Halk İçin Ne Anlama Geldiği Belli Bir Anayasa: 2009 Bolivya

Silvia LazarteAşağıdaki Anayasal felsefeye evet mi derdiniz? Hayır mı? Sanırım boykot etmezdiniz çünkü ne olduğu, ne anlama geldiği tam olarak belli! :

Halkın salt yeni bir anayasa yapmak üzere genel oyla seçtiği ve kendisine tarım işçisi bir kadın lider olan Silvia Lazarte’yi (yanda çok sevimli bir resmi bulunuyor) başkan seçen Kurucu Meclis’çe hazırlandıktan sonra gene halk oyuyla kabul edilip yürürlüğe giren 2009 Bolivya Anayasası, Ana Hatlar:

1)      Ülkenin ve halklarının tarihsel, coğrafi, etnik değerlerine, zengin doğal kaynaklarına  ve kültürel mirasına atıf yapan, ”Tabiat Ana”yı yüceltirken seküler ve ilahi dünya görüşlerini kaynaştıran, son derece şiirsel bir dille ifade edilmiş bir dibace. Ülkenin dağlarının, göllerinin, nehirlerinin vb. kaynaklarının heybetine  övgü.

2)      Barış ideali, saldırgan savaşın açıkça yasaklanması

3)      Üniter ancak pluri-nasyonal (çoğul-milletli) ve çoğulcu devlet, devletin kuvvetlerinin sıfatının “ulusal” olarak değil “çoğul-ulusal” olarak belirlenmesi: Çoğul-ulusal kongre, çoğul-ulusal anayasa mahkemesi vb. gibi

4)      Kolonyal ve neo-liberal cumhuriyete veda edildiğinin, yeni bir düzenin kurulduğunun vurgulanması

5)      Katılımcı, çoğulcu, sosyal, demokratik devlet, kuvvetler ayrılığı

6)     Ülke kaynaklarının ve üretim değerlerinin paylaşılmasında adalet ilkesinin vurgulanması, herkesin çalışmaya, eğitime, sağlığa hakkı olduğunun vurgulanması, sosyal devletin tüm kurum ve kuralları ile benimsenmesi, örneğin ev edinme, sağlık yardımı alma, çocuk bakımı vb. konuların devletin görevi ve yurttaşların hakkı olarak tanınması

7)      Ayrıntılı temel haklar ve siyasal özgürlükler kataloğunun yanında çok çeşitli ve güçlü sosyal haklar; bazı hakların anayasada sayılmamasının bunların varolmadığı anlamına gelmeyeceğinin öngörülmesi, yerli halkların ilave haklarının düzenlenmesi

8)      Kadın haklarının ve kadın erkek eşitliğinin çok güçlü koruması, her türlü ayrımcılığın,  din, dil, ırk, etnik köken, cinsiyet, cinsel tercih (eşcinsellik), engellilik konumu, medeni hal,  kültür, felsefi veya siyasal inanç veya bağlılık vb. ayrımcılığının açıkça yasaklanması, yabancılara da temel hakların tanınması ve ayrıca sığınma ve iltica hakkı tanınması

9)     Su, hijyen ve beslenmenin temel hak olarak öngörülmesi (ve ayrıca suyun özelleştirmeye ve lisans ve ruhsat işlemlerine tâbi olamayacağının düzenlenmesi), ücretsiz sağlık, ilaç, eğitim ve barınmanın temel hak ve devletin görevi olarak düzenlenmesi, ayrıca  herkesin içme suyuna, gaz, elektrik, posta hizmetleri ve telekomünikasyona ulaşım hakkı olduğunun öngörülmesi

10)  Tam sendikal haklar, sendikaların bağımsızlığı, toplu sözleşme ve grev hakları ve sendikaların ekonomik varlıklarına müdahale edilemeyeceği, bu varlıkların devredilemeyeceği ilkesi

11)  Tüm ileri sosyal haklarla birlikte mülkiyet hakkının da tanınması ancak toprak sahipliğinin belirli bir hektar sınırına tabi olması

12)  Özel hayatın temel hak olarak düzenlenmesi

13)  Tüketici haklarının öngörülmesi

14)  Çocukların, gençlerin, yaşlıların, engellilerin ilave temel haklarının ayrıca sayılması

15)  Sağlıklı çevre ve habitat hakkının temel hak olarak tanınması, yurttaşların tek tek ve yurttaş-gruplarının, çevreyi korumak için dava açabileceğinin öngörülmesi; geniş yetkili çevre mahkemeleri sistemi, biyolojik-çeşitliliğin, ülkenin endemik bitkilerinin; hayvan ve bitki varlığının doğrudan ve müeyyideli korunması, Amazonların ayrıca koruma altına alınması

16)  Temel hakların sınırlandırılmasının minimal ölçüde olması, genel sınırlama sebeplerinin bulunmaması

17)  Bölgesel ve etnik çeşitliliğin, kültürler-arasılığın hem zenginlik olarak değerlendirilmesi hem de devletin nitelikleri arasında sayılması

18)  Ademi merkeziyetçiliğin arttırılması, bölgelerin ve yerel idarelerin gücünün arttırılması, ayrıca çeşitli özerk bölgelerin tanınması

19)  Ülkede yaşayan birden çok halkın açıkça kurucu halklar olarak sayılması

20)  Çok dilliliğin kabulü, devletin ve bölgelerin en az iki dilinin olması, birinin İspanyolca diğerinin ilgili bölgedeki dillerin çeşitliliğine göre yasa ile belirlenmesi, ülkede konuşulan dillerin tek tek sayılması

21)  Yerli halkların kültürlerine ve adalet anlayışlarına saygı, modern yargılama sisteminin yanında yerli halklar için kendi kültürlerinde geçerli olan uzlaşma mekanizmalarının tanınması

22)  Doğal kaynaklar ve enerjinin yurttaşlar için temel haklara benzer biçimde düzenlenip korunması gereği; doğal kaynakların ayrı-ayrı sınıflandırılarak korunması, petrolün Bolivya halklarının mülkiyetinde olduğu, onların mülkiyetinden çıkarılmasının vatana hıyanet demek olacağı; petrol arama ve işletmesinin sınırlı özelleştirilmesinde yasama organı yetkilendirmesinin gerekmesi, alternatif enerji kaynaklarının geliştirilmesinin öngörülmesi

23)  Yurttaşların yarı-doğrudan veya doğrudan siyasal girişim olanaklarının arttırılması, egemenliğin hem halk tarafından doğrudan hem de halkın temsilcileri aracılığıyla kullanılacağının öngörülmesi, seçmenlerin belirli bir yüzdesinin yasa veya anayasa değişikliği teklifi verebileceklerinin, kurucu meclis toplayabileceklerinin öngörülmesi

24)  Sivil toplum örgütlerine siyasete ve siyasal karar alma süreçlerine katılım hakkı tanınması, sivil toplumun ayrı ve uzun bir bap olarak anayasaca düzenlenmesi

25)  Anayasanın katı anayasa olarak düzenlenmesi ve şiddet yoluyla ilgası halinde de geçerli kalacağının öngörülmesi, anayasal düzeni cebren kaldıranların iktidarı altında görev alan ve menfaat sağlayanların yargılanacaklarının, cebri darbe girişimleriyle sağladıkları menfaatlerin müsadere edileceğinin, böyle durumlarda yurttaşların anayasalarına sahip çıkmaları gereğinin öngörülmesi

26)  Anayasa koyucu kurucu meclis kurumunun, asli kurucu iktidar organı olarak anayasallaştırılması, bütünsel anayasa değişikliklerinin halk tarafından doğrudan doğruya anayasa yapmak üzere seçilecek kurucu meclislerle yapılmasının düzenlenmesi, kısmi değişikliklerin yasama organına bırakılması

27)  Anayasa Mahkemesi üyelerinin en az otuz beş yıldır hukukçu olanlar arasından Yüksek Mahkemece yapılacak bir tüzüğe göre düzenlenecek çoğul-ulusal genel seçimle göreve gelmesi (halkın Anayasa Mahkemesi üyelerini seçmesi), sivil toplum örgütlerinin ve yerli halkların mahkemeye aday gösterebilmesi 


Yazar Hakkında

Öykü Didem Aydın Edebiyat ve Hukuk Sistemine, 106 yazı girmiş.

Öykü Didem Aydın, romancı (Eski Sinagog Meydanı, İletişim Yayınları, 2009) ve anayasa hukukçusudur.

Telif © 2017 Edebiyat ve Hukuk. Tüm Hakları Saklıdır SistemimizWordPress desteklidir