zorlayıcı bireysel ve kamusal menfaatleri sarsmayan bir davranışın suç olarak kabul edilememesi gereğini hukuk devletinde “ölçülülük” ilkesinden çıkarabiliriz. Cezalandırma ağır bir müeyyidedir. Cezalandırılan kimse, özgürlüğünden mahrum edilmekte, özgürlüğüne kavuşsa dahi, sabıkalı olarak toplumsal hareket alanı sınırlanmaktadır. Artık suç tiplerinin Anayasal özgürlükler süzgecinden geçirildiği bilinmektedir. Öte yandan, gayrimeşru her fiil, korunan önemli hukuksal menfaate yönelik olarak meydana getirdiği zarar ya da tehlikenin büyüklüğü ve önemine göre de zorunlu, yeterli-uygun ve ölçülü mukabelelerle karşılanmak zorundadır. Suç ihdasına konu olması gereken davranışın önemi ve ciddiyeti, bu davranışın müdahale ettiği hukuksal değerin bireysel ve toplumsal önemi ve ciddiyeti ile doğru orantılı olmalıdır. Ceza kanununun uygulanmasının amaç ve sınırlama orantısının korunmasına yönelik olarak kabul edilen “ölçülülük” temel ilkesine saygı son derece önemlidir. Bu ilkenin bazı alt ilkeleri de vardır. Yasanın sınırlama amacına ulaşmaya elverişli olup olmadığını saptamaya yönelik “elverişlilik” analizi şarttır; sınırlayıcı önlemin sınırlama amacına ulaşma bakımından zorunlu olup olmadığını arayan “zorunluluk-gereklilik” analizi şarttır ve yine amaç ve aracın ölçüsüz bir oranı kapsayıp kapsamadığını, bu yolla ölçüsüz bir yükümlülük getirip getirmediğini belirleyen “orantılılık” analizinin yapılması şarttır. Tüm bu çözümlemelerde, korunan hukuksal değerin önemi ile ceza tehdidinin ağırlığı arasında korrelasyon kurulabilmesi gereklidir. Yasanın, korunması amaçlanan önemli menfaati korumaya elverişli olup olmadığı sorusu ile, bir fiilin suç tanımına giren tipik hareket sayılabilmesi bakımından korunan değerlere müdahale oluşturmaya elverişli olup olmadığı noktası farklı farklı tahlillerdir. Yasanın elverişliliği,  “soyut ölçülülük” ilkesinin uzantısıdır. Ceza hukuku dogmasından tanıdığımız, hareketin elverişliliği ise, “soyut ölçülü” normun, “somut ölçülü” olarak uygulanması ilkesinin uzantısıdır.  Daha önce verdiğimiz bir örneği yinelemek pahasına şu saptamada bulunalım: Adalet, korunan ideal değer ise, yargı bağımsızlığı, adalet değerinin parçası olarak “basamak değerdir”. Bu nedenledir ki, adil yargılamayı etkilemeye teşebbüs suç olarak kabul edilebilir. Bu değerlerin öneminin belirlenmesi ve bir yanda değerin hangi tip müdahalelere (zarar mı tehlike mi?) karşı korunacağının öte yanda değerin hangi derecede tehlike ya da zarara karşı korunacağının saptanması bir seçim yapmayı gerektirir ve her toplum bu seçimi hem temel etik değerler sistemine, hem de temel faydalarına göre yapar ama toplumun ahlaki değerlerinin ve tespit ettiği faydalarının etik olarak gene meşru kılınması gereklidir. Yani toplumsal kültürün isterleri, bu alanda bir argüman değildir. Çünkü normatif-etik kuram, kültüre ya da “toplumsal hassasiyetlere” dayandırılan gerekçelerin argüman olmadığını kabul etmektedir. ABD’nde yaşayanların dünya enerji kaynaklarına olan ihtiyacı, Irak’da yaşayanlar açısından normatif-etik olarak değerli kabul edilebilecek bir menfaat değildir! Benim Türklüğümle ya da dinsel innçlarımla böbürlenmem Sizin için bir argüman olmak zorunda değildir. Söz konusu olan insan aklının ve nihai adalet düşüncesinin gerektirdiği bir analizdir. Sonuç etiği, menfaat etiği ile karıştırılmamalıdır. Bu anlamda, sonuçların iyiliği ve kötülüğü, yararı ya da zararı konusunda yapılacak tespitlerin dayanacağı düşünsel kategorilerin de etik olarak meşru kılınması gereklidir.

29)   Ceza hukuku örneksel bağlamı içinde kalırsak kamu düzeni, kamu güvenliği gibi kavramlar nasıl tanımlanır ve bunlar ne zaman özgür ifadenin sınırı olabilir? Her şeyden önce bu alanda suç ve cezaların kanuniliği ilkesi geçerli olduğundan suç tiplerinde yeralan ve korunan değerler olarak işaretlenen bazı değerlerin apaçık tanımlanması gerektiği söylenebilir. Kamu güvenliği, bireysel temel değerler ile devlet organlarının işlevlerinin tehditten uzak olduğu hali anlatan bir kavram iken, kamu düzeni, toplumu oluşturan bireylerin önemli bir bölümü bakımından bir toplum içinde yaşamak için mutlaka gerekli olarak algılanan temel “haller” olabilir. Kamu düzeni, yazılı olması gerekmeyen, ancak belirli bir tarihsel-toplumsal-kültürel zamanda egemen olan ve insanların birarada yaşayabilmeleri için uyulmaları vazgeçilmez kabul edilen kurallar bütünüdür. Bu anlamda kamu düzeni kavramı toplumlara göre farklılık gösterebilir iken (örneğin Almanya’da parklarda bikini ile hatta çıplak uzanıp güneşlenmek kamu düzenini bozan bir eylem olmaz iken, aynı şey, Türkiye’nin çoğunluğu için kamu düzenini bozan bir eylem olabilir), kamu güvenliği kavramı ise daha az esnektir. Neticede yaşam, vücut bütünlüğü, hürriyet, devlet organlarının asli işlevlerini görebilmeleri her toplumda aynı derecede önemli olmalıdır. Kamu barışı ise, kamu düzeni ile kamu güvenliği arasında anlamlı bir iletişim kurabilmek için korunması gerekli bir değer olarak, kişilerin huzur ve sükunet içinde yaşadıklarına ilişkin temel inancı ve bunun yanında hukukun üstünlüğü (kişilerin hukuk düzeninin ve kurumsal süreçlerin elverdiği önlemlerin dışına taşmadıkları) durumudur. Kamu barışı, hem bireylerin temel değerlerinin hem de hukuk düzeninin ve hukukun meşruiyetinin hiçe sayılmadığı bir haldir. Bu nedenledir ki halkı kanunlara uymamaya alenen tahrik etmenin sınırlayıcı ölçütü kamu barışını bozmaya elverişliliktir. Çünkü kanunlara uyulmaması, hukukun üstünlüğü ilkesi aleyhine bir durumdur. Kamu güvenliği, hukuk düzeninin temel yapısı ve devletin temel organlarını, bireylerin sağlık, onur, özgürlük, mülkiyet vb. temel değerlerinin koruma düzenidir. Her iki kavram da polis vazife ve salahiyetleri hukukundan kaynaklanan müdahalelerinin meşruiyet zeminidir. Ceza hukuku yolu ile korunan toplumsal değerlerin, özünde, kişisel değerlerin tam olarak gerçekleştirilmesine ve sonuçta toplum içinde yaşayan bireylerin mutluluğuna ve kişisel gelişimine hizmet eden yardımcı değerler olması gerektiği düşünülebilir. Neticede, devlet organlarının doğru dürüst iş görebilmesi menfaati de, bireylerin mutluluğuna hizmet eden bir basamak menfaattir. Ceza yargılamasının ilkesel olarak “kamu adına” yapılması bu gerçeği değiştirmez. Bu anlayış oldukça yenidir ve insan haklarına dayalı toplumsal düzenlerin gelişimine paralel olarak ortaya çıkmıştır. Devleti, kişinin kendini geliştirmesine bir araç değil de, başlıbaşına bir amaç olarak gören sistemlerde ceza kanunları bireysel özgürlüklerden çok devletin en uzak tehlikelerden dahi baskıcı araçlarla korunmasını hedefler. İnsani ceza hukuku, toplumun çoğulcu görünümünü de teslim ederek, toplumsal ahlak normları ile bireysel tercihler arasında bireyden yana tercih yapar. Eskiden, eşcinsellik gibi pek çok oluş biçimi cezalandırılabilirken, bugün bu anlayışın terkedilmesi buna örnektir.  Yine, toplumsal değerler, bireysel değerlerle çatışabilir. Çünkü çoğulcu ve heterojen toplumlarda “ortak değer anlayışı” bulunmamaktadır. Bu bakımdan, yukarıda tanımladığımız anlamda kamu düzenini korumaya yönelen ceza hukuku normları, hele hele düşüncenin ifadesini sınırlamaya yelteniyorlarsa son derece “ihtiyatla” karşılanmalıdır.  Çoğu da kaldırılmalıdır zaten. Salt ifade suçlarının bu yönden de oldukça sorunlu yönleri vardır. İnsancıl bir ceza hukuku sisteminde, bireysel alanda yaşam, özgürlük, vücut tamlığı, insan onuru, cinsel dokunulmazlık, malvarlığı; kamusal alanda eşitlik, adalet, hukuk devleti, kamu güveni gibi değerlerin bir anlamda “kalkanı”, bir ön koruma alanı olması gereken “kamu güvenliği”, “kamu barışı”, “kamu düzeni” gibi kavramlar, çağdaş dünyada dahi pek çok ceza yasasında, devletin “şahsiyeti”, “alametleri”, “benimsenen değerler”, “hükümet icraatı”, “saygınlığı” vb. değerlere indirgenerek görecelileştirilememelidir. Örneğin, eğer, hükümet icraati, devletin organlarının işlev ve görevlerini layıkı ile yerine getirilmesi için korunacak bir değer olarak kabul edilirse, bunun kamu güvenliği kavramı ile bir ilgisi yoktur.

30)   Bir önceki sorunun devamı olarak şunu sormak istiyoruz: Demokratik ve insancıl hukuk normlarına göre, devlet kurumlarını eleştiren bazı ifadelerin kamu düzenini bozabileceğini, böylelikle bireysel değerlere dönük bir tehdit oluşturabileceğini öne sürebilmek için hangi koşulların yerine gelmiş olması aranmalıdır? Hangi durumlarda devlet kurumlarına dönük eleştirilerin “kamu düzenini bozuyor” gerekçesiyle kısıtlanması meşru bir ceza yaptırımı olarak görülemez? Bu konuda örnek de verebilir misiniz? Artık ceza kanunundan kamu düzeni kavramının kalktığını düşünüyorum. Yani, kamu düzenini koruyoruz diye hiçbir ceza yaptırımı meşru kılınmaz kanısındayım. Başka yaptırımlar konusunda kamu düzeni bir ölçü olabilir belki ama ceza yaptırımı konusunda olamaz. Toplumsal değerler, çağa ve farklı toplumsal kesimlerin duyarlılıklarına göre değişebilen değerlerdir. Normal koşullar altında, bu değerlere “dokunulması” bireysel değerlere dokunulmasından daha az tehlikelidir. Ekonomik anlatımla açıklamak gerekirse toplumsal değerleri sarsıcı davranışlar (örneğin bireylerin din duygularını aşağılayan bir karikatür) özgürlüğün çok sayıda toplum üyesi tarafından paylaşılan ve paylaşıldıkça azalan bedeli gibidir.  Oysa tek bir bireysel değerin (örneğin bir kimsenin yaşamı, özgürlüğü, onuru gibi değerlerin) sarsılması halinde, böyle bir bedel paylaşımı söz konusu değildir. Belki de bireysel değerlerin korunması bu nedenle son derece önemli iken, toplumsal değerlerin sarsılması, toplumun kendi iletişim, uzlaşma veya ahlaki yaptırım mekanizmaları içinde çözülmeli, devlet zorunlu olmadıkça bu işe karışmamalıdır.  Çoğulculuk, temel bir toplumsal seçim ise, şüphesiz bu özgürlük seçiminin de bir riski vardır. O risk, toplumun, kendi gelişimi uğruna, değer birliği ve bütünlüğü “idealinden” zaman zaman ödün vermesini gerektirir. Kaldı ki, mutlak bir birlik ve bütünlük idealinin totalitarizmde son bulabileceğini tarih bize göstermiştir. Ceza hukuku yolu ile korunan toplumsal değerlerin, özünde, kişisel değerlerin tam olarak gerçekleştirilmesine ve sonuçta toplum içinde yaşayan bireylerin mutluluğuna ve kişisel gelişimine hizmet eden yardımcı ve basamak değerler (kalkan değerler) olması gerektiğini düşünüyorum, dedim. Sonuçta; devlet organlarının doğru dürüst iş görebilmesi menfaati de, bireylerin mutluluğuna hizmet eden bir basamak menfaattir. Ceza yargılamasının ilkesel olarak “kamu adına” yapılması bu gerçeği değiştirmez. Devleti, kişinin kendini geliştirmesine bir araç değil de, başlıbaşına bir amaç olarak gören sistemlerde ceza yasaları bireysel özgürlüklerden çok devletin en uzak tehlikelerden dahi baskıcı araçlarla korunmasını hedefler. Devleti, egemenliği altında yaşayan bireylerin temel haklarının bir güvencesi olarak değil, bizatihi temel hak sahibi bir “canlı organizma” gibi görür. Bu bir yanıltmacadır çünkü o zaman o devlet, sadece birilerinin “devleti” olur, oligarşik devlet olur, herkes sezer bunu… Oysa, çağdaş ceza hukuku, toplumun çoğulcu yapısını da teslim ederek, örneğin toplumsal ahlak normları ile bireysel tercihler arasında bireyden yana tercih yapar. Devletin hakları olmaz, bireylerin olur. Devletin, ancak, bireylerin temel haklarını koruma amacı ile ilişkili ödevleri vardır.  Bu anlamda devlet ile toplumsal değerlerin birbirinden ayrılması gereği de vurgulanmalıdır. Toplumsal değerler de, bireysel değerlerle çatışabilir. Çünkü çoğulcu ve heterojen toplumlarda “ortak değer anlayışı” bulunmamaktadır. Bu bakımdan, özellikle kamu düzenini korumaya yönelen ceza hukuku normları “ihtiyatla” karşılanmalıdır.  Çağdaş bir ceza hukuku sisteminde, bireysel alanda yaşam, özgürlük, vücut tamlığı, insan onuru, cinsel dokunulmazlık, malvarlığı; kamusal alanda eşitlik, adalet, hukuk devleti, kamu güveni gibi değerlerin bir anlamda “kalkanı”, bir ön koruma alanı olması gereken “kamu güvenliği”, “kamu barışı”, “kamu düzeni” gibi kavramlar, devletin “şahsiyeti”, “alametleri”, “benimsenen din”, “hükümet icraatı”, “saygınlığı” vb. değerlere indirgenerek görecelileştirilememelidir. Bu gibi basamak değerler, asıl korunması gereken nihai değerlerle çok muğlak bir bağlantı içindedir. Bağlantı muğlak olmasa bile, böylesi basamak değerler, nihai değere çok uzaktır. Örneğin devletin alametleri olarak adlandırılan basamak değeri korumak, aslında devletin varlığını korumak (örneğin saldırgan savaşın mağduru olmamasını sağlamak) ve bu yolla da devlet egemenliği altındaki bireylerin yaşam haklarını korumakla ilintilidir ama basamak değerin rahatsız edilmesi ile devletin varlığının tehlikeye düşürülmesi arasında son derece uzun bir mesafe vardır, hatta mantıksal “alt-basamak/üst basamak ilişkisi” son derece belirsiz ve soyuttur. Bu çerçevede, düşüncenin ifadesini meşru olarak sınırlayabilmek için normatif unsurları, örneğin emniyet teşkilatının itibarı gibi bir unsuru, norm ile korunması amaçlanan nihai değerlere basamak basamak ve gerektiği gibi bağlamak (emniyet teşkilatının itibarını, emniyet teşkilatının etkili hizmet görmesine; etkili hizmet görmeyi, iç güvenliğin ve kamu güvenliğinin sağlanmasına; güvenliği, toplumun endişeden uzak yaşamasına; endişeden uzak yaşamayı, toplumun oluşturan bireylerin can, bedensel bütünlük, cinsel dokunulmazlık, hürriyet, mal ve sair temel değerlerine bağlamak) ve kalkan değere (örneğin emniyet teşkilatının itibarına) yapılan saldırının, üst-basamakta bulunan değerleri sarsan ya da nihai değeri oluşturan değerlere hiç olmazsa dokunan bir tehlikeyi yaratıp yaratmadığını analiz etmek gereklidir. Yine örneğin 301. madde kapsamında “emniyet teşkilatında yolsuzluğun hakim olduğunu” söylemenin, üst-basamak değerleri ve nihai değerleri sarsan bir ifade olup olmadığını değerlendirirken, böyle bir sorgulamanın sarsıcı ve silkindirici demokratik işlevi de gözönünde tutularak, ifadenin salt nihai değerlere zarar vermek için (iç güvenlik korumasını güçsüzleştirmek amacıyla) değil tam aksine bu değerleri korumak ve savunmak için de (iç güvenliğimizin dürüst ve görev bilinci içindeki bir emniyet teşkilatı tarafından sağlanması amacıyla) sarfedilebileceği düşünülmelidir. Hangi amaçla sarfedildiği açıkça belirlenemiyorsa, şüphe düşünce özgürlüğü lehine olmalıdır. Söylenen sözlerin, korunan gerçek değerleri ne derece tehlikeye attığı sorusu da analize katılmak zorundadır. Ülkesinin önemli bir sorununu, örneğin yolsuzluk sorununu belirli bir kurumsal örnekte sorgulayan bir kimsenin, “vatanının ve milletinin” itibarını, bu sorgulamayı yapmayan bir kimseden daha az saydığı düşünülemez. Belki de tam aksine, sorgulayan yurttaş, sorgulamayandan daha fazla yurt ve milletseverdir. Demokrasiye sadakat, bireylerin otoriyete koşulsuz boyun eğmesinden ziyade, otoriteyi sorgulayarak gelişmeyi ve ilerlemeyi destekleklemesinde somutlaşabilir. Neyin ilerleme ve gelişme olduğuna yönelik karar alma süreçleri azınlıkların propaganda etkinliklerinden de beslenmek zorundadır.   Bireysel temel değerler bir yana, ceza hukukunun toplumsal değerler bakımından esas olarak kamu düzenini değil; kamu barışı, esenliği ve kamu güvenliğini korumasını savunuyorum. Kamu düzeninin bir kalkan, bir basamak değer olarak koruduğu asıl değerler somut olarak belirlenmedikçe, kavramın içeriği son derece göreli kalacaktır. Bugün ceza hukuku bakımından daha önemli kavramlar kamu barışı ve kamu güvenliği kavramlarıdır. Daha önce tanımını verdim. Kamu güvenliği, bireysel temel değerler ile devlet organlarının işlevlerinin tehditten uzak olduğu hali anlatan bir kavramdır, hukuk düzeninin temel yapısı ve devletin temel organlarını, bireylerin sağlık, onur, özgürlük, mülkiyet vb. temel değerlerinin koruma düzenidir. Kamu barışı ise, kişilerin huzur ve sükunet içinde yaşadıklarına ilişkin temel inancı ve bunun yanında hukukun üstünlüğü (kişilerin hukuk düzeninin ve kurumsal süreçlerin elverdiği önlemlerin dışına taşmadıkları) durumudur. Şimdi bu değerleri koruyan bir dizi suç var ceza kanununda. Ama bu normların ya da normların-somut-uygulanışlarının meşru sayılabilmeleri için bir dizi ek kritere uyulmalıdır.

31) Düşünce özgürlüğü sınırlamalarının meşru kabul edilebilmesi için ilgili yasalarda suç olarak tanımlanan düşünce açıklamalarının olabildiğince açık şekilde belirtilmesi gerektiği hukukçular arasında yaygın olarak kabul gören bir ilke. Bu açıdan Türk Ceza Kanunu’ndaki (TCK) 301. maddeyi nasıl değerlendiriyorsunuz? Yasanın neyi yasaklayıp neyi yasaklamadığının net olarak belirli olmaması, yasaya tabi olanları otosansüre, gereksiz bir özdenetime itebilir. Belirlilik, yasanın -amaca ulaşmada-, ölçüsüz bir müdahale oluşturabilecek biçimde uygulanması biçiminde anlaşılır. 301. maddenin temel sorunu, bugün değiştirilmiş hali ile bile, neye izin verip neyi serbest bıraktığının açık olmamasındadır. Ayrıca koruduğu değerler bakımından da düşünce özgürlüğünün sınırlanmasını haklı gösteremeyecek bir normdur. Türk milleti bir yana, devletin ve devletin kurumlarının aşağılanmaması, onların doğru dürüst iş görebilmesi ve doğru dürüst iş gördükleri için de kamu güven ve barışının sağlanması ile uzaktan ilintilidir tabii ama fazla uzaktır bu ilinti.  Bu maddede yapılan son değişiklik hiç de tatmin edici değildir. Değişikliğe göre, Türk milletini, Türkiye Cumhuriyeti Devletini, Türkiye Büyük Millet Meclisini, Türkiye Cumhuriyeti hükümetini ve devletin yargı organlarını alenen aşağılamak ile devletin askeri veya emniyet teşkilatını alenen aşağılamak suç sayılmış ve maddede kanımızca sadece kozmetik anlam taşıyan değişiklikler yapılmıştır. Bu suçun işlendiği gerekçesi ile açılan bazı davalar, sanıkların beraati ile sonuçlansa da, açılan davaların otosansür yaratması tehlikesi hala gözardı edilmemelidir. Hükümeti, askeri ve emniyet teşkilatını çok ağır bir dille eleştirebilmeliyiz. Yukarıda da aynı örneği verdim, filan müessesede rüşvet, yolsuzluk hakim oldu diye iddia edilmesi mutlaka salt aşağılama amacına yönelik olmak zorunda değildir. Türkiye Cumhuriyetini pek sevenler de onun örneğin silahlı kuvvetlerine hakim bir kültürü ya da uygulamayı eleştirebilirler, neden eleştiremesinler? Ama 301. madde gibi normlar bunu engellerler. Bu madde kaldırılmalıdır, ancak toplumsal zorunluluklar nedeni ile kaldırılamayacaksa, gerek benim gibi özgürlüğün mutlak olarak korunması taraftarı olanların gerek maddede sayılan kurum ve organlar gibi değerlerin de korunması gereğine işaret eden kesimlerin taleplerini tatmin edici ve uzlaştırıcı gerçek bir değişiklik yapılması gereksinimi hala ortadadır. Yürürlükteki 301. madde ve 216. maddeler birarada değerlendirilip, bir uzlaşma formülü bulunulabilir. Benim bir önerim var bu konuda. Bu formülü ortaya koymadan önce, Yeni Türk Ceza Kanununun 216. maddesi hükmünü de anımsatmak istiyorum: Madde 216  diyor ki “Halkın sosyal sınıf, ırk, din, mezhep veya bölge bakımından farklı özelliklere sahip bir kesimini, diğer bir kesimi aleyhine kin ve düşmanlığa alenen tahrik eden kimse, bu nedenle kamu güvenliği açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması halinde, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.” İkinci fıkrada da “halkın bir kesimini, sosyal sınıf, ırk, din, mezhep, cinsiyet veya bölge farklılığına dayanarak alenen aşağılayan kişi, altı aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır” hükmü getirilmiş ve 3. fıkra “halkın bir kesiminin benimsediği dinî değerleri alenen aşağılayan kişi, fiilin kamu barışını bozmaya elverişli olması hâlinde, altı aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır” diyor. Şimdi, öncelikle 301. maddeyi, düşünce özgürlüğü bakımından meşru bir zemine taşıyabilmek için, açık dokulu Türklük kavramını, Türk milleti ile değiştirmek soruna çare değildir. Maddenin daha da somutlaştırılması gerekmektedir. Türk milletini aşağılama gibi bir fiilin, özellikle aşağılama unsuru düşünüldüğünde, hükmün felsefesinin Türklük ile Türk milletine ait olan bireylerin kişi haysiyeti arasında –çok muğlak da olsa- bir bağ kurulmuş olması gerçeğinde yattığı söylenebilir. Demek ki, Türk milletinin aşağılanması ile zedelenen değer, Türk olan bireylerden bağımsız, soyut bir değer değil, Türk milletine ait olan bireylerin kişi haysiyetinin bir parçasıdır. Benzer bir bağ, 216. maddede, 301. maddeden daha açık ve somut olarak zaten kurulmuş bulunmaktadır. 216. maddenin ikinci fıkrasında, halkın bir kesimini sosyal sınıf, ırk, din, mezhep, cinsiyet veya bölge farklılığına dayanarak alenen aşağılamak fiili cezalandırılmıştır. Her ne kadar bu fıkra hükmü de, düşüncenin ifadesi özgürlüğü bakımından çok eleştirilebilecek bir biçimde kaleme alınmışsa da, yine de 301 maddeden biraz daha somuttur. Çünkü, hükümden halkın bir kesimine mensup bireylerin insan onurunun korunmasının amaçlandığı açıkça anlaşılmaktadır. Bir anlamda, madde ile halkın bir kesiminin ırkçı ve ayrımcı tahkir fiilllerine maruz kalması önlenmek istenmiştir. Maddenin, özgürlükçü yorumu, halkın bir kesimine mensup olan bireylerin insan onurlarını zedelemeye elverişli tahkir fiillerinin cezalandırılmasını meşru görür. Aynı anlayış, yapılacak bir değişiklikle 301. madde için de geçerli kılınabilir ve aslen kılınmalıdır. Çünkü 301. madde ihdas edilirken, soyut Türk milletinin değil, Türk milletine mensup bireylerin, Türk olmak bakımından sahip oldukları insan onurlarının korunması düşünülmüş olmalıdır. Umarız öyle düşünülmüştür çünkü eğer Türk milleti başlıbaşına soyut bir değer olarak korunuyorsa, bu maddenin hiçbir gerekçesi olamaz. Sadece Türk milleti değil, herhangi bir milletin mensubu olmak; belirli bir dini inanca sahip olmak, siyah ya da beyaz ırka mensup olmak, kadın olmak, belirli bir etnik kimliğe sahip olmak gibi, bireylerin toplumsal insan onuru ile bağlantılı bir kimlik değeri olabilir. Diğer kimlik değerleri gibi bu kimlik değeri de, ırkçı ve ayrımcı tahkir fiilerine karşı meşru olarak korunabilir. Ama 301. maddedeki gibi değil. “Türk milleti”, aşağılanmaktan, Türkiye Cumhuriyeti Devleti, Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ve Devletin yargı organları ile Devletin askerî veya emniyet teşkilatının yanındaki “kurumsal konumda” değil, 216. maddenin 2. fıkrasındaki halkın, sosyal sınıf, ırk, din, mezhep, cinsiyet veya bölge farklılığına dayanan kesimleri ile birlikte yeralacağı bir “haysiyet konumunda” korunmalıdır. Millet, kendi çatısı altındaki kesimlerle birlikte korunduğu zaman eşitlikçidir.  301. Maddenin bir kısmını kapsamak için 216. maddenin 2. fıkrası şöyle değiştirilmelidir bence: (1) Halkın sosyal sınıf, ırk, din, mezhep veya bölge bakımından farklı özelliklere sahip bir kesimini diğer bir kesimi aleyhine ya da bir millet aleyhine kin ve düşmanlığa alenen tahrik eden; sayılan kesimlerin ya da milletin mensuplarına karşı şiddet ve keyfi muamele uygulanmasını teşvik eden; bu nedenle kamu güvenliği açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması halinde…cezalandırılır. (2) Başkalarının kişi haysiyetini, bir milleti veya halkın sosyal sınıf, ırk, din, mezhep veya bölge bakımından farklı özelliklere sahip bir kesimini tahkir ederek zedeleyen kimse, … cezalandırılır. (3) Halkın bir kesiminin benimsediği dinî değerleri alenen aşağılayan kişi, fiil nedeniyle kamu barışını açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması hâlinde, …cezalandırılır. 3. fıkra ile ilgili olarak da açık ve yakın tehlike kriterinin getirilmesi taraftarıyız. 216. madde düzenlemesine bir millet aleyhine ifadesi eklenirse hem Türk milleti kapsanacak, hem de diğer milletler korunacak, böylece madde nesnel bir eşitlik anlayışı içinde işlevini koruyacaktır. Böyle bir düzenleme, hem tepkisel kesimlerin isterleri bakımından hem de Türklük ve maddede sayılı diğer değerlerin korunması bakımından uygun olacaktır. Bunun yanında, 301. maddenin Türk milleti dışında koruduğu değerler bakımından madde “Türkiye Cumhuriyeti Devletini, Türkiye Büyük Millet Meclisini, Türkiye Cumhuriyeti hükümetini ve devletin yargı organlarını, devletin askeri veya emniyet teşkilatını kamu güvenliğini bozmaya açıkça elverişli bir biçimde ve alenen aşağılayan kişi, …cezalandırılır.” biçiminde değiştirilmelidir. Esasen, düşünce özgürlüğünün demokratik eleştiri işlevlerini gözetirsek, bu kurumlar açısından tahkirin suç olmasını meşru görmememiz gerekir.

32) Yazılarınızda düşünce özgürlüğünü sınırlayan Ceza Yasası maddeleri uygulanırken yapılan yorumların, düşünce özgürlüğünün işlevini mutlaka göz önünde tutması ve tarafsız olması gerektiğini belirtiyorsunuz. Aksi halde düşüncenin ifadesine getirilen sınırlamaların, toplumun devlet politikalarının belirlenmesine demokratik katılımını imkânsız hale getirebileceğini ileri sürüyorsunuz. Bu çerçevede Hrant Dink’in, Agos gazetesinde yayımlanan ve içinde “Türkten boşalacak o zehirli kanın yerini dolduracak temiz kan, Ermeni’nin Ermenistan’la kuracağı … asil damarlarında mevcuttur” ifadesinin geçtiği makalesi nedeniyle “Türklüğü aşağılamak”tan suçlu bulunmasını nasıl değerlendiriyorsunuz? Yargıtay’ın bu konudaki kararını iyi incelemek çok önemlidir. Yargıtay, (karardan alıntı yapıyorum), tartışmanın “sanığın, A Gazetesi’nin 13.02.2004 tarihli nüshasında yayımlanan makalesindeki ‘Türkten boşalacak o zehirli kanın yerini dolduracak temiz kan, Ermeni’nin Ermenistan’la kuracağı asil damarında mevcuttur’ cümlesiyle, “Türklüğü alenen tahkir ve tezyif suçunu” düzenleyen 765 sayılı TCY’nın 159 uncu maddesini ihlal edip etmediği noktasında” toplandığını saptamış ve  “sanık, Mustafa Kemal Atatürk’ün “Muhtaç olduğun kudret, damarlarındaki asil kanda mevcuttur” sözünden de çıkarım yaparak ve bu sözü ustaca bir üslupla değiştirerek ‘Türk’ten boşalacak o zehirli kanın yerini dolduracak temiz kan, Ermeni’nin Ermenistan’la kuracağı asil damarında mevcuttur’ demek suretiyle Türklüğü aşağılamıştır” sonucuna varmıştır. Çoğunluk görüşüne katılmayan Kurul Başkanı Osman Şirin ve Kurul Üyesi Muvaffak Tatar ise “Türk’ten boşalacak ‘O’ ‘zehirli kan’ tanımlamasıyla kastedilenin, altıncı yazının sonuncu paragrafında; ‘sonuçta görülüyor ki işte Türk, Ermeni kimliğinin hem zehiri hem panzehiridir. Asıl önemli sorun ise Ermeninin kimliğindeki bu Türkten kurtulup kurtulamayacağıdır’ ifadeleriyle açıklandığı ve ‘zehirli kan’ benzetmesiyle; Türklük ya da Türklerin değil 1915 olayları nedeniyle Ermeni toplumunda oluşan ve artık kurtulmak gereken hatalı anlayışın kastedildiği görülmektedir. Yerel mahkeme ise bu bağı kurma gereğini duymamıştır” yorumu ile Yargıtay’ın kararına katılmamışlardır. Bu karar, düşünce özgürlüğünü sınırlayan normların uygulanması çerçevesinde yargıcın yorum etkinliğinin ne derece önemli ve çelişkilere açık olduğunu göstermektedir. Şüphe halinde özgürlüğü korumak temel ilke iken Yargıtay’ın çoğunluk görüşü, Hrant Dink’in ifadelerini ve özellikle “Türkten boşalan zehirli kan” ifadesini, kulağa geldiği biçimi içinde ve özellikle metaforik anlamına bakmadan Türklüğü aşağılama olarak değerlendirirken, karşı oy yazan üyeler, yazı dizilerinin bütününe ve özellikle yazarın anlatmak istediği düşüncenin özüne, ana fikrine eğilmişler ve Hrant Dink’in, Ermeni halkının kimliğini, artık Türk kimliğine referans vermeden tanımlaması gerektiğini kastettiğini savunmuşlardır. Yargıtay kararı incelendiğinde, karar çoğunluğu düşüncesi ile çelişen karar azınlığı düşüncesi arasında “dağlar kadar” yorum farkı olduğu söylenebilir. Bu örnek, düşünceyi sınırlayan yasaların, özellikle ceza yaptırımı içeren yasaların dar yorumlanmamasından doğacak sorunları gözönüne seriyor. Dar yorumun, yukarıda yasaların belirliliği ilkesinin bir alt açılımı olduğu da ifade edilebilir. Yani düşünce açıklamaları çifte anlamlı, metaforik özellikler gösteren ya da belirsiz açıklamalar ise bu konudaki şüphe düşünce özgürlüğünün lehine olmalıdır. Aynı derecede yüksek yargıçların bu derece büyük bir yorum farkı ile karara varmaları; özellikle metinlerarası, sistematik, metaforik yorum gerektiren açıklama ve yayınların meşru olarak cezalandırılmasının hiç de kolay olmadığını, bu alanda kimin ne demek istediğinin kolay anlaşılamadığını, bu gibi suçların sadece soyut tehlike suçları olarak düzenlenmesinin çok yanlış olduğunu göstermektedir.

33. Düşünce özgürlüğü açısından ülkemizde sıkça tartışılan bir başka konu da, yeni TCK’da yer alan ve “halkı kin ve düşmanlığa tahrik” fiilini düzenleyen 216. maddenin uygulanması. Bildiğiniz gibi, bu maddenin birinci fıkrası “halkın sosyal sınıf, ırk, din, mezhep veya bölge bakımından farklı özelliklere sahip bir kesimini, diğer bir kesimi aleyhine kin ve düşmanlığa alanen tahrik eden kimse, bu nedenle kamu güvenliği açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması halinde, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır” diyor. Bu çerçevede, önceki Ceza Yasası’nda yer alan benzer bir düzenlemeden (eski TCK’nın 312. maddesi) farklı olarak, “kamu güvenliği açısından açık ve yakın tehlikenin ortaya çıkmış olması” koşulunu arıyor. Bu maddenin uygulanabilmesi için gözetilmesi gereken kriterlerle ilgili görüşlerinizi almak istiyoruz. Öncelikle, ülkemizde yakın dönemde meydana gelen bazı örneklerden hareketle şunu sormak istiyoruz: Örneğin, bir yazarın Ermeni sorunu hakkında toplumsal önyargıları sarsan düşünceler ileri sürmesi, tek başına, 216. madde kapsamında şuç işlediğine karar verilebilmesi için yeterli midir? Değilse, söz konusu yazarın düşünce özgürlüğünün meşru biçimde kısıtlanabilmesi için başka hangi koşulların gerçekleşmiş olması gerekir? Halkın sosyal sınıf, ırk, din, mezhep veya bölge bakımından farklı özelliklere sahip bir kesimini, diğer bir kesimi aleyhine kin ve düşmanlığa alenen tahrik içeren herhangi bir yayının kamu güvenliğini açık ve yakın bir tehlikeye koymuş olmasını arayan 216. madde hükmünü somut olarak uygular iken yargıcın aşağı gösterilen dört noktayı gözetmesi çok önemlidir: BİR: Tahrik nedir? Açıklamalar tahrik sayılabilir mi? İKİ: Kamu güvenliği nedir ve kamu güvenliğinin açıklamalarla hedef alınan alt-unsurları nelerden oluşmaktadır? Yaşam mı? Hürriyet mi? Vücut bütünlüğü mü? Korkudan uzak yaşamak mı? Herhangi bir devlet organının işlevini görmesi mi? ÜÇ: Tehlike nedir? Bu suç bakımından, kamu güvenliğinin zarar görmesi ile tehlikeye konulmuş olması arasındaki fark nedir? DÖRT: Somut olayda tehlike gerçekleşmiş mi? Gerçekleşen tehlike açık ve yakın mı? Her durumda, zarardan hareket edilerek saptanması gereken somut tehlikeden daha ileri aşama bir tehlike haline işaret eden açık ve yakın tehlikenin değerlendirilmesi çok önemlidir, araştırılması gereken şey, tehlikenin ne zaman ve nasıl gerçekleştiğidir. Kamu güvenliği, hukuk düzeninin temel yapısı ve devletin temel organlarının işlevini, bireylerin sağlık, onur, özgürlük, mülkiyet vb. temel değerlerinin koruma düzenini anlattığına göre, bu değerin ihlâl edildiği bir durumda, ifadenin etkilediği unsur hangi nihai değere ilişkin ise, bu değerin sahibi olan ve dikkate değer sayıda birey ya da kurumun zarar görmüş olması gerekir. İlgili basamak-değerlerin tehlikeye konulmuş olması, herşeyden önce ciddi olarak tehdit edilmiş olması, yani, zarar görmeleri olasılığının değillenememesi demektir. Zarar görme olasılığının değillenememesi ise, tehdidin, ya tehditte bulunan ya da onun etkisi altındaki kimseler tarafından gerçekleştirilmesi olasılığının büyüklüğüne bağlıdır. Polisin basit müdahaleleri ile önlenmesi mümkün olan girişimlerin meydana gelmesi, kamuoyunda ateşli tartışmaların doğması, belirli kesimlerin sert açıklamalarda bulunarak tepki göstermeleri, kamu güvenliği akımından henüz bir tehlikenin doğmuş olduğunu göstermez.  Yani bakın kamu güvenliğini koruyoruz denebilir ama kamu güvenliğinin açık ve yakın bir zarar tehlikesine düşürülüp düşürülmediğini saptamak için gene kamu güvenliğinin basamak değer olarak koruduğu yaşam, vücut bütünlüğü, hürriyet ve benzeri ciddi değerlerinin tehdit edildiği bir ortama varılmış olması gerekir ki, kamu güvenliği açık ve yakın tehlike içindedir diyelim. Halkı kin ve düşmanlığa takrik suçları bakımından kamu güvenliğinin somut tehlikeye düşürülmüş olması nedir? Herşeyden önce tehlike nedir? Açık ve yakın tehlike kriterinin anlamı nedir? Genel anlamıyla tehlike, failin fiilinin yolaçtığı ve somut koşullara göre norm ile doğrudan korunan hukuksal değere yönelik zararın gerçekleşmesini muhtemel kılan alışılmadık bir durumdur. Zarar olasılığı yakın ise ya da zararın doğacağına ilişkin haklı kaygılar var ise tehlike muhtemeldir. Yine, genel hayat tecrübelerine göre, zararın doğacağı düşünülebilirse tehlike söz konusudur. Sadece bir olasılık ya da uzak bir olasılık tehlikenin varlığı için yeterli değildir. Zararın doğmasının, doğmamasından daha muhtemel olmasını aramak kriteri eleştirilmiş olsa da, açık ve yakın somut tehlikeyi arayan Yeni Ceza Kanunu’nun 216. maddesi bakımından bu düşünce pekala savunulabilir. Açık ve yakın niteliğinden öte, sadece tehlikenin varlığı için zararın doğmasından ciddi şekilde korkulması ölçütü de getirilmiştir. Tehlikenin gerçekleşeceğinden ciddi olarak korkulması, zararın bir anlamda tesadüfe kalması demektir. Şüphesiz somut tehlike söz konusu olduğunda, objektif olarak değerlendirme yapabilecek ölçüde olayın oluş koşullarını bilmesi gereken bir gözlemcinin olay sonrası değerlendirmeleri esas olacaktır. Buna olay sonrası (ex-post-facto) objektif değerlendirme adı verilmektedir. Bu değerlendirmenin, yerine göre keşif ve bilirkişi incelemesi gerektiren bir değerlendirme olmalıdır kanısındayım. Tehlikenin varlığına ilişkin yargıya varıldıktan sonra açık ve yakın tehlike ölçütü bakımından önemli olan bir nokta güncellik ile ilgili noktadır. Açık ve yakın tehlike kriteri getirilirken 216. madde hükmü üzerinde TBMM’nde yapılan tartışmalarda kriterin açık ve mevcut olarak adlandırılmasının haklı olarak teklif edilmiş olması ve bu teklifin, herhangi bir gerekçe gösterilmeden reddedilmiş olması, kanımızca kırk yıllık kriterin başka bir kriter haline geldiği biçiminde yorumlanmamalıdır. Adı ister açık ve yakın tehlike olarak konulsun isterse açık ve mevcut, açık ve güncel, açık ve şuanki tehlike olarak konulsun, içerik aynı kalmıştır. Çünkü Türk doktrini ve uygulaması, bu kriteri Amerikan hukukundan almış ve içeriğini de Yeni Ceza Kanunu’ndan çok önce başlayan uzunca bir süreç içinde Amerikan hukukundaki gibi tanımlamıştır. Zaten bu kriteri kanımca yanlış uygulayan kararlarda dahi, kriterin adı açık ve yakın tehlike olarak adlandırılmasına karşın, kriterin ABD Yüksek Mahkemesi tarafından uygulanan kriter olduğu teslim edilmiştir.  Tehlikenin güncelliği (mevcudiyeti, açıklığı, halihazırdalığı), olayların doğal akışına göre, eğer hemen önlem alınmazca zararın doğmasının kesin ya da çok yüksek düzeyde muhtemel olmasıdır. Yine ifadenin yolaçtığı alışılmadık durum; insan tecrübelerine ve halihazırdaki durumun doğal akışına göre heran zarar sonucuna dönüşebilecek ise tehlike günceldir (zarar yakındır). Aslen kriterin doğru adı, açık ve güncel zarar tehlikesi ya da açık ve yakın zarar tehlikesidir. Güncel tehlike, failin henüz harekette bulunmadığı anda yani hareketten önce de söz konusu olabilse de 216. madde şüpheye yer bırakmadan “bu nedenle kamu güvenliği açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması halinde“ ifadesine yer vermiştir. Öyle ise tehlikenin nedeni, failin hareketi olmak zorundadır. Şüphesiz her durumda, failin kastı gerek hareket ile tehlike arasındaki nedensellik ilişkisine gerek tehlike sonucuna yönelik olmalıdır. Yine, 216/1. madde bağlamında ifadenin hedef aldığı “kesimlerden” gelen tepkilerin, şiddet eylemi olarak kendini ifade etmeye başlaması da, kamu güvenliği için bir tehlike oluşturabilirse de, tek başına failin cezai sorumluluğu için yetmeyebilir. Herşeyden önce, bu tepkilerin, hiçbir önlem alınmaz ise kamu güvenliğine zarar vermelerinin kesin olması gerekir ki açık ve yakın bir tehlikeden sözedilsin. Zarar, hiçbir önlem alınmazsa tesadüfe kalmış olmalıdır.  Kamu güvenliği, kamu düzeni değildir. 216. madde çerçevesinde eskiden kamu düzeninin tehlikeye konulması yönünde elverişli bir hareket öngören yasa koyucu, artık kamu güvenliği için somuttan da öte açık ve yakın bir tehlike öngörmektedir. Açık ve yakın tehlike kuramının içeriğinin tüm ayrıntıları ayrı bir makale konusu olsa da, bilinen bir gerçek, zararın doğması tehlikesinin açık ve yakın olmasının aranmasının, somut tehlikeden öte bir tehlikelilik halini, bir anlamda korunan hukuksal değere zarar verilmesi olasılığının artık tesadüfe kalmış olmasının yanında, akut bir krize girmiş olmasını ve yine bir basamak değer olarak korunan kamu güvenliği hukuksal değerinin ideal değerleri olan yaşam, vücut bütünlüğü, hürriyet, malvarlığı vb. değerler ile, bu değerlerin güvenliğini sağlamaya yönelik organların işlevlerine karşı girişilen tehditlerin boyutunun ciddi ve endişe verici olması gerekecektir. Doğrusu da budur. Çünkü ifadenin içeriğindeki tahrik, somut bir suç işlemeye ya da şiddet uygulamaya tahrik değil sadece bir duygu ve içeriği normatif olan kin ve düşmanlığa tahriktir. Yasa koyucu kamu güvenliği kavramını, bu suç tipi bakımından seçmiş, kamu düzeni kavramını tercih etmemiştir. Çünkü tahrikin yönelimi oldukça muğlaktır. Bu anlamda, suç tipi bakımından çok şey değişmiştir. Bu değişikliği görmezden gelip, somut tehlike kavramını hareketin elverişliliği ile bir tutmak, kamu güvenliği kavramını kamu düzeni kavramı ile karıştırmak, son derece yanlış uygulamalara vücut verecektir, vermeye başlamıştır da.                                       Özellikle somut tehlike denetimi ile ilgili olarak, öncelikli menfaatlerin ya da öncelikli hukuksal değerlerin tehlikeye düşürülebileceği ya da zarar görebileceği bağlam olan önlenmesi istenen sonucun ciddiyeti ile tehlikenin ciddiyeti birbirinden ayrılmalıdır. Bu ayrım çerçevesinde, açık ve yakın tehlike ölçütünün doğru olarak uygulanabilmesi için, birlikte ele alınmaları şart olan tehlike ile önlenmesi istenen sonucun ciddiliği arasındaki ilişkinin, daha doğru terimlerle, zarar ile korunması amaçlanan menfaatin bağının ortaya konması önemlidir. Yine, açık ve yakın tehlike doğurması gereken hareketin, böyle bir tehlikeyi doğurmaya elverişli bir hareket olması gerekmektedir. Eğer doğan tehlike failin elverişli hareketine atfedilemiyorsa, yani başka nedenlerden ötürü gerçekleşmişse, ifadede bulunanın sorumluluğu olmamalıdır. Bu durum, özellikle “toplumdaki belli hassasiyetlere dokunan” bir açıklamadan sonra meydana gelen olayların bu açıklamaya atfedilemeyeceği durumlarda önemlidir. “Aşırı hassasiyetleri olan”, “buluttan nem kapan”, bir anlamda, özgüveni, (örneğin) bir karikatüre şiddet ile tepki verecek kadar düşük olan bir topluma hitap eden bir karikatüristin karikatürünün, kamu güvenliğinin bozulması bakımından açık ve yakın tehlike yaratmasına, bu karikatüre karşı kontrolsüz ve aşırı tepki verenler mi karar vermelidir? Yine, ifadenin doğrudan hedefi olmayan, hedefi olsa da, gösterdikleri şiddetli tepkiyi gösterme hakkı bulunmayan kesimlere yönelmiş olması; ifadenin, korunan hukuksal değeri tehlikeye düşürmeye elverişli olması demek değildir. Araya girenin müdahalede bulunarak ifadede bulunanı engellemesi, ona saldırması ya da başka şiddet eylemlerine girişmesi, ifadenin içeriğinden rahatsız olan ya da ifadeyi çekilmez bulan kimselerin, ifadede bulunana ya da başka kişi ya da eşyaya zarar vermeleri hallerinde, cezalandırılacak kimse ifadede bulunan kimse değildir. Bu anlamda ifadenin korunan hukuksal değere zarar verme konusunda elverişli olup olmadığı tahlil edilirken, olay öncesinde failin bilebileceği koşulların göz önünde tutulması, özellikle ifade özgürlüğü sınırları içinde açıklama yapan kimsenin ifadesine yönelik şiddet içeren tepkilerin ifadenin açık ve yakın tehlike yarattığının kanıtı olarak gösterilmemesi fikrindeyiz. Yeni Ceza Kanunu’nda ifade özgürlüğünü sınırlayan suçlar bakımından maalesef özellikle ifadeyi muhatap alan kesimlerin suç duyurusunda bulunmaları, yazılanlara aşırı hassas, sinirli tepkiler göstermeleri ifade özgürlüğünden yararlanmak isteyenlere karşı ceza davası açılmasına ya da mahkumiyet kararları verilmesine yolaçabilmektedir. Bu çerçevede halkı kin ve düşmanlığa karşı tahrik fiilinin kamu güvenliği bakımından açık ve yakın tehlike yaratılması gereği 1) failin açık ve yakın tehlikeyi yaratmak istemiş olması 2) fiilin açık ve yakın tehlikeyi yaratmaya elverişli (ex-ante-facto) olması ve ek olarak 3) fiil yüzünden açık ve tehlikenin somut olarak ortaya çıkmış olması (ex-post-facto) koşullarının birlikte varlığını gerektirecektir. İster Kürt konusu, Ermeni konusu, ister soykırım konusu olsun, terör konusu olsun, siyasal veya başka konuda olsun, sırf toplumsal önyargıları sarsıyor diye bir ifade sınırlanmamalı, ayrıca bana göre, isterse hiç bir önyargıyı sarsmasın, yani tamamen saçmalasın gene yasaklanamaz. Bu gibi alanlarda birinin abesle iştigal olarak gördüğü iddia, diğeri için çok yerinde olabiliyor.

34) Aynı örnekten devam edecek olursak, söz konusu yazarın bu düşüncelerini dile getirmesinden sonra, bazı grupların “tahrik olduklarını” belirterek protestolarda bulunması ya da  şiddet eylemlerine girişmesi, “kamu güvenliği açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıktığına” delil olarak gösterilebilir mi? Özellikle 216. madde, yani kin ve düşmanlığa tahrik suçları bağlamında, önlenmek istenen tehlike, kin ve düşmanlığa tahrik edilen kesimin, korunan diğer kesimlere karşı şiddet hareketlerine girişmesi tehlikesidir. Kin ve düşmanlığın sonu bir yere vardığı için sıkıntı yaratmaktadır, o varılan yer şiddettir, sevgi ve sempati değil tabii. Şiddet hareketlerinden, yani korkudan uzak yaşamak değeri, bizatihi kamu güvenliği kalkan değerinin altında gizlidir. Böyle bir tehlikeden ziyade, ifadeden rahatsız olanların, deyim yerinde ise, sağa sola saldırmaları halleri, hükmün kapsamı dışındaki olaylardır. Bir karikatürist, bir karikatür yayınlamış ve karikatür, ırkçıların azınlıklara saldırmaları tehlikesini yaratmışsa ve fail de bu tehlikeye yolaçmayı isteyerek yayında bulunmuş ise, halkın bir kesimi, diğer bir kesimini kin ve düşmanlığa ya da şiddet eylemlerine maruz bırakmak yolunda tahrik edilmiş sayılabilir. Ancak, karikatürün içeriğinden rahatsız olan bazı kesimler, sokaklarda taşkınlık yapmışlarsa ya da bir takım yerlere saldırmışlar ise, söz konusu olan halkın bir kesimini diğer kesimi aleyhine tahrik fiili değildir. Bu bağlamda cezai sorumluluk, hareket ile tehlike sonucu arasındaki nedensellik ile karikatüristin tehlikeye ilişkin kastının doğru değerlendirilmesi yolu ile sınırlanabilir.  Her koşulda 216. madde ile ihdas edilen suç, “halkın galeyana gelmesine yolaçmak” suçu değildir. Halkın bir kesimi, halkın benimsediği inançlar değildir. O kesimin kendisi, yani yaşamı, vücut bütünlüğü, özgürlüğü ve cinsel dokunulmazlığı gibi doğrudan değerleridir. Örnek karikatür olayı, yerine göre, “halkın bir kesimini, sosyal sınıf, ırk, din, mezhep, cinsiyet veya bölge farklılığına dayanarak alenen aşağılama (m. 216/2) anlamına gelebilir. Bu çerçevede de öncelikle önemli olan aşağılama kastıdır. Yine hale göre kamu barışını bozmaya elverişlilik şartı ile “halkın bir kesiminin benimsediği dini değerleri alenen aşağılama” (m. 216/3) suçları da oluşmuş olabilir. Ancak 216. maddenin 2. ve 3. fıkralarının somut uygulaması içinde, herhangi bir aşağılamanın söz konusu olup olmadığına ilişkin karar, kendilerine ya da benimsedikleri değerlere karşı bir sataşma algılayan gruplarca verilecek karara bağlı olacağı için kanımızca düzenlemeler düşünce özgürlüğünü haksız ve ölçüsüz olarak sınırlamaktadır. Oysa, aşağılamanın, halkın bir kesimine mensup kimselerin insan onurunu zedeleyecek nitelikte olmasının aranması, uygun bir sınırlayıcı unsur olarak kabul edilebilirdi. Benimsenen dini değerlerin aşağılanması gibi bir suç ise (3. fıkra) son derece muğlaktır. Yani, halkın benimsediği fikir, inanç ve benzeri düşünceleri hedef alan düşünce açıklamalarının cezai yaptırım görmesi meşru değildir kanısındayım. Aksi durum Sivas olaylarına yolaçtı diye Aziz Nesin’i cezalandırmak anlamına gelir. Yani Aziz Nesin fikrini açıklıyor, bir kesim rahatsız olup başka bir kesimin temsilcisi addettiği sanat insanlarının kaldığı oteli ateşe veriyor. Madımak Oteli olayında Aziz Nesin’e de dava açılmıştı ama beraat etmişti. Şimdi benzer olaylarda mahkumiyet kararları verilebiliyor, çok yanlış olarak. Ermeni-Türk tarihsel sorunları konusunda açıklama yapan yazar açısından da aynı değerlendirmeler geçerli olmalıdır. Vay sen benim atama nasıl soykırımcı dersin diye şiddet hareketine girişiyorsa bir grup, suçlu, görüşünü beyan eden olamaz.

35) Yeni TCK’da yer alan 216. madde kapsamında bir soruyla devam edelim. Uygulamalarından dolayı devlet politikalarını ve kurumlarını eleştiren ifadelere karşı 301. maddenin yanı sıra, “halkı kin ve düşmanlığa tahrik” fiilini düzenleyen 216. maddeden de dava açılabiliyor. Örneğin, “Türkiye devleti Kürtlere karşı yaygın insan hakları ihlalleri gerçekleştirmiştir” şeklinde bir ifade, sanki Kürtleri Türklere karşı kışkırtıyormuş gibi algılanabiliyor. Dolayısıyla, bu ifadenin sahibi hakkında “halkın bir kesimini diğer kesiminin alehyine kin ve düşmanlığa tahrik ettiği” gerekçesiyle ceza davası açılabiliyor. Şu konuda görüşünüze başvurmak istiyoruz: Bu tür davaların iddianamelerinde örtük bir varsayımla karşılaşıyoruz. Sanki Türk halkının devlet politikalarını benimsediği; mevcut devlet politikalarının Türk halkının yüksek tuttuğu bir değer olduğu; dolayısıyla devlet kurumlarına yönelik ağır eleştirilerin, Türk halkının değerlerini aşağılayarak onu kin ve düşmanlığın nesnesi haline getirdiği şeklinde bir varsayım bu. Devlet politikaları hakkındaki belirli düşüncelerin ve ideolojik yaklaşımların, “halkın bir kesimi”ni tanımlarken bir kıstas olarak kullanılması doğru mu? Bu tür örtük varsayımlar hukuki açıdan geçerli kabul edilebilir mi? Tartışmaların can alıcı noktası işte bu soruda somutlaşıyor. 1999 yılında Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesinde yaptığım üç aylık bir karar tarama çalışmasında belirlediğim, şimdiki 216. maddenin karşılık geldiği eski 312. maddenin Türkiye’deki rolünün buna paralel düzenlemelerin yürürlükte olduğu Batı Avrupa’dan, örneğin Almanya’dan çok farklı biçimde ele alındığı ve uygulanmasının da çok farklı olduğu idi. Gerçekten Türkiye’de 312. madde, devlet ve kurumları korurken, örneğin Alman Ceza Yasasının paralel 130. maddesi düzenlemesi ırkçılık ve yabancı düşmanlığı ile savaşımda halkın bir kısmını kendilerine düşman diğer bir kısmından (neo-nazilerden, dazlaklardan vs. aşırı sağ temelli oluşumlardan) korumak amacıyla kullanılmakta idi. Türkiye’de 312. maddeyi uygulayan kararların pek azında belirli bir halkı ya da halkın bir kısmını, bu kısma mensup kimseleri koruma amacından kuramsal bağlam içinde sözedilmekte idi. Korunan değer, bir çok kararda açıkça ifade edilmese de; devlet, organları ve sembolleri idi. Maddenin, özellikle -yumuşak olsun sert olsun- bir biçimde Kürt etnik kökenindeki veya diğer yurttaşların bir kısmının ayrılıkçılık propagandasına ya da dinsel içerikli “istenmeyen” ifadelere bir yanıt olarak verilmesinin nedeni, düzenlemede din, dil, ırk,… gözeterek teşvikin cezalandırılmış olmasındadır. Ancak halkın bir kısmını diğer kısmına karşı ifadesi Türkiye’de nedense halkın bir kısmını ”devlete” ya da halkın ”çoğunluğuna” karşı olarak anlaşılmıştır. Halkın çoğunluğunun, egemen çoğunlukların da, halkın bir kısmı olduğu düşünülebilirse de bugün Batı Avrupa’da geçerli anlayışta çoğunluğun böyle düşmanlık propagandalarından korunması gerekmez. Korunması gereken azınlıktır Avrupa’da geçerli ”312” -ya da artık 216- anlayışında. Yeni 216. madde, soyut olarak çok şeyi değiştirdi ama uygulamada fazla bir şey değişmeyeceğine yönelik ilk sinyalleri aldık sanki. 216. maddenin 1. maddesi hükmü, öncelikle, halkın sosyal sınıf, ırk, din, mezhep veya bölge bakımından farklı özelliklere sahip bir “kesimini”, diğer “kesimi” aleyhine, kin ve düşmanlığa” “tahrik” etmeyi yasaklamaktadır. Yani halkın bir kesimini, devlete karşı kin ve düşmanlığa tahrik cezalandırılmamıştır. Bu, çok önemli bir ayrımdır. Çünkü bu suç, aslında ayrımcı şiddeti önlemeye yönelik bir suçtur. Batıdaki tarihi gelişim ve dönüşümü de böyle olmuştur. Tahrik edilen kesim sayılan özelliklere sahip bir kesim değil ise, tahrik edilenle, aleyhine tahrik edilenler, suç tipindeki bir kesim olarak tanımlanamıyorsa, tahrik, kin ve düşmanlığa değil ise, tepkiler ne kadar şiddetli olursa olsun 216. maddede yazılı hareket, tüm unsurları ile gerçekleşmiş sayılmamalıdır. Ayrıca eski, ırk vs. “gözeterek” formülü kaldırılmıştır. Fail, kendi yanlış düşüncesine göre laikleri bir tarafa, dindarları diğer tarafa koymuş ise ya da komunistleri bir tarafa, milliyetçileri diğer tarafa koymuş ise, yaptığı bu ayırım henüz suç tipinde yazılı ve nitelikleri belirli “kesim” unsurunun gerçekleştiği anlamına alınamaz. Suç tipinde yazılı, sosyal, ırksal vs. özellikleri ile belirli kesimlerin tanımı “failin” anlayışına bağlı olamaz. Bu kesimler, objektif olarak tanımlanabilir nitelikte, kapsamı içindeki bireylerin belirli dışsal özelliklerinden anlaşılabilir ya da fazla çaba göstermeden betimlenebilir olmalıdır. Şüphesiz, objektif olarak laik olarak algılanabilenler ile objektif olarak komunist olarak algılananlar ile algılanamayanlar üç aşağı beş yukarı fikri olarak belirlenebilirse de, failin tahrikinin daha çok muhatapların “normatif” yorumuna bağlı gruplar mı, yoksa, “betimsel” (deskriptif) olarak belirlenebilen kesimler mi olduğunu araştırmak son derece önemlidir. Yeni Ceza Kanunu’nun 216. maddesi, sayılan “farklı özelliklerden” bahsederken, “farklı fikir sahiplerinden” bahsetmemektedir. Bu nokta, hükmün yasa koyucunun kastettiği gibi uygulanabilmesi bakımından yaşamsaldır. Laikler ya da laik olmayanlar, komunistler ya da sağcılar, kesin çizgilerle belirlenmesi güç olan, içeriği fikrî olarak doldurulabilen düşünce çizgileri olması nedeniyle, açıklamalardan “etkilenenlerin” keyfi yorumuna bağlı niteliklerdir. Oysa, Komunist Parti üyeleri ya da AKP veya CHP üyeleri, İşçiler, Memurlar, Yargıçlar, Hıristiyanlar, Doğulular, Karadenizliler, Kürtler, Yahudiler, Ermeniler, Romanlar, 216. madde anlamındaki kesimlere örnektir. 216. madde ihdas edilirken yararlanılan Alman Ceza Kanunu’nun paralel 130. madde uygulaması da tümü ile bu yöndedir. Eski Ceza Kanununun 312. maddesi bağlamında yapılan ve normun amacını nerede ise tamamen saptıran uygulamaların sürdürülmemesi ancak yapılan değerlendirmelerin yukarıda işaret edilen ve hükmün, yasa koyucunun kabul ettiği gibi uygulanabilmesi için yaşamsal olan noktaların ciddiye alınması ile mümkündür. Bu ancak, atadan dededen kalan bir takım ezber formüllerin kullanılmasının ötesine geçip, somut olayı soyut yasanın unsurlarına göre incelikli değerlendirmeler süzgecinden geçiren gerçek-düşünsel bir yorum faaliyeti ile mümkün olabilir. Ama yeni normun uygulandığı kararlarda da eski uygulamalar sürüyor. Laikler, dinciler ve sair subjektif nitelikler, halkın kesimleri imiş gibi yorumlanıyor. Ayrıca “Halkın sosyal sınıf, ırk, din, mezhep veya bölge bakımından farklı özelliklere sahip bir kesimini, diğer bir kesimi aleyhine kin ve düşmanlığa alenen tahrik eden kimse, bu nedenle kamu güvenliği açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması halinde, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır” hükmünü öngören 216. madde uygulaması bakımından yargıç, kin kavramını tanımlamak zorunda kalacak, düşmanlık kavramına içerik arayacaktır. Çoğu zaman yargıcın elinde, bu kavramları nesnel ve adil tanımlamak için gereken kavramsal araçlar yoktur. Yukarıdaki buluttan nem kapma örneğini burada da yineleyebiliriz. Kendi kinini şiddet yolu ile ifade etme ya da psikolojik terminoloji ile “yansıtma” fırsatı kollayan bir gruba yönelik ya da o grupla ilişkili olarak yapılan konuşmaların yargıç tarafından değerlendirilmesi de zor olacaktır. Mülga TCK uygulamasında bu sorun sık sık yaşanmıştır.

36) Yargı nasıl yaklaşıyor yeni hükme? Bir örnek vereyim. Failin halkın bir kesimini diğer kesimine karşı kin ve düşmanlığa tahrik ettiği kabul edilmişse, aleyhine kin ve düşmanlığa tahrik edilen halkın “olası tepkileri açısından Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun “…tüm bu hukuksal tesbit ve incelemeler karşısında sanığın seçtiği hedef kitle ve içerikle birlikte açıklamadaki özensizlik, aşağılayıcı üslup nazara alındığında yazının, halkın bir kesimini diğer kesime karşı kamu düzeni için tehlikeli olabilecek şekilde düşmanlığa ve kin beslemeye açıkça tahrik ettiği ve bunu yaparken de şiddet içeren ifadeler kullandığı anlaşılmakla, genele yönelik ifadeler nedeniyle devletin müdahalesini bekleyen hedef kitlenin, düzene olan saygı ve bağlılığı nedeniyle karşı tepkisini göstermemesi veya gösterememesi hatta yasal yollara başvurmaması da yakın tarihimizdeki örnekler de hatırlandığında ortaya çıkan suçu kaldırmayacağından Yerel Mahkemenin mahkûmiyet kararı yerinde görülmekle Yargıtay C.Başsavcılığının itirazının kabulüne karar verilmesi gerekmektedir” ifadeleri tuhaftır. Hedef kitle, düzene bağlı kalmış, sesini çıkarmamışsa o zaman açık ve yakın tehlike oluşmamıştır, neden suçu kaldırmasın ki şimdi bu durum? Aslen, halkın bir kesimini diğer kesimine karşı kin ve düşmanlığa tahrik suçunda iki muhatap söz konusudur. Tahrik edilenler ve tahrikin hedefi olanlar. İkisinden birisinin kamu güvenliğini, açık ve yakın tehlikeye düşürecek hareketler içine girmeleri gereklidir cezalandırma için. Yani ifade, bir anlamda azmettirme gibi ya tahrik edilenleri etkileyecek ya da bir aşağılama, taciz gibi tahrikin hedef, olanları etkileyecek. Bu etkilemeden de kamu güvenliği açık ve yakın zarar tehlikesine düşecek. Kin ve düşmanlığa tahrik normal durumlarda suç olarak kabul edilemezdi. Çünkü çok soyut, belirsiz kavramlar üzerinden gidilmiş olurdu. Ancak fiil nedeni ile kamu güvenliği bakımından açık ve yakın tehlikenin ortaya çıkmasının gerekli olması yeterli sınırlamayı sağlamalıdır. Şüphesiz bu çerçevede de yargıçların, kamu güvenliği kavramını, son planda korunması düşünülen ideal temel değere bağlayabilmesi beklenmelidir. Az önce değindiğim kararda, eski kanunun “kamu düzeni için tehlikeli olabilecek şekilde” ölçütü ile yeni kanunun “kamu güvenliği açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması” ölçütü bir tutularak pek de iyi bir sınav verilmemiştir. Eski hüküm, ex ante facto (olay öncesi) harekete özgü niteliklerin değerlendirilmesini öngörürken, yeni hüküm ex-post-facto (olay sonrası), kamu güvenliği açısından açık ve yakın tehlikenin açıkça ortaya çıkmış olmasını aramaktadır. Kamu güvenliği ile kamu düzeni kavramları, genel bazı açıklamalarla yapılageldiğinden daha açık tanımlara muhtaçtırlar ve birbirlerinden nasıl ayrıldıkları da bellidir. Kamu güvenliğinin tehlikeye düşürülmesi, belirsiz sayıda kimseler ya da eşya bakımından temel bireysel değerlere yönelik zarar tehlikesinin doğmuş olması demektir. Kamu güvenliği; korunan temel değerlerin güven altında olması, çoğunlukla da bireysel temel değerlerin cebir ve tehdit içeren müdahalelerden uzak tutulması demektir. Kamu güvenliğini ya da kamu barışını koruyan ceza kanunu hükümleri; yaşam, vücut bütünlüğü, hürriyet, cinsel dokunulmazlık, malvarlığı gibi temel bireysel değerleri doğrudan koruyan hükümlerin öncelikle uygulanabileceği somut ve dar kalıplar içinde kalmış olaylarda uygulama alanı bulmaz. Örneğin, iki mahallelinin birbirine katılmasına yönelik tahrik, hale göre, halkı suç işlemeye tahriktir, 216. madde anlamındaki tahrik değil. Bu durum, 216. madde hükmünün bireysel değerlerin koruma çemberini genişleten “tamamlayıcı” nitelikte hükümler olduğunu gösterir. Özellikle bazı kimselere ya da eşyaya zarar verilmesi ya da tek bir kimseye ya da eşyaya zarar verilse de, zararın aynı çerçevede başka kimseler ya da eşya bakımından bir nev’i mümessil zarar olarak görülebilmesi halinde, kamu güvenliği bakımından tehlike meydana gelmiştir. Yine, çok sayıda kimsenin emniyetinin güncel olarak sarsılması da kamu güvenliğinin tehlikeye düşürülmüş olması anlamına gelir. Görüldüğü gibi 216. maddesinin 1. fıkrasının uygulanmasında hâlâ çok önemli sorunlar vardır. Bu maddenin 2. ve 3. fıkraları ise, düzenlendikleri hali ile bile sorunludur. Yargı da maalesef, daraltıcı yorumlara başvurmamaktadır.

37) Genel Olarak Türk Ceza Kanununu bu açıdan nasıl değerlendiriyorsunuz? Yeni yasada salt ifade suçları, olası düşünce özgürlüğü korumasının derecesine göre altı kategoriye ayrılabilir.  Birinci grup, genelde, siyasal propaganda ya da sanatsal, bilimsel vb. amaçlarla meşru olarak da işlenmek istenebilen ancak kantarın topuzu kaçırılırsa, cezai sorumluluğa vücut veren suçlardır. İkinci grup, tamamen bireysel hakları koruma altına alan suçlar (hakaret, sövme), üçüncü grup cebir veya tehditle işlenmesi gereken suçlar, dördüncü grup müstehcenlik fiilleri, beşinci grup adliyeye karşı suçlar ve altıncı grup da savaş hali çerçevesinde düzenlenen fiillerdir. Bu kategoriler içinde önemli farklar olduğuna işaret etmek istiyorum. Korunan hukuksal değerlerin önemi bakımından tartışmasız olan suçlar; tamamen bireysel hakları koruma altına alan suçlar, cebir ve tehdit içeren suçlar, çocukların korunması ile sınırlı olduğu için müstehcenlik; adliyeye karşı suçlar ve savaş hali çerçevesinde düzenlenen suçlardır. Bu anlamda sırası ile kişi onuru, kişi hürriyetinin parçası olan karar verme özgürlüğü ve endişeden uzak yaşama, çocukların sağlıklı büyümeleri ve cinsel nesne olarak kullanılmamaları, kamusal temel bir değer olan adaletin sağlanması, savaşta ulusal güvenlik gibi değerler son derece önemli hukuksal değerlerdir ve bunlar bakımından Yeni Ceza Kanunu’nda genelde değerin önemine uygun bir hareket ve/veya sonuç unsur yapısı oluşturulmaya çalışılmıştır. Adil yargılamayı etkilemeye teşebbüs suçu ise, son dönemde Türkiye’de yaşanan bazı somut sorunların da gösterdiği gibi, seçici ve taraflı uygulanmaya müsait bir normdur. Çok genel ve soyut tehlike suçu olarak düzenlenmesi kanımızca yanlıştır. Her koşulda, ayrı bir hükümle öngörülen yargı görevini etkileme suçu ile gereken oranda korunabilecek değerleri bir de soyut hükümle desteklemeye gerek yoktu. Siyasal propaganda ya da sanatsal, bilimsel vb. amaçlarla meşru olarak ortaya konan ancak “seçici algılayıcılar tarafından tepki ile karşılanan” ifadeleri kapsadığı düşünülen normlar eğer dikkatli ve özenli incelenmeden uygulanırlar ise, düşünce özgürlüğü ihlallerine neden olabileceklerdir. Bunlar özellikle, halkı kin ve düşmanlığa tahrik ve aşağılama, suç işlemeye tahrik, halkı kanunlara uymamaya tahrik, örgüt propagandası, yargılamayı etkilemeye teşebbüs, devletin egemenlik alametlerini aşağılama, Türk milletini ve Türkiye Cumhuriyeti Devleti ve bazı kurumlarını aşağılama, temel milli yararlara karşı faaliyette bulunmak için yarar sağlama, halkı askerlikten soğutma, yabancı devlet bayrağına karşı hakaret suçlarıdır. Bu noktada çok ilginç olduğunu düşündüğümüz bir not düşmekte yarar vardır: Fikrimizce Yeni Türk Ceza Kanununun kabul edildiği 26. 09. 2004 tarihi ile bu kanunda değişiklik yapan 5377 sayılı kanunun kabul edildiği 29.6.2005 tarihi arasında, demokratik yollarla olmak şartı ile devletin düzeninin örneğin komunizm, teokrasi ya da monarşi olmasını savunmak, anayasal düzenin değişmesini savunmak; ve istenen sonucu sağlamak bakımından elverişsiz propaganda eylemleri ile devletin, demokratik yollarla; bölünmesini, başka devlete katılmasını ya da federal düzene geçilmesini savunmak gibi eylemler suç olmaktan çıkmış iken 29.06.2005 tarihli kanunla sadece bölücülük, birlik ve bütünlük bozma suçları bakımından elverişlilik şartı kaldırılmış ve “Devlet topraklarının tamamını veya bir kısmını yabancı bir devletin egemenliği altına koymaya veya Devletin bağımsızlığını zayıflatmaya veya birliğini bozmaya veya Devletin egemenliği altında bulunan topraklardan bir kısmını Devlet idaresinden ayırmaya yönelik bir fiil işlemek” cezalandırılmıştır (m. 302). Devletin topraklarının tamamını veya bir kısmını yabancı bir devletin egemenliği altına koymak, Devletin birliğini bozmak, Devletin egemenliği altında bulunan topraklardan bir kısmını Devlet idaresinden ayırmak, Devletin bağımsızlığını zayıflatmak amacına yönelik elverişli bir fiil işlemeyi cezalandırıyordu. Oysa, 2005 yılında yapılan değişiklikle, anayasayı ihlal suçuna dokunulmamış, bu suç bakımından mutlaka cebir ve şiddet kullanılması aranmıştır (“Cebir ve şiddet kullanarak, Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının öngördüğü düzeni ortadan kaldırmaya veya bu düzen yerine başka bir düzen getirmeye veya bu düzenin fiilen uygulanmasını önlemeye teşebbüs edenler……cezalandırılırlar”) Demek ki, “bölücülük” suçu bakımından artık somut çerçevesi ve içeriği belli olmayan ve basit propaganda fiillerini de içeren bölücülüğe yönelik fiiller müebbet hapis cezası ile cezalandırılırken, yani nerede ise içeriği muğlak bırakılmış bir normla müebbet hapis cezası getirilirken anayasal düzeni değiştirmeye yönelik propaganda serbest bırakılmıştır. Bu; örneğin teokrasi, monarşi ya da faşizm propagandasının serbest bırakılıp, ayrılıkçılık propagandasının hiçbir sınırlamaya tabi tutulmadan müebbet hapis cezası ile karşılanması anlamına gelmiştir. Böylece iki arada bir derede sıkıştırılan bazı satır araları, hem siyaset-sosyologlarını hem de düşünce özgürlüğü savunucularını ilgilendiren tuhaf bir durum yaratmış ve Türkiye’de düşünce özgürlüğünü korumak yolunda elde edildiği düşünülen kazanımların bir kalemde silinebileceğini yeniden hatırlatmıştır kanısındayız. Bir anda, “…yönelik elverişli bir fiil işleyen” ifadesinden elverişliliğin silinmesi ve “…yönelik bir fiil işleyen” ifadesinin getirilmesi çok anlamlıdır. Bir dizi suçun “basın yoluyla işlenmesi” halinde cezayı ağırlaştıran nitelikli hal olarak öngörülmesi noktası da önemli bir konudur. Yeni Ceza Kanunu, basın özgürlüğü açısından pek de başarılı bir sınav vermemiştir.

38) Bir de ceza kanunları dışında kalan sınırlamalar var. Evet o alanlarda da yaygın sınırlamalar olabiliyor. Bir derneğin ya da siyasal partinin kapatılması, bir kitabın toplatılması,  gösteri yürüşü sırasında kullanılacak güzergahların belirlenmesi, okul, kışla vb. devlet kurumlarında düşünce özgürlüğünün sınırlanması da en az ceza kanunları tarafından öngörülen sınırlamalar kadar önemlidir. Düşüncenin yerini, zamanını ve yöntemini sınırlayan düzenlemeler de içerik ayrımcılığı yapmamalı ve düşünceyi sınırlamaları ancak bütünüyle rastlantısal olmalıdır ki meşru kabul edilsinler. Yani örneğin taşıt trafiğinin akışını her türlü olumsuz etkiye karşı korumaya hakkınız olduğu yerde gösteri yürüyüşüne karşı koruyabilirsiniz ama ek koşulları var sınırlamanızın: Alternatif yolları hep açık tutacaksınız, mümkün olan en az sınırlamayı uygulayacaksınız ve sınırlamanız genel geçer bir hal almayacak. Ayrıca, sizin sınırlamanız, düşüncenin ifade edilmesini anlamsız ve “boş yere” kılmayacak.

39) Pornografi ve müstehcenlik konusu ve şiddet içeren ifade ve görüntüler konusu da var tabii. Pek çok kitap örneğin, müstehcen sayılıp yasaklanabiliyor. Çocukları kullanan ya da onlara hitap eden müstehcenlik dışında bu alanda cezai bir sınır kalmadı artık. Ancak ceza yasaları dışında da sınırlar var tabii. Film endüstrisi başlı başına bir alandır ve orada sınırlama ölçütleri daha gevşektir. Kişisel olarak, çocukları koruma dışındaki amaçlarla öngörülen sınırlamalara karşı ihtiyatla yaklaşılması taraftarıyım. Cinsel sömürü endüstrisinin yetişkinler açısından, özellikle kadınlar açısından büyük sorun oluşturduğunun farkındayım ama çoğu zaman gerçek ve nitelikli sanatı, pornografiden ayıracak ölçütler yoktur elimizde. Şiddet gösteren sanat açısından da aynı şey geçerli. Yani aklı başında herkes biliyor gördüğünün kaç para ettiğini de, “ne olsun, yasaklansın mı ve neden bu görüntüler, işte şu gerçek sanattan farklı?” sorusuyla karşılaşılınca net bir yanıt verilemiyor. Çoğu zaman da yapımcının ya da yaratıcının kimliği tek “estetik” ölçüt oluveriyor. Bu çok kaygan bir zemin. Yani Tarantino’nun Rezervuar Köpekleri’ndeki şiddet, sanat; başka “ucuz” filmdeki değil deyip sınırlamayı ona göre yaparsak bu işin nereye varacağı hiç belli olmaz. Şüphe halinde her zaman “sanat” lehine düşünmek gerek.

40) Son olarak, size göre ülkemizde düşünce özgürlüğü açısından daha serbest bir ortamın oluşabilmesi için, düşünce özgürlüğünün genel ilkeleri ve sınırlama ölçütleri hakkındaki tartışmaları ne yönde derinleştirmek gerekiyor? Bu konuda hukukçuların ve sosyal bilimcilerin olası katkıları hakkındaki düşüncelerinizi kısaca aktarır mısınız? Aslında serbest bir ortamın oluşabilmesi için öncelikle saygı ve farklılıkları kabullenme kültürü geliştirilmelidir. Türkiye’de doğru dürüst bir meşru sınırlama kültürünün bulunduğu söylenemez. Sapla saman birbirine karıştırılıyor. Sigara sağlığa zararlı dedik mesela. Tamam sağlığa zararlı. Ha öyle ise sinema filmlerindeki sigara görüntülerini mozaikleyelim. Şiddet ve kan dökme sağlığa yararlı mı? Hayır. Peki o zaman filmlerdeki şiddet görüntüleri neden mozaiklenmiyor? Mafyanın işlediği cinayet sağlığa çok yararlı olduğu için mozaiklenmesine gerek yok. Şüphesiz, bir sanat yapıtında hiç bir görüntü mozaiklenmemelidir. Sanat yapıtı, sigara reklamı ya da propagandası mıdır ki filmlerde sigara görüntüleri mozaikleniyor? Dünyada sigara içen son kişi kalana kadar, hatta öyle biri olmasa, hiç varolmasa dahi, bir film bunu açıkça gösterememeli midir? “Bakın böyleleri de var” anlamında farklı yaşamları, farklı karakterleri anlatmaz mı sanat? Hayır! Görünen o ki bizim mozaikçiler, sigara yasağı gibi iyi niyetli uygulamaları dahi gayrimeşruluğu kadar komik bir zorbalığa çevirme ustası olmuş. Bunlar pek zararsız örnekler denebilir ama bir o kadar da sinir bozucu.  Düşünce özgürlüğünün işlevi tartışmaları, bir filmdeki sigara içme görüntüsünün mozaiklenebilmesinin, sonunda başka bir filmde siyasal olarak hoşa gitmeyen bir görüntünün ya da işte müstehcen kabul edilen bir görüntünün mozaiklenmesi ile aynı baskıcı anlayışı paylaştığını anlamakta faydalıdır. Birincisine “zararsızdır” diye izin vermek, ikincisine cüret etmeyi kolaylaştırabilecektir.  En basit örnek.  Ama biraz daha teknik konuşursak şunu söyleyebilirz: Hepimize düşen görev, düşünce özgürlüğü gibi temel insani bir hakkın kullanımını bu derece etkileyen suçlar ve diğer sınırlamalar bakımından, düşünce özgürlüğünün işlevi konusunda kuramsal ve pratik tartışmalara girmek, korunan hukuksal değer kuramını belirginleştirmek ve değerleri içerik ve önemlilik değerlendirmesine tâbi tutmak, tipik hareketlerin tanımını daha açık ve anlaşılır kılmak, suçun unsurları kuramı bakımından değerlendirmek ve özellikle saik kuramı ile tehlike kuramını derinleştirmektir. Düşünce özgürlüğü konusunda “komplo teorilerine” girmeden, samimi ve şeffaf bir toplumsal kültürün gelişmesine katkıda bulunmak her aydının görevidir. Özellikle tarihçiler, siyasetbilimciler ve toplumbilimciler; Türklük bilincinden, etnik kimliğe, etnik kimlikten, askerlik ödevine, askerlik ödevinden başörtüsüne kadar pek çok konuda araştırmalarını derinleştirmeli, aklımızı meşgul eden konuların, gerçek sorunlar olup olmadığını tespite yönelmelidir. Bugün yaygın bir şekilde 301. madde tartışılırken kamuoyu gündeminden uzakta çok sayıda kişi, halkı kanunlara uymamaya tahrik, bölücülük, halkı kin ve düşmanlığa tahrik, örgüt propagandası gibi, yaptırımları çok daha ciddi suçlardan yargılanıyor. Yarın temel milli yararlara karşı faaliyet gündemde olabilir. Önemli olan salt gündemdeki suçu değil düşünce özgürlüğünün genel ilke ve sınırlama ölçütlerini yaygın olarak tartışmaktır. Çünkü bu ilke ve ölçütler, düşünce özgürlüğünün önündeki her türlü gayrimeşru yaptırımı sorgulamada kullanılabilir. Benim değerlendirmelerim, büyük ölçüde hukuksaldır ve geçerlilikleri, hukukun uygulanabilirliğinin sınırları olan sosyo-kültürel, siyasal, ekonomik ve sair kuramlarla sınanmak ve özellikle normatif-etik bir kuramla desteklenmek zorundadır. Şüphesiz, düşünce özgürlüğü “kuramları”na ilişkin meta-teorilerin de, bu alanda daha sağlam değerlendirmeler oluşturulmasında katkısı büyük olacaktır. Bu çerçevede; felsefi, tarihsel, kültürel, sosyolojik, psikolojik hatta ekonomik düşünce özgürlüğü kuramlarının incelenmesi ve birbirleri ile ilişkilendirilmesi çok büyük önem taşımaktadır. Yine salt kuramlar değil, düşünce özgürlüğü aktivizminden, hatta en çok aktivizmden öğreneceğimiz bilgi ve deneyimler de çok önemlidir. Özgürlükleri sınırlananların yazdıkları “hikayeler” de çok önemlidir. Tartıştığımız özgürlük, salt belirli bir meslek grubunun tekelinde ve salt akademik olarak ele alınamayacak kadar değerlidir. Salt ifade suçlarının değerlendirilmesi bakımından, yargıç, zamanın iyileştirici etkisini gözardı etmemeli, bir açıklamanın ya da yayının kamuoyunda hararetle tartışılmasını, belirli kesimlerin sert de olsa tepki vermelerini, ifadenin tehlikeliliğine yormamalıdır. Tehlike, gazete manşetlerindeki ya da televizyon ekranlarındaki aşırı ve kırıcı da olsa suç teşkil etmeyen fikir çatışmalarında değil; sokaklardaki davranışlarda, açılan tehdit telefonlarında, çıkan fiziksel kavgalarda, atılan fikir taşlarında değil, maddi taşlarda aranmalıdır. Her durumda tehlike, kamuoyu rahatsızlığı, sözel tepkiselliğinin ötesine geçen bir huzursuzluk ve güvensizlik ortamıdır. İnsanlığın, korkularını tanımlamak ve denetim altına almak, biyolojik, kişisel ve  toplumsal varlığı ile ilgili sorunlara çok yönlü yaklaşmak gibi bir misyonu ve kendi yazgısını belirlemek gibi temel bir ideali vardır. Her durumda, en yalın ve maddeci biçiminden en karmaşık ve idealist biçimine kadar etkili iletişim kurmanın, meramını anlatıp başkalarının meramını anlamanın, alışveriş ve sözleşme etkinliklerinin, haber verip haber alma olanağının, üretim ve paylaşımın, eğlenmek, kutlama yapmak ya da yas tutmanın, çağdaş siyasetin ve siyasal seçim özgürlüğünün, bilimin, sanatın, kültür ve tarihin gelişmesi, “gerçeğin” bulunması, özetle toplumsal insanlığın varlıksal olarak en iyi biçimde korunması ancak düşünce özgürlüğüne azami koruma sağlayan düzenlerde söz konusu olabilir. Boş laf, yaygara ve kayıkçı kavgaları, fikir ifade etme kisvesi altında ekonomik istismar veya sahte siyasal gündem yaratma çabaları, gayrimeşru hegemonyanın dayatılmasına hizmet için gösterilen öcüler, makul insanın teveccüh etmeyeceği ayrımcı, ırkçı, misantropist, anti-humanist “gul-i beyabani”likler ise, bu özgürlüğe sahip olma yolunda ödeyeceğimiz zorunlu bedeller olarak düşünülmelidir. Yine de yanlış bir fikir diye bir şey yoktur, belki sadece vakıalara ilişkin anlatılan yalanlar ve gerçekler vardır.

Söyleşide yeralan düşüncelerin bir kısmı “YTCK Açısından Salt İfade Suçlarına Eleştirel Bir Bakış” adlı çalışma adı ile Hukuki Perspektifler Dergisi’nin Mayıs 2006 sayısında yer almaktadır. Bu makaleden Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’na uygun olarak kısa alıntılar yapılabilir. Alıntı yapılan yazıya aşağıdaki ibare eklenmelidir :

“40 Soruda Düşünce Özgürlüğünün İşlevi ve Sınırlanmasının Meşruiyeti, ‘Türkiye’de İfade Özgürlüğü’ Adlı Kitabın Editörü Taylan Tosun’un, Kitabın Danışmanlarından Öykü Didem Aydın’la Yaptığı Bir Hazırlık Söyleşisi” başlıklı yazının tüm hakları Öykü Didem Aydın’a aittir ve söyleşi Edebiyat ve Hukuk Sitesi (http://www.edebiyatvehukuk.org) kütüphanesinde yayınlanmıştır.”

…

“Doktor Türkk, arzu ederseniz bir pasajla başlayalım. Şuna ne dersiniz? Kim yazmış Sizce?: ‘…Herşeyden önce, romantikler için estetik, bilinmeyenin (hoş)duyular üstündeki etki alanıdır. Aynı zamanda bilinçli kavrayışıyın ötekisidir, akılla kavranabilir olanın dışındaki alandır; ırkçılık ise bilinmeyenden akla aykırı olarak korkmak ve nefret etmektir. Yani hala akıl metinlerinin içindeki bir konudur, çünkü ırkçının korktuğu bilinmeyen, aklın yöntemleri ile öğrenilebilir…sınanabilir…’… ”

“Bu metnin, Alman romantiklerini değerlendiren yapıbozumcu, ‘dekonstruktivist’ bir doktora tezi olması hayli muhtemeldir Sayın Profesör Almann. Yani eserin, ırkçılığın Alman romantizmi ile bağdaştırılabilirliğini reddettiğini görüyoruz. Ama bence, estetik düşüncenin ve duygulanımın özünü birlikte kavramaktan uzak. Büyük olasılıkla kaynak metin İngilizce ya da Fransızca. Estetiğin, hoşa giden bilinmezlerle ilgili olduğunu ve (modernizmin bir ikili-karşıtlık olarak gördüğü) bilişsel olqrak açıklanabilir ve sınanabilir kavrayışlarla öyle kavranamayanlar arasındaki ayrım çerçevesinde; ussal kavrayışın ötekisi olduğunu söylüyor sanırım. Her koşulda estetiğe, aklın gölge topraklarında yer arayan ya da arandığından sözeden bir yaklaşım. ‘Estetik an’ ile ‘estetik süreç’ arasındaki farka değinerek eleştirisi de yapılabilir tabii bu tümcenin. Eğer ‘beni bağlamazın’ hoşa gitme bağlamında açıklanması gerekirse böyle bir cümle kurulabilir: ‘Zevkler ve renkler tartışılmaz.’ Herşey, her yol mübahtır. ‘Sofistike soslu’ balıkla koka kola içebilirsiniz. Hatta daha da ileriye gidip tuvalet ihtiyacınızı ana caddede giderebilirsiniz. Nasılsa her yol bir kültür, her oluş bir ‘öteki’dir ya! Bizde ötekiyi mutlaka sevmek zorundayızdır. İşte lütfen o ötekiye dokunmayalım, bırakalım tuvalet ihtiyacını ana caddede gidersin… Aklın, makul nedenin, açıklayabilme yetisinin, analitik kavramanın ötekisi olarak görülen estetik duygusundan sözediyor sanırım. Böhme kardeşlerin 1983 de yazdığı bir kitap varmış: ‘Aklın dışındaki’… Ama ben, estetiğe öyle bakmak istemiyorum, henüz öyle bakacak aşamaya gelemedim çünkü… yapısal olarak gelemedim. Ortada bozacağınız derli toplu bir yapı yoksa, ortada sadece gecekondu varsa yapı-çözümcü olamazsınız, kerpiç evin neresini çözeceksiniz? Pre-modern kabilecilikte takılı kalmışsanız, hangi modern devleti yapı-çözeceksiniz?”

“Peki ama ırkçılık açısından bu metinde sizi ilgilendiren ne?”

“Beni bu tartışmalarda, ırkçılığın açıklanmasından çok estetik süreçler içinde dışlananın hangi koşullarda yeniden içeri alınabileceği ve bu ‘reentry permit’[1]i verme yetkisinin kime verileceği ile gerekçelerinin nasıl bulunabileceği ilgilendiriyor. Şiddet, dehşet, çürüme ve yıkıcı şehvetin yaşattığı tiksinme duygusunun, bir anlamda iğrencin sanatsallaştırılmasının estetik olarak nasıl kavranıp açıklanabileceği. Kimi iğrenç olan estetik iken kimi öyle değil ve bunun bir açıklaması olmalı. Yoksa, Paris Hilton’u, kendi Paris Hilton-üstü-sırça-köşklerinden zevkle izleyip dinleyen hiper-pre-post-modern arkadaşlarımı bir türlü anlayamayacağım. İyiliğin, eski komşusu estetiğe gitgide yabancılaştığı bir çağdayız. İyilikle özdeşleştirilen nitelikler başarısızlığa yolaçıyor. Sonuç: Bol paçalı, yamalı pantolonu ile metroya binen ‘idealist çalışanın’ estetikten uzak olduğu düşünülen görüntüsü! Kötülükle özdeşleştirilen nitelikler ise başarıya götürüyor. Sonuç: Kuğu boyunlu siyah limuzinin ‘estetik’ görüntüsü! İçinde kimin oturduğunun önemi yok. Aslında olanların gerçek olup olmaması da ilgilendirmiyor kimseyi artık. Hiperreal olsun yeter. Gerçek sanılsın, herkes gerçekmişçesine yaşasın o yalanı, yetiyor… Yani estetik, iyilikten ve bugün artık neredeyse güzellikten bile uzaklaştığı oranda menfaatçi-işlevselliğe, paha fikrine yakınlaşıyor… Post-modernizm de, ucundan kenarından anlayabildiğim kadarı ile, pek çok önceli eleştiririp sorgularken kendi tuzağını yaratıyor, estetiği; akıl sağlığından ve disiplinden uzaklaştırıyor. Hegemonyadan kaçalım derken böcekler imparatorluğuna doğru pupa yelken açılıyor olabilir. Bu bağlam içinde suyun altında beş ay yaşayıp ölüm tehlikesi ile karşı karşıya gelmek ‘estetik’ oluveriyor. Bunun yanında tatlı olarak ‘Paris Hilton’ servisi yapılıyor. İdrarımı bir leğene doldurup sanat galerisinde sergileyebilirim, salt o galeride sergilenmesi bile sanat kabul edilebilir. Bu, işin kurumsal, biçimsel boyutu… Sanatçının kimliği, toplumsal ortam, sanat endüstrisi vs. tartışmalara girmek istemiyorum..Fakat içkin bir boyut yok mudur? Estetiğin içkin ölçütleri… Ya post-modern araçlarla saldırdığınızı sandığınız iktidara hizmet ediyorsanız? Ya sizin kafa tuttuğunuzu sandığınız tekelci sanat endüstrisi idrarınızı leğende sergilemenize “bayılıyorsa!” Ve en kötüsü, ya siz, “iktidara” bayılıyorsanız? Yanlış anlamayın, şu ya da bu iktidara bayılmaktan bahsetmiyorum, benim aslı sorum şu: Siz, her zaman ve her yerde iktidara bayılıyorsanız, ne olacak, diye soruyorum. Böyle bir tehlike yok mu? Gölge topraklar, kimileri için sakınılacak alanlar değil. Gez dolaş ve dön. Yeniden yüzeye çıkabildikten sonra lağıma düşmekten kim korkar! Yukarı çıkma garantisi varsa kim istemez dibe vurmayı? Cebimde G7 pasaportuyla “üçüncü dünyada” hızlı gazeteci olabilirim. Üçüncü dünyalı olabilir miyim peki? Hayır, olmam. Olamam değil, olmam. Gölge topraklar benim için hayli tehlikeli. Bir grup tıp öğrencisi olabilir ve ölümden sonrasını araştırma niyeti ile solunumumu durdurabilirim. Böyle ‘hareketlerden’ kimileri sağ çıkar, kimileri ölüp gider. Kimse beriki ölmüşken öteki niye yaşıyor acep diye sormaz. Neticede böyle önemli şeylerin yerleşik halk topluluklarına da açıklanabilir olması gerek. Kant’da en çok sevdiğim de odur. Yerleşik halk topluluklarına elle tutulur metinler vermiştir. “Post”ları da bu geleneği sürdürmektedirler. Salt laf-ebeliğine, “herşey-uyar-bana”lara, “her üç satırda bir a harfini kullanmayacağım” diye ortaya dökülen hokkabazlıklara diyeceğim çok, çok da konu dağılsın istemiyorum.

Elle tutulur her metin bir sistem, bir “yapı” olarak saldırıya açık hale gelir tabii. Sistemi, yapıyı darmadağın etmek isteyenler de bunu çözmeye, yapının dokusuna gizlenmiş şiddeti açığa çıkarmaya çalışırlar. Kötü bir şey mi? İyi tabii. Neden kötü olsun? Son derece değerli. Ama yapıya saldırmak, “her şey uyar”a dönerse, bilmiyorum…”

“Metne dönelim isterseniz Doktor Türkk, lütfen, rica ederim…Ve bilhassa, metindeki öteki kavramına…”

“Sayın Profesör Almann, sanırım incelediğimiz metinde kullanılan ‘the other’, öteki anlamında. Dışlanan ve hegemonyanın yarattığı karşıt kavramlardan biri olarak ele alınmış. Böylece estetik de, makul gerekçeler sunan aklın bilinçli olarak kavrayabileceği şeylerin dışındaki gölge topraklar olarak değerlendirilmiş. Fakat, Professor Almann, yine de şiddetin, nefretin ve bir takım rezilliklerin nasıl olup da estetik kültürümüz içinde bir yer edinebildiğine şaşıyorum, o kadar. Nerede o görmeyi olanaksız kılarak gösteren, nerede salt acı ya da hüzün vererek hoşa giden?! Dilin koca koca kavramlarının şiddet oyunlarını gerçekten ifşa eden ciddi küçük hikayeler nerede?! Nüktenin içine gizlenmiş ölüm-korkusu nerede? Meta-kuramlara inancımızı yitirmiş olabiliriz ama ahlakı aramak, gerçekleştirilmesi olanaksız diye vazgeçilmesi gereken bir çaba mı? Anlıyorum, her şeyi soyut bir emirler-ve-yasaklar diktasına oturtmayalım, peki ama küçük hikayelerde gerçek “ötekiyi”, gerçek “farklı” yı nasıl bulalım? Üstelik zamanımız ve mekanımız bu derece sınırlanmış iken? Moda olan “öteki” den bahsetmek yerine moda olmayan “öteki”den bahsetmek, ötekiden bahsedebilmenin asıl yolu değil mi?”

“Şakacısınız Doktor Türkk… Metin, Sorbonne’da doktora yapan Amerikalı bir yazara ait. Alman idealizminin estetik anlayışı açısından ırkçılığı değerlendiren bir kitabından alıntı.”

“Tahmin etmiştim Profesör Almann.”

“Fakat beni affedin…Konumuz sanat felsefesi ile ilgili değil Doktor Türkk… Daha çok Alman romantizminin ırkçılıkla bir ilişkisi var mı yok mu, onu tartışıyoruz, biliyorsunuz. Yani romantik birlik ve bütünlük fikri bağlamında…Hatta idealist felsefenin, ‘evrensel akıl ilkesi’ bağlamında.”

“O açıdan şunu söyleyebilirim Profesör Almann…Metnin, ırkçılığı, hem akıl metinlerinin içinde hem de akla aykırı ve belki de bu nedenle de kontrol altına alınabilir görmesi oldukça iyimser, hatta safdil bir yaklaşım. Yoksa incelediğimiz metin, politika mı yapıyor? Aklın ötekisi ile akla aykırı arasındaki farkı daha net açıklaması gerek…”

“Takip eden bölümlerde onu yapıyor Doktor Türkk…”

“Eh… iyi o zaman. Bilemiyorum efendim. Çoğumuz, Alman anti-semitizmini, aydınlanma felsefesine karşıt olarak görürüz ama Alman idealizminin köşe-taşlarından birinin anti-semitizm olduğunu ve karşısına rasyonel-olmayan, evrensel-akıl karşıtı, oryantal bir ‘Yahudi’ oturttuğunu düşünenler de var. Var mıydı öyle bir ‘yahudi’ o zamanlar. Muhtemelen yoktu, yoktu ama öyle ya da böyle inşa edilebilmiştir o ‘yahudi’. Bana soracak olursanız, Alman romantiklerinin, Alman idealistlerinin ya da artık Alman olan ne varsa onların hepsini bir kefeye koyup tespitlerinizi salt romantizmin-anti-semitizmi üzerinden yapamamalısınız. O zaman siz de eleştirdiğiniz kabilecilik fikrine saplanmış olmaz mısınız? O zaman biri gelir, Nietzsche’yi, Karl Marx’ı, Sigmund Freud’u, Edmund Husser’i, Emil Ludwig Fackenheim’ı, Franz Rosenzweig’ı, Walter Benjamin veya Emmanuel Levinas’ı, hele hele Martin Buber’i, ‘Yahudi’ kefesine koyar ve Alman felsefesini Alman-Alman-felsefesi ile Yahudi-Alman-felsefesi olarak ikiye ayırır. Buber’i en sonunda zikrettim çünkü o, İkinci Dünya Savaşı sonrasını görmüştü… Bununla beraber hepsinden ziyade Theodor Adorno’da fena olmayan bir Alman gördüğümü inkar edemem… Yani ‘Alman’ olan nedir ki? Kimdir ‘Alman’? Eğer Alman felsefesi ile Yahudi-Alman felsefesini birbirinden ayırabileceğinize inanıyorsanız, buyrun ayırın. Ama bu mümkün değildir kanısındayım. Birbirleriyle simbiyotik ilişkileri var.”

“Irkçılıkla mücadelenin yolu, modernitenin alaşağı edilmesi midir?”

“Hocam ben modernitenin alaşağı edilebileceğine inanmıyorum. Sonuçta modernite, bugün ne ise odur. Bugünü alaşağı edemezsiniz. Öte yandan, örneğin Adorno’ya göre, modernitenin eleştirisi, aynı zamanda modernite öncesinin de eleştirisi olmak zorundadır, post modern’e sarılmak, modern-öncesine dönmek anlamına gelememelidir. Aksi durumda modernitenin ölümcül yanlışları, post-modern koşullar altında da gerçekleşecektir. Yani kız çocuklarını sünnet etmek yanlıştır, nokta. Ne kadar post modern olursam olayım, kız çocuklarını sünnet edenleri hoşgörülesi “ötekiler” olarak göremem. Benim için asıl “öteki”, “kız çocuğu”dur çünkü. İktidar, sevilesi “öteki” olamaz, iktidar didiklenesi ötekidir. Şüphesiz, aydınlanmanın da bir ters dialektiği vardır. Karanlıktan mutlak ışığa doğru artan ışık yoğunluğu haddinden fazla olduğunda da kör olabiliriz… Anladık, anladık ama aydınlanmayı tırnak içine alan aydınlanma eleştirileri de aynı yanlışa düşmemeli. Adorno, bu tehlikeyi görmüştür ve bugün yeniden son derece güncel bir felsefeci olmasında bu uzak-görüşlülüğünün payı vardır.”

“Irkçılık modern bir kavram mıdır?”

“Sayın Profesör, bence ırkçılık da, modernite koşulları altında modern-öncesine bir dönüştür. U-dönüşüdür. O nedenle, post-modernin, modernite eleştirisine dahil olan bir konudur. Birbirlerinin can düşmanı gibi görünmelerine karşın, hem Heidegger hem de Adordo modern çağın teşhisini iyi koymuşlar gibime geliyor. Bence incelediğimiz pek çok post-modern metnin içine onlar da ışık tutabilir. Ve Heidegger’in çocuklarına hiç de sempatim yok değil: Hannah, Karl, Hans… Ama Faucault-Derrida, Lyotard diye girmiştik ya Sayın Profesör… Semiyotik, hermönetik filan… şimdi onların İkinci Dünya Savaşı öncesindeki kaynaklarına bakacak olursak…”

“Affedin. Sözünüzü kestim Doktor… Az sonra çıkmak zorundayız. Sonuç olarak ne diyorsunuz?”

“Diyorum ki efendim, ırkçılık, hiç de akla aykırı değildir. Irkçılığın modern-öncesi bir kaynağı vardır ve o kaynak yolu ile modernitenin akıl metinlerinin içine pekala alınmıştır. Irkçılık, Zenofobi değildir. Zenofobi, ayağınızın altında değişik bir böcek türü görmüşseniz hemen irkilmeniz gibi bir şeydir. O refleks, akla aykırı olarak ortaya çıkabilir. Mesela, küçük bir hareketli gölgeyi böcek sanırsınız, çığlık çığlığa bağırmaya başlarsınız. Ama entomolog arkadaşınız size o böceğin hiç de zehirli olmadığını, size bir kötülük yapmayacağını ya da işte böcek sandığınız canlının, böcek değil de bir tür kelebek olduğunu vb. bir çok şeyi açıklarsa rahatlarsınız. Genel bir böcek fobiniz yoksa yani…Böceği sevmeye başlamazsınız hemen tabii ama artık ondan eskisi kadar korkmazsınız.

Modern ırkçılık ise akla aykırı reflekslerle ifade edilen pre-modern zenofobiden başka bir şeydir. Modern ırkçılık hakkındaki teoriler hep onsekizinci yüzyılla başlar ve günümüze gelir. Fakat bence bu yaklaşım çok eksik. Modern devletten önce, “benim varoluşum için başkalarının yokolması lazım” diyen pre-modern ırkçılık bugün “benim daha sağlıklı, daha saf ya da diyelim daha yüksek kültürlü, daha korunaklı, daha medeni kalmam için başkaları yokolmalı” demese de “benimle birlikte yaşamamalı, yanımda yöremde olmamalı, benden uzak olmalı” diyor. Yani, modern öncesi argüman modern dönemde dönüşmüş bir biçimde karşımıza çıkıyor ve pek çok makul gerekçesi olduğu için akla uygun sayılabiliyor. Düşünün, güllük-gülistanlık bir evde oturuyorsunuz, “karanlık” birileri yaşam alanınıza doğru yaklaşıyor, o alanı elinizden alma ve orayı cehenneme çevirme tehlikesi yaratacaklarına inanıyorsanız, sınırları kapatırsınız. Bu tepki akla uygundur. Uygundur da doğru mudur? İyi midir? O zaman tartışma konusu olması gereken asıl nokta, ırkçılığın akla aykırı mı yoksa aklın “ötekisi” mi olup olduğu değil, hangi aklın ne zaman “doğru” olup ne zaman “yanlış” olmadığı sorusu değil mi? Irkçılık doğru değildir, “hakça” değildir. Yoksa çoğu zaman, çoğu “şimdiki-zaman” pek makul bir tutum olabilir. İnsanoğlu, akılla-akıldışılık, aklın berikisiyle-aklın ötekisi üzerindeki tartışmaların yanına, aklın iyisiyle aklın kötüsü tartışmalarını da koymuştur. Irkçılık, aklın doğrusu ve yanlışıyla ilgili bir tartışma olmalıdır kanısındayım.

Öte yandan ırkçılıkla savaşacağım diye öteki-sevdanızı abartır, karşınıza çıkan her “öteki”yi kendi benliğinizin ayrılmaz-parçası kılacak kadar yamalı-“hoş”-görülü olmaya çalışırsanız, sonunuzun nereye varacağını tahmin etmek zor değildir. Bir kere post-modern öteki, her “öteki” değildir. İkincisi, post-modern epistemoloji, egemen-akla (ve özellikle gayri-meşru egemen akla), egemen-mantığa, otoriteye ve genel-geçer kabul edilen deneysel bilgiye şüpheyle yaklaşılmasını öngörür, her akla ve her bilgiye değil. Üçüncüsü, post-modernin “ötekiye ait olanı” geri dönüştürüp gene ötekiye pazarlayan post-endüstriyel hegemonyaya yataklık etmesi tehlikesidir. Ne hikmetse “öteki”, “öteki” diye tutturan hiçbir batılı felsefeci, metinlerini batı-dışı kaynaklardan yararlanarak inşa etmemiş, “modern gelenek” adını verdikleri “geleneği” homojen kalıplar içine sokarak, totaliter tuzağa ironik şekilde kendileri düşmüştür.

Subjektivitelere karşı mıyım? Neden olayım? Bir insan hem insan, hem bitki, hem ozon tabakası olabilir, olsaydı ne olacağını tahayyül edebilir. Ama bir insan uzaktan kumandalı bir bomba, kız-sünneti usturası, kaçak-işçinin az sonra yanlışlıkla başına düşecek bir vinç parçası olmak zorunda mıdır? Her şey oldunuz, her şeyi anlayabiliyor ve hoşgörebiliyorsunuz, her ötekiyi seviyorsunuz diye daha iyi bir insan mı oldunuz? Önce ne istediğimize karar verelim. Farklılıklara saygıyı mı savunuyoruz yoksa iyinin yanında ve eş-değerli olarak (hatta iyiden daha gürültülü olarak) kötünün, zalim ahraz her borunun öttüğü kakafoniyi mi? “Gerçekten” çok renkli bir dünyanın mı peşindeyiz? Yoksa herkes, artık “herkes” olduğu için, herkesin –doğallıkla- birbirine benzeyeceği bir dünyanın mı? İnsanı insana kul edenler, kız çocuklarını sünnet edenler, nehirleri kirletenler ve benzerleri, sevilesi “öteki”ler değildirler. Öteki-ötekidirler ve ister kravat taksınlar isterse imam gömleği giysinler onları eleştirmek ırkçılık değildir. Hele hele çoktan iktidar koltuğuna oturmuşlara ve artık “mecburen” daha az hesap verir hale gelmişlere “canım ötekiciğim” okşayışları servisi yapmak, akıl metinlerini olmasa bile, midemizi bulandırır.”

“Neden bu kadar kızgınsınız Doktor Türkk, bu sadece bir kollokyum ve affedin, kime kızdığınıza da akıl erdiremedim.”

“Sevgili Profesör Almann, kusuruma bakmayın, affedin zamanınızı aldım.”

“Ama bana borçlusunuz, gelecek sefer şu kızgınlığınızın nedenini anlatıverirsiniz umarım…”

“Tabii efendim.”

“Çıkalım mı?”

“Çıkalım.”

[1] Yeniden içeri girme izni.

]]> http://www.edebiyatvehukuk.org/akil-metinleri-estetik-irkcilik-ve-iktidar-uzerine-kucuk-bir-kollokyum-i.html/feed 0